Reseyge únamaytyn tranzittik joldar
Reseyge únamaytyn jobalar iske asyp jatyr. Álemde de qyzyqty janalyq jeterlik. Sonyng biri energiya kózderin tasymaldau joldarynyng әrtaraptandyryluyna qatysty bolyp otyr.
Týrkiyanyng aqparat kózderi Saud Arabiyasynan bastap Týrkiyagha deyin temirjol jelisin salyp, sol jolmen energiya kózderin tasymaldau iske asatynyn jazypty. Oman-Saud Arabiyasy-Iordaniya-Siriya-Týrkiya baghytynda bolady deydi. Ary qaray Europa naryghy degendey. Tarihshylar dәl osy baghyt arqyly Osman imperiyasy dәuirinde temirjol jelisi bolghanyn jazuda. Búl joldy salu Ormuz búghazyndaghy daghdarysqa baylanysty tipti ózekti bola týsken siyaqty. Álbette, múnay men gazdy teniz arqyly nemese qúbyrmen tasymaldau eng tiyimdi әdis sanalady. Biraq balama baghyt retinde temirjoldardy da qoldanatyn sәtter az emes. 100-120 sisternasy bar ýlken poyyz bir reyste 70-80 myng barreli múnay tasymalday alady. Qúbyrmen ne tankermen salystyrghanda óte az. Degenmen joqtan bar degendey.
Endi Tayau Shyghystan alshaqtap, Afrikagha qaray qadam bassaq, ol jaqta da ýlken joba talqylanyp jatyr. Niygeriya-Niyger-Aljir baghytynda Europagha gaz tasymaldaytyn ýlken qúbyrdyng qúrylysy jedeldetilmek. TSGP jobasy ghoy. Búl joba 2008 jyldary iydeya týrinde bastaldy. 2009 jyly ýsh memleket kelisip, jobany jýzege asyrudy talqylady. Biraq joba úzaq uaqyt boyy shang basyp jatty. Sebebi Afrikada tynyshtyq bolmady. Soghys, qaqtyghys degendey. Onyng ýstine búl jobagha Europa da qatty qyzygha qoymaghan edi. Sebebi Reseyden arzan gaz alyp, shalqyp otyrghan shaqtary ghoy.
2022 jyl bәrin ózgertti. Putin Ukrainagha basyp kirdi de, Europa Reseyding gazynan bas tarta bastady. 2027 jyldyng 1-qantarynda reseylik gazdan tolyq bas tartu jospary qabyldandy. Qazirding ózinde kóp elder reseylik gazdy tútynbaydy. Búl sheshim key jobalargha qayta jan bitirdi. Sonyng biri osy TSGP.
2022 jyly Afrikadaghy ýsh el sandyqtan jobany qayta alyp shyqty. Endi mine sol qúbyr qúrylysyn jyldamdatpaq. Niygeriya, Niyger, Aljirde sayasy daghdarys kýsheymese, búl joba aldaghy uaqytta bitui mýmkin.
Aljirde aitarlyqtay tynyshtyq. Niyger DAISh pen Ál-Kaidagha qarsy soghysyp jatyr. Niygeriyada «Boko Haramgha» qarsy kýres jalghasuda. Osylar syrtqy kýshterding qoldauymen jobagha kedergi jasauy mýmkin. Niygeriya men Aljirde gaz kóp, al Niygerde azyraq. Biraq Niyger búl jobada tranzit ýshin manyzdy aimaq sanalady. Búl joba iske asyp ketse, EO Reseyding gazynan bas tartu әreketin kýsheytedi.
Tayau Shyghys pen Shyghys Europadaghy qaqtyghystar men soghystar әlemning energetika kózderin tasymaldau baghyttaryna da әser etip, ózgertip jatyr.
Ashat Qasenghaliy
Abai.kz