(Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministri

Oljas Bektenov myrzanyng nazaryna!)

Biyl 05 qantarda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev «Turkistan» gazetine  «Qazaqstan janghyrudyng jana kezenine qadam basty» atty súhbat berip jatyp, «Qandastar mәselesine kelsek. Áriyne, men syrttaghy aghayynnyng tarihy Otanyna oralghanyn qúptaymyn. Biraq, olardyng qoghamymyzgha dúrys kiriguine qatysty mәselelerdi sheshu qajet. Byltyr Qazaqstangha 16 mynnan astam qandas kóship kelgen. Sonyng ishinde enbekke jaramdy azamattardyng on bes payyzynyng ghana joghary bilimi bar. Sol sebepti kóbi Qazaqstandaghy әleumettik-ekonomikalyq ortagha beyimdelu barysynda qiyndyqtargha tap bolady. Olar negizinen Almaty oblysynyng halyq kóp túratyn audandary men auyldaryna jәne Manghystau oblysynyng Janaózen qalasyna qonystanghan. Ortalyq jәne jergilikti biylik, sonday-aq, qúqyq qorghau organdary búl jaghdaygha nazar audarugha mәjbýr bolyp otyr...»,-dep edi ghoy.

Sol-aq eken, ýsh kýn óte salyp, Ýkimet: «2026 jylghy qantardan bastap jana tәrtip engiziledi. Shetel azamattary, sonyng ishinde etnikalyq qazaqtar, aldyn ala irikteuden ótedi. Oghan memlekettik tildi bilu testi, sifrlyq saualnama, uәkiletti organdardyng tekseruleri jәne әngimelesu kiredi...»,-dep, 2025 jylghy jeltoqsanda qabyldaghan 2030 jylgha deyingi Kóshi-qon sayasaty tújyrymdamasynyng negizgi erejelerin týsindirgen bolatyn.

Sonymen bir uaqytta Ýkimet «Sheteldikter men azamattyghy joq adamdargha Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha rúqsat beru» jәne «Qandas mәrtebesin beru nemese úzartu» memlekettik kórsetiletin qyzmetteri boyynsha pilottyq jobany iske qosu jәne iske asyru turaly birlesken búiryghyn da iske qosyp ýlgirdi.

Osy birlesken búiryq arqyly Ýkimet engizgen jana tәrtip alys-jaqyn shetelderden Atajúrtyna kóship kelip jatqan etnikalyq qazaqtardyng qújattanuyn qiyndatyp jiberdi. Qytaydan oralghan qandastarymyzdyng Qazaqstan azamattyghyn aluy – negizinen toqtady dese de bolady.

Sebebi, Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha, onyng ishinde qandas mәrtebesin alugha ýmitker kóship kelushiler qatarynan jeke túlgha jәne onyng otbasy mýsheleri (bolghan jaghdayda) QAZTEST sifrlyq jýiesi arqyly onlayn formatta testileu men saualnama jýrgizu, tekserulerdi jýzege asyru jәne әngimelesuden ótedi eken;

Búl – Qytaydan tóte jazumen oqyp kelgen aghayyndar ýshin qatty qiyndyq tudyruda.

Sonday-aq, kóship kelushilerding jәne onyng otbasy mýshelerining (bolghan jaghdayda) terroristik nemese ekstremistik úiymdargha, diny destruktivti aghymgha yqtimal tiyesiligi boluy – Qazaqstan Respublikasyna keluin shekteu ýshin negiz bolyp tabylady eken.

Ol ýshin kelgen memleketinnen atalghan jaghdaylardan tuyndaytyn qúqyq búzushylyqtar men qylmystardan taza ekenindi dәleldeytin anyqtama әkeluing kerek. Búl – bir!

Ekinshiden, ózing azamaty bolyp tabylatyn memleketting jazbasha kelisimi nemese ketu paraghy nemese shetelge túraqty túrugha ketuge rúqsatty rastaytyn basqa qújatyng boly shart...

Ókinishke oray, Qytay ýkimeti múnday anyqtamalardy bermeydi.

Sol sebepti, 2017 jyly túnghysh preziydent Núrsúltan Nazarbaevtyng pәrmenimen búl qújattar Qytaydan kelgen etnikalyq qazaqtardan talap etilmeytin bolghan.

Al, «Qandas» mәrtebesin beru tәrtibine kelsek, atalghan birlesken búiryqta «Qandas mәrtebesi tek Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti belgilegen qonystanu ónirlerine mindetti týrde qonys audaru jaghdaylarynda, úzartu qúqyghynsyz 5 (bes) jyl merzimge beriledi.»,-dep kórsetilipti.

Onyng ózi birlesken búiryqta «Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti belgilegen qandastardy qabyldaytyn ónirlerding jergilikti atqarushy organdary bergen Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha kóship kelushilerding irikteuden ótkeni turaly habarlama bolghan jaghdayda ghana berilui mýmkin»,-dep jazylypty...

Demek, búl – Aqmola, Abay, Qostanay, Pavlodar, Atyrau, Batys, Shyghys jәne Soltýstik Qazaqstan oblystarynan basqa ónirlerge qonystanghysy keletin etnikalyq qazaqtargha endi «Qandas» mәrtebesi berilmeydi degen sóz!

«Qandas» mәrtebesi berilmese, ózge ónirlerge kelgen etnikalyq qazaqtar Qazaqstan azamattyghyn ala almaydy!

Onyng ýstine, kóship kelushiler ýshin Ýkimet aiqyndaghan segiz oblysqa bólinetin ónirlik kvotanyng sany da shekteuli. Mysaly, qandastardy qabyldaudyng 2026 jylgha arnalghan ónirlik kvotasynyng sany 2 281 adam.

Al, odan artyq kóship kelgenderge de «Qandas» mәrtebesi berilmeui mýmkin...

Múnyng bәri – ónirlik shekteu jәne qoldan әdeyi jasalghan kedergi bolyp tabylady!

Konstitusiya boyynsha, Zanda belgilengen jaghdaylardy qospaghanda, Qazaqstan Respublikasynyng aumaghynda zandy týrde jýrgen әr adamnyng el aumaghynda erkin jýrip-túrugha jәne túrghylyqty jerin erkin tandaugha qúqyghy bar.

Ónirlik shekteu – etnikalyq qazaqtardy túrghylyqty jerin erkin tandau syndy konstitusiyalyq qúqyghynan aiyrady!

Jalpy, etnikalyq qazaqtardyng Atajúrtyna oraluy, túrghylyqty jerin erkin tandauy, Qazaqstannyng azamattyghyn aluy – olardyng qúqyghy!

Al, olardy Ýkimet aiqyndaghan ónirlerge qonystandyru – memlekettik sayasat!

Memlekettik sayasat azamattardyng qúqyghyn shekteu, búzu jolymen emes, týrli yntalandyru jolymen jýrgizilui kerek!

Ýkimet etnikalyq qazaqtardy arnauly ónirlerge qonystandyruda, mәselening osy jaghyna basa mәn bergeni dúrys bolar edi.

Aytbaqshy, odan da soraqysy, etnikalyq qazaqtar Ýkimet aiqyndaghan ónirden «Qandas» mәrtebesin alghan son, Ýkimet aiqyndaghan ónirde bes jyl túruy, sodan keyin baryp Qazaqstan azamattyq aluy kerek eken.

Osydan keyin, «Ýkimet Qazaqstangha zandy syilaytyn, mәdeniyetimizdi qúrmetteytin adamdardyng keluin syltauratyp, qandastardyng Úly kóshti toqtatugha qam jasap jatqan joq pa?!» degen oigha qaldyq.

Menshe, búl birlesken búiryq kóshi-qon salasyn retteu ýshin emes, Úly kóshti toqtatu maqsatynda jasalghan sekildi...

***

Memleket Basshysynyng byltyr 3 qantarda «Ana tili» gazetine, biyl 05 qantarda «Turkistan» gazetine bergen eki súhbattaryndaghy qandastar turaly aitqan sózderin eskersek, osy birlesken búiryqtyng qabyldanuyna shetten oralghan etnikalyq qazaqtargha qatysty Preziydentimizge jetken aqparattar negiz bolghan sekildi.

Búl jerde, qandastar turaly Preziydentke byltyr da, biyl da dúrys aqparat jetpegen, tek birjaqty aqparat jetken.

Mysaly, Preziydent ótken jylghy súhbatynda: «Osy oqighagha qatysy bar azamattar boyynsha myna mәseleni eske salghym keledi. Qazaq halqy shetelden kelgen otandastaryn «qandasym» dep, qúshaq jaya qarsy aldy. Tarihy Otanyna oralghandar Qazaqstannyng zandaryna qatang baghynyp, qoghamdyq tәrtipti saqtap, zansyz әreketterden aulaq boluy kerek. Olar búryn ózderi túrghan elde biylikting talabyn saqtap, onday әreket jasaghan joq qoy?!»,-dep keyistik bildirdi.

Osy sózden keyin men Qasym-Jomart Kemelúly ýnemi qadaghalap otyramyn, ýzbey oqimyn degen «Egemen Qazaqstan», «Turkistan», «Ana tili», «Aiqyn» basylymdaryn týgel aqtaryp shyqtym.

Birde-bireui sol Talgharda bolghan qandy oqigha turaly jazbaghan bolyp shyqty. Tek, «Turkistan» gazeti ghana tiyip-qashyp, qysqa-qysqa aqparattar bergen bolypty.

Eger, osy Preziydent oqityn basylymdar Talghargha anauly tilshisin jiberip, qandy oqigha turaly kólemdi әri jan-jaqtyly jurnalistik zertteu jýrgizip, ony gazetke basqanda, dau joq, Preziydent búl mәselege toqtalghanda, qandastary turaly mynaday keyisti sóz aitpaytyn edi. Sózge de qalmaytyn edi...

Preziydentting naqty aqparat alatyn bir kanaly – BAQ.

Endeshe, sol Preziydent oqityn basylymdar ýnsiz qalghan son, әriyne, qúqyq qorghau organdary men atqarushy biylik Preziydentke ózderine ynghayly, birjaqty aqparat jetkizedi. Bәleni bireuge artyp, jenil әri tez qútylugha tyrysady.

Men búl turaly BAQ pen әleumettik jelige óte kóp jazdym.

2025 jylghy 28 qantarda Qasym-Jomart Kemelúly Ýkimetting keneytilgen otyrysynda sóilep jatyp, «Aqparattyq júmys uaqtyly әri sapaly jýrgizilgen jaghdayda kóptegen mәseleni, sonyng ishinde qoghamda dýrbeleng tudyrghan týitkilderdi ushyqtyrmay sheshuge bolatyn edi…»,-dedi.

Qasym-Jomart Kemelúly búl sózdi «Ana tili» gazetindegi Talghar oqighasyna, onyng ishinde qandastargha qatysty sózinen keyin tuyndaghan júrttyng pikirine baylanysty aitqan bolsa kerek!

Al, «Turkistan» gazetine bergen súhbatyna kelsek, Preziydentke qandastar turaly biyl da dúrys aqparat jetpegeni anyq bayqady.

«Turkistan» gazetine basylghan súhbatty oqy salyp, Preziydent ataghan Manghystau oblysy men Almaty oblysynyng әkimderine hat jazyp, Preziydent aitqan qandastargha qatysty qiyndyq, qauip jәne ony sheshuding joly turaly súrau saldyq.

Qos әkimnen ózderi basqaryp otyrghan oblystargha qonystanghan qandastarymyz tap bolghan úsh qiyndyqty; oblysqa, tipti respublikagha qandastarymyzdan tónip túrghan ýsh qauipti jәne  Qasym-Jomart Kemelúly: «olardyng qoghamymyzgha dúrys kiriguine qatysty mәselelerdi sheshu qajet» dedi ghoy, Preziydent aitqan osy mәselesin sheshu ýshin, oblys әkimi retinde josparlaghan ýsh prioriytetti maqsattarynyzdy atap túryp aityp beruin ótindik.

Birinshi bolyp Manghystau oblysynyng әkimi Núrdәulet Qilybay myrzagha jazghan hatqa jauap keldi.

Shynyn aitsaq, Manghystau әkiimdigi biz qoyghan ýsh súraqqqa mardymdy jauap bere almapty. Tek, Manghystau oblysynda júmyssyzdyq dengeyi conghy ýsh jyl ishinde ósuin, ónirde jaz mezgilinde su tapshylyghy jәne toq kózderining jetispeushiligi bayqalyp túratynyn aita kelip, «Osy sandyq kórsetkishterding ósuine azda bolsa qandastarymyzdyng da ýlesi bar ekendigi belgili.»,-depti.

Qandastar turaly Manghystau oblysynan ýsh súraghymyzgha  alghan jauabymyzdyng týri – osy!

Al, Enbek jәne halyqty әleumettik qorghau ministrliginen alghan naqty aqparatymyz boyynsha, 2025 jyly Manghystau oblysynda – 564 adam, Janaózen qalasynda – 39 adam qandas mәrtebesine ie bolypty.

Reti kelip túrghanda aita keteyin, jalpy Manghystau oblysynda halyq sanynyng shamadan tys kóp ekeni, onyng әleumettik salada qiyndyqtar tudyryp otyrghany ras. Biraq, sol qiyndyqtyng bәrin shetten oralghan bir uys qandas tudyryp otyr deu – әdiletsizdik bolar edi. Búl – bir.

Ekinshiden, búl mәselening tuyndaghanyna, onyng «Janaózen oqighasy» bolyp jarylghanyna on bes jyl boldy. Ýkimet osy onbes jyl ishinde sol Manghystau halqynyng bir bólegin arnauly ónirlerge kóshirip qonystandyru turaly bir keshendi joba jasay aldy ma?!

Áriyne, joq!

Atalghan jauapta aityluynsha, songhy bes jylda Manghystau oblysynan 928-aq adam qonys audaru baghdarlamasyna qatysypty.

«Qaz ashuyn tyrnadan alady» demekshi, Ýkimet anda-sanda qandastaryn býiirden bir teuip ótuden arygha barghan emes...

Eger, Ýkimet Manghystaudyng júmyssyzdyq mәselesin shynymen sheshemin dese, taghy qaytalap aitam, osy ólkening tumalary, halqynyng tilin taba biletin jәne Respublika kóleminde aty men abyroyy bar Edil Janbyrshyn men Samat Músabaevty Ýkimet aiqyndaghan eki oblysqa әkim etip taghayyndauy, olargha Manghystau halqynyng bir bóligin osy eki ónirge kqshirip qonystandyrugha mýmkindik berui kerek!

Men basqa ynghayly joldy kórip túrghan joqpyn!

Bolsa, Ýkimet ortagha qoya jatar...

Endi Almaty oblysynan kelgen jauapqa kóz jýgirtip kóreyik.

Almaty oblysyna qonystanghan qandastarymyz tap bolghan úsh qiyndyqtyqtyng birinshisi –  mentaliytettegi, mәdeniyettegi aiyrmashylyq eken.

Sonda, Almaty oblysynyng halqy otyz bes jyldan beri mentaliyteti men mәdeniyeti bólek ózge diaspora ókilderimen qalay til tabysyp kelgen?!

Ekinshi qiyndyq – tildik kedergi (birqatar ónirlerde qajetti orys tilin bilmeu) eken.

Qúday-ou, basqa-basqa, Almaty oblysyna, onyng ishinde shetten oralghan etnikalyq qazaqtargha orys tilining ne qajeti bar?!!

Qandastarymyz tap bolghan ýshinshi qiyndyq - bilim nemese biliktilik dengeyining tómendiginen júmysqa ornalasudaghy qiyndyqtar, qogham ishindegi senim men birlikting әlsireui, jәne t.b. eken.

Osy jauapty alghan son, Almaty oblysynyng әkimi Marat Súltanghaziyev myrzagha qayta hat jazyp, qansha qandastyng júmys súrap jýgingenin súradyq.

Ákimdikting bergen jauaby boyynsha, 2025 jyldyng 1 qantarynan 31 jeltoqsan aralyghynda 5 022 etnikalyq qazaqqa (2605 otbasyna) «qandas» mәrtebesi berilip,  748 úzartyldy.

Enbek naryghyn damytu tújyrymdamasy shenberinde 2025 jyly Almaty oblysy boyynsha Enbek mobilidigi ortalyghyna, audandyq mansap ortalyqtaryna  97 qandastar jýginip, onyng ishinde túraqty júmysqa                        5 azamat ornalasypty.

Demek, kóship kelgenderding tek eki payyzgha da jetpeytin bóligi ghana júmys súrap, ortalyqqa jýgingen. Qalghany oblys әkimine salmaq salmay, ózin ózi júmyspen qamtyp ketti degen sóz.

Ekinshi súraghymyzgha: «Qauip turaly aitatatyn bolsaq, enbek tapshylyghy bar ónirlerge kóshu kezinde әleumettik beyimdelu qiyndyqtary bar, búl rette qandastar Qazaqstan Respublikasynyng zannamalyq aktilerin bilmegendikten olar jii alayaqtardyng qúrbany boluda...»,-depti.

Demek, Almaty oblysy әkimdigining aituynsha, Ortalyq jәne jergilikti biylik, sonday-aq, qúqyq qorghau organdaryn nazar audarugha mәjbýr etip otyrghan qandastarymyzdyng basty «qauipi» – osy eken!

Álemdik dengeydegi skripkashy Ayman Músaqojaevany qyzmetke qayta taghayyndaymyn dep, onyng júbayynan bir alayaq 45 million tenge soghyp ketipti;

Ol az deseniz, ótkende preziydent Qasym-Jomart Toqaev eldegi bankterding biri shetelderge 7 trillion tengeden asa qarjyny zansyz «jóneltkeni» jayly aityp qaldy...

Onyng qasynda, qandastardyng aldanghany turaly sóz aitu, ony bir ýlken qauip retinde kórsetu – kýlkili jaghday emes pe?!

Manghystau oblysy Ortalyq jәne jergilikti biylik, sonday-aq, qúqyq qorghau organdary búl jaghdaygha nazar audarugha mәjbýr bolyp otyrghan  múnday «qauip» turaly jaq kirisin ashpapty...

Sayyp kelgende, búl da bos sóz, Preziydentke berilgen jalghan aqparat  bolyp shyqty!

Qoryta kelgende,  «Turkistan» gazetinde erekshe atalghan eki oblystaghy qandastarymyz, Qasym-Jomart Kemelúly aitqanday, Ortalyq jәne jergilikti biylik, sonday-aq, qúqyq qorghau organdary nazar audarugha mәjbýr bolatynday asa qauipti jaghdayda emes eken. Jelkelerinen basyp túrghan qiyndyq ta joq. Bolsa da, ony shesheip bereyin degen әkimder de bayqalmaydy. Aghayyndarymyz bir Qúdaygha syiynyp, qoyyn qúrttap, airanyn úrttap degendey, jergilikti halyq ne kórse, sony birge kórip, ómir keship jatyr eken.

Almaty oblysy bergen jauap ta tipti tamasha!

Almaty oblystyq Júmyspen qamtudy ýilestiru jәne әleumettik baghdarlamalar basqarmasy basshysynyng orynbasary E. Bayqonys ekinshi bergen jauabynda alghashqy aitqanynan aunap týsip, bylay deydi:

– Ónirge kelgen etnikalyq qazaqtar kóbine jeke kәsipkerlikpen ainalysady, shaghyn biznesterin ashady. Keybir qandastar ózderining kәsiby daghdylary men tәjiriybesin qoldana otyryp qyzmet kórsetu, auyl jәne mal sharushylyghy, sauda, bilim beru jәne óndiris salalarynda júmys isteydi. Qandastar keybir salalarda shaghyn dýkender, servis ortalyqtary, súlylyq salondaryn, sauda oryndaryn ashyp, kәsipker retinde salyq tóleydi. Búl jergilikti budjetke týsim әkeledi..

Demek, Ýkimet múnday enboqqor, júmysqa iykemdi, ózin ózi júmyspen qamtugha tóselgen qazaqty Mekkeni ýsh emes, jeti ainalsa da taba almaydy!

Al, osynday momyn qazaqty jamandap, Aqordagha jaghymsyz aqparat berip, Qasym-Jomart Kemelúlyn tughan halqyna qarsy qoyyp jýrgen lauazymdy túlghany tauyp, qylmystyq jauapkershilikke tartu kerek dep esepteymin!!

Túnghysh preziydent Núrsúltan Nazarbaev aityp edi ghoy, «Men eshtemeden qamyqpaymyn, eshtemeden jalyqpaymyn, eshqanday sóz maghan da tiymeydi!»,-dep.

Sol sekildi, qandastaryma aitarym, sender de eshtemeden qamyqpandar, eshtemeden jalyqpandar, eshqanday sóz senderge de tiymeydi!

***

Endi búl mәseleni sheshuding jolyna kelsek, Enbek jәne halyqty әleumettik qorghau ministrining 2023 jylghy 20 aqpanda shygharghan «Sheteldikterding Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha rúqsat aluy ýshin súranysqa ie kәsipterding tizbesin jәne ony qalyptastyru qaghidalaryn bekitu turaly» №49 búiryghy bar.

Biraq, atalghan búiryqta ministrlik Qazaqstanda erekshe súranysqa ie jәne kem bolsa bolmaytyn asa manyzdy bir kәsipti  eskerusiz qaldyrghan.

Ol – malshylyq!

Qazirding ózinde Qazaqstandaghy mal baghu jәne mal ónimderin ony óndep satu kәsibining basym bóligi Tәuelsizdik jyldary Atajúrtyna oralghan qandastarymyzdyn, әsirese Qytay men Mongholiyadan kelgen aghayyndarymyzdyng qolynda!

Sondyqtan, shetten oralghan etnikalyq qazaqtardy súranysqa ie kәsipterdin iyesi, tipti birden bir mamany retinde qarap, olardy ministrlikting №49 búiryghymen bekitilgen súranysqa ie kәsipterding tizbesine engizu kerek dep esepteymin.

Sóitip, qandastarymyzdy qan qaqsatqan birlesken búiryqtyng qyspaghynan – kóship kelushilerding әleuetti ólshemsharttyq baghalauynan shygharyp, basy artyq qújattar talap etuden qútqaryp jәne ónirlik shekteuden bosatyp, tez qújattanuyna danghyl jol ashudy úsynamyn!

Men qandastarymyzdyng qolynan basqa kelmese de, mynghyrtyp mal baghyp, Qazaqstan halqynyng auzynan aq may aghyzatynyna senimdimin!

Auyt Múqiybek

 30.03.2026

Abai.kz