DIN ELESI QAQPANY QAQQANDA...

Diny ekspansiyadan sheginetin jer qalmay barady... Osy mәseleni Mәjiliste deputat Ermúrat Bapy kóterip, QR Bas Prokurory atyna birneshe deputattar qol qoyghan Mәlimdeme jiberetinin pash etti.

Diny ahualdy baqylauda ústamasa, onyng sony qanday tragediyalargha aparatynyn biz birshama elderding mysalynan kórip otyrmyz: Iranda 1979 j. Islam revolusiyasy jenip,  el din ókilderi basqaruyna kóshti. Diny kóshbasshy bolyp Ayatolla Hemeney taghayyndaldy. Bir kezderi qarqyndy damugha bet alghan Iran memleketi sodan beri ýnemi qúldyrau vektoryna kóshti.  Biyl Iran jastary osyghan qarsy demokratiyalyq talaptarmen jappay narazylyq sheruine shyqqanda, olardy «Islam saqshylary» dep atalatyn әskeriyler atqylady, 100 mynday adam qaza tapty...  Bir kezderi demokratiyalyq damu belgisi payda bolghan Aughanstan memleketi býginde «qara jamylghan».

Osy jaghdayda bizding elimizge Ortaghasyrlyq islam erjelerin ornyqtyrghysy keletin, qoghamnyng elimizding zayyrly zandarmen emes, sharighatpen basqaryluyn qalaytyn erekshe diny «qayratkerler», «ústazdar» legi payda bola ketti.

Áriyne, onyng payda boluyna avtoritarly Nazarbaev jýiesi kóp enbek sinirdi. Mәselen, ol kezde N.Nazarbaev meshitke barsa, artynsha svita tórt‑bes meshit salyp, ol meshitterdi «Núr..» sózi variyasiyalarymen ataudy sәnge ainaldyrdy... Sóitip, elimizde «Núrmýbarak» uniyversitteti ashyldy jәne t.t. «núrmeshitter» qaptap salyna bastady...

Keyde, bizding aramyzdan da «Diny partiya qúru kerek» degen «qayratkerler kórinip qalady. Shyndyqty aitsaq, olar bizdegi qazirgi islam  dini kez‑kelgen partiyadan ondaghan ese әleuetti, quatty infraqúrylymgha ie ekenin eskermeytin siyaqty. Ótkende Beysenghazy Kókey degen patriot azamat elimizde resmy tirkelgen 2945 meshit bar ekenin, odan ózge tirkelmegen meshitter de kóp ekenin eske saldy. Eger, osyny nazargha alsaq, elimizdegi tirkelgen sayasy partiyalarda ‑ әriyne, «Amanat» partiyasynan ózge – múnday zor infraqúrylym eshkimde joq ekenin kóremiz.

Sanap jibersek, ýsh mynday meshittegi jamaghat sany elimizdegi barlyq partiyalardyng jiyntyq mýshelerinen artyq deuge bolady. Búl degenimiz súmdyq kórsetkish – olardyng qatarynda eldegi barlyq partiya mýsheleri  jýr, biylikte otyrghan, óz statusy boyynsha zayyrlylyqty qorghaytyn memlekettik sheneunikter de jýr... Arasynda júmysshy jastar, studentter, tipten, oqushylar da jýr!  Endeshe, biz elimizdegi qazirgi dindi «Partiya ýstinde túrghan partiya» desek te bolatynday jaghdaygha jetip qalyppyz. Odan әri, tek Iranmen qosyla «Ekinshi Islam |Respublikasy» degen ataqty iyelenu ghana qalyp túr ma deysin... Yaghni, bizge qazir «Diny partiya» qúrudyng da esh qajeti joq ekenin osydan bayqaugha bolmay ma?

Deputat Ermúrat Bapiy kótergen mәseleni elimizding ziyaly qauymy birneshe jyldardan beri kóterip, әsiredinge úrynudyng qateri turaly aitudayyn aityp keledi...

Ótkende Bayan Alagózova ýn kóterdi. Ol júrtqa tanymal azamat bolghandyqtan, onyng sózderi halyqqa tez tarady. Biraq, diny qauipting zardabyn aitatyn adamdar legi odan da kóp. Filosofiya ghylymynyng doktory Berik Atash dinning adamdardy qorqynyshpen ózine baghyndyruy mәselelerin kóterip, arnayy maqala da jazdy...

Osy joly maghan Qarshygha Múqysh atty azamat bylay dep jazypty: «Bizding qoghamdaghy keybir top ókinishke oray, dindi uahabiylik kontekste týsindirude. Osy «keybir top» ókilderining nasihaty quatty bop túr. Búl nópirge toytarys bere alatyn birden-bir memlekettik kýsh - filosofiya pәnining oqytushylary bolu kerek edi. Sebebi búlarda auditoriya bar. Biraq búlardyng kóbi dialektikalyq logika sýrleuinen shygha almay, qarama-qarsylyqtyng kýres zany iydeyasynyng shyrmauynda jýr».

Búghan ne deuge bolady?  Bayqasanyz, Qarshyghanyng ózi de dinning teris jaghyn «keybir topqa» audarady da, sol «keybir toppen» filosoftar shayqasulary kerek eken.. Áriyne, oghan bylay dep jauap jazdyq: «Filosofiya odan kende qalyp jatqan joq. Biraq, filosofiya elitarly ilim. Sondyqtan, filosofiyalyq oy búqaralyq sanagha birden taramaydy. Filosofiyalyq oi, eger, biylik ony iydeologiyasynda qoldanysqa engizse ghana ‑ biylik tetikteri arqyly búqaralyq sanagha jetedi. Búl - iydeologiya.

Al, endi, sizding múndaghy dindi ekige bólip, onyng bireui – «búzyq», bireui – «týzik» deuiniz – adamnyng jeke diny kózqarasy. Al, diny sanany syny túrghyda qabyldau ýshin, bizge dialektikalyq oilau tәsilin qoldanu qajet» ‑ dep...

Shyndyghynda,  últqa dinnen keler qauipti oilar bolsaq, eger dinning «búzyq-týzik» degendey ishki mәselesi bar bolsa, onda onymen ýsh mynday meshiti bar QMDB nege ainalyspaydy? Sebebi, olar aitatyn «búzyqtar» islam dini atymen әreket etip jatyr ghoy? Deputat E.Bapy da osy mәselege erekshe nazar audardy. Mýmin, endi QMDB ayasynda ýlken «reformalar» bastaluy da ghajap emes. Endi dinning «týzik» bóligi «biz búzyq emespiz» dep jaybaraqat otyra almaytyn shyghar...

Ótkende, dinning «kózge kórinbeytin qaupi turaly óz oiymdy ashyq aittym:

Qazirgi din jastardy ózine tartudyng nebir joldaryn mengergen. Tipten, balmúzdaq satyp әperuge deyingi tәsildi qoldanatyndaryn jazady keyde... Olardyng uaghyzyna iyilgen jastar «iman ýshin» degen illuziya jeteginde jýr. Áriyne, jastyq maksimalizm bar jerde, olar «bәrine ýlgeruge», «bәrin kóruge» úmtylady. Alayda, olardy dinge tartushy ortanyng sapasy qanday? Ol jastardy Últtyq patriotizmge qaray bastay ma, әlde, «últsyzdanugha» qaray iytere me? Mine, osyny jastar qaperge ala bermeydi...

Al, dinning «jalghan ústazdarynyn»  sanasy ortaghasyrlyq dinmen әbden dogmalanghanyn (ózgermeydi degen maghynada) E.Bapiy óz sózinde qadap aitty.

Filosof Á.Bәkirúly óz paraqshasynda mynday ótkir mәselege nazar audarady: «Diny ústazdar mektepte jaqsy oqyp, bolashaqta Otangha qyzmet etedi dep ýmit kýttirgen, innovasiyagha dap-dayyn jas buyndy shynyraugha sýirep ketedi aqyr sonynda» ‑ dep.

Jalpy,  qoryta aitsaq,  dinge tym erik bergende - memleket irgesi sógiledi. Onymen bir mezette últtyq-otbasylyq qúndylyqtary maghynasynan ajyrap,  qúndylyq retinde joyylady. Últtyq-unitarly memleketterge búl asa qauipti qadam!

Aqparattyq jelilerge qarasaq, onda deputat E.Bapy jasaghan Mәlimdeme búqara arasynda jappay qoldaugha ie bop jatqanyn kóruge bolady. Endeshe, «Qogham búrynghy avtoritarly jýie halyqty baghynyshty etip ústau maqsatynda engizgen «diny ekspansiyadan» sharshaghan, odan keler qauipti seze bastaghan» dep qorytyndylap,  maqalany ayaqtaugha bolatyn siyaqty. 

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz