ءدىن ەلەسى قاقپانى قاققاندا...

ءدىني ەكسپانسيادان شەگىنەتىن جەر قالماي بارادى... وسى ماسەلەنى ماجىلىستە دەپۋتات ەرمۇرات باپي كوتەرىپ، قر باس پروكۋرورى اتىنا بىرنەشە دەپۋتاتتار قول قويعان مالىمدەمە جىبەرەتىنىن پاش ەتتى.

ءدىني احۋالدى باقىلاۋدا ۇستاماسا، ونىڭ سوڭى قانداي تراگەديالارعا اپاراتىنىن ءبىز ءبىرشاما ەلدەردىڭ مىسالىنان كورىپ وتىرمىز: يراندا 1979 ج. يسلام رەۆوليۋتسياسى جەڭىپ،  ەل ءدىن وكىلدەرى باسقارۋىنا كوشتى. ءدىني كوشباسشى بولىپ اياتوللا حەمەنەي تاعايىندالدى. ءبىر كەزدەرى قارقىندى دامۋعا بەت العان يران مەملەكەتى سودان بەرى ۇنەمى قۇلدىراۋ ۆەكتورىنا كوشتى.  بيىل يران جاستارى وسىعان قارسى دەموكراتيالىق تالاپتارمەن جاپپاي نارازىلىق شەرۋىنە شىققاندا، ولاردى «يسلام ساقشىلارى» دەپ اتالاتىن اسكەريلەر اتقىلادى، 100 مىڭداي ادام قازا تاپتى...  ءبىر كەزدەرى دەموكراتيالىق دامۋ بەلگىسى پايدا بولعان اۋعانستان مەملەكەتى بۇگىندە «قارا جامىلعان».

وسى جاعدايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ورتاعاسىرلىق يسلام ەرجەلەرىن ورنىقتىرعىسى كەلەتىن، قوعامنىڭ ەلىمىزدىڭ زايىرلى زاڭدارمەن ەمەس، شاريعاتپەن باسقارىلۋىن قالايتىن ەرەكشە ءدىني «قايراتكەرلەر»، «ۇستازدار» لەگى پايدا بولا كەتتى.

ارينە، ونىڭ پايدا بولۋىنا اۆتوريتارلى نازارباەۆ جۇيەسى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ماسەلەن، ول كەزدە ن.نازارباەۆ مەشىتكە بارسا، ارتىنشا سۆيتا تورت‑بەس مەشىت سالىپ، ول مەشىتتەردى «نۇر..» ءسوزى ۆارياتسيالارىمەن اتاۋدى سانگە اينالدىردى... ءسويتىپ، ەلىمىزدە «نۇرمۇباراك» ۋنيۆەرسيتتەتى اشىلدى جانە ت.ت. «نۇرمەشىتتەر» قاپتاپ سالىنا باستادى...

كەيدە، ءبىزدىڭ ارامىزدان دا «ءدىني پارتيا قۇرۋ كەرەك» دەگەن «قايراتكەرلەر كورىنىپ قالادى. شىندىقتى ايتساق، ولار بىزدەگى قازىرگى يسلام  ءدىنى كەز‑كەلگەن پارتيادان ونداعان ەسە الەۋەتتى، قۋاتتى ينفراقۇرىلىمعا يە ەكەنىن ەسكەرمەيتىن سياقتى. وتكەندە بەيسەنعازى كوكەي دەگەن پاتريوت ازامات ەلىمىزدە رەسمي تىركەلگەن 2945 مەشىت بار ەكەنىن، ودان وزگە تىركەلمەگەن مەشىتتەر دە كوپ ەكەنىن ەسكە سالدى. ەگەر، وسىنى نازارعا الساق، ەلىمىزدەگى تىركەلگەن ساياسي پارتيالاردا ‑ ارينە، «امانات» پارتياسىنان وزگە – مۇنداي زور ينفراقۇرىلىم ەشكىمدە جوق ەكەنىن كورەمىز.

ساناپ جىبەرسەك، ءۇش مىڭداي مەشىتتەگى جاماعات سانى ەلىمىزدەگى بارلىق پارتيالاردىڭ جيىنتىق مۇشەلەرىنەن ارتىق دەۋگە بولادى. بۇل دەگەنىمىز سۇمدىق كورسەتكىش – ولاردىڭ قاتارىندا ەلدەگى بارلىق پارتيا مۇشەلەرى  ءجۇر، بيلىكتە وتىرعان، ءوز ستاتۋسى بويىنشا زايىرلىلىقتى قورعايتىن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر دە ءجۇر... اراسىندا جۇمىسشى جاستار، ستۋدەنتتەر، تىپتەن، وقۋشىلار دا ءجۇر!  ەندەشە، ءبىز ەلىمىزدەگى قازىرگى ءدىندى «پارتيا ۇستىندە تۇرعان پارتيا» دەسەك تە بولاتىنداي جاعدايعا جەتىپ قالىپپىز. ودان ءارى، تەك يرانمەن قوسىلا «ەكىنشى يسلام |رەسپۋبليكاسى» دەگەن اتاقتى يەلەنۋ عانا قالىپ تۇر ما دەيسىڭ... ياعني، بىزگە قازىر «ءدىني پارتيا» قۇرۋدىڭ دا ەش قاجەتى جوق ەكەنىن وسىدان بايقاۋعا بولماي ما؟

دەپۋتات ەرمۇرات باپي كوتەرگەن ماسەلەنى ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى بىرنەشە جىلداردان بەرى كوتەرىپ، اسىرەدىنگە ۇرىنۋدىڭ قاتەرى تۋرالى ايتۋدايىن ايتىپ كەلەدى...

وتكەندە بايان الاگوزوۆا ءۇن كوتەردى. ول جۇرتقا تانىمال ازامات بولعاندىقتان، ونىڭ سوزدەرى حالىققا تەز تارادى. بىراق، ءدىني قاۋىپتىڭ زاردابىن ايتاتىن ادامدار لەگى ودان دا كوپ. فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى بەرىك اتاش ءدىننىڭ ادامداردى قورقىنىشپەن وزىنە باعىندىرۋى ماسەلەلەرىن كوتەرىپ، ارنايى ماقالا دا جازدى...

وسى جولى ماعان قارشىعا مۇقىش اتتى ازامات بىلاي دەپ جازىپتى: «ءبىزدىڭ قوعامداعى كەيبىر توپ وكىنىشكە وراي، ءدىندى ۋاحابيلىك كونتەكستە تۇسىندىرۋدە. وسى «كەيبىر توپ» وكىلدەرىنىڭ ناسيحاتى قۋاتتى بوپ تۇر. بۇل نوپىرگە تويتارىس بەرە الاتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك كۇش - فيلوسوفيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىلارى بولۋ كەرەك ەدى. سەبەبى بۇلاردا اۋديتوريا بار. بىراق بۇلاردىڭ كوبى ديالەكتيكالىق لوگيكا سۇرلەۋىنەن شىعا الماي، قاراما-قارسىلىقتىڭ كۇرەس زاڭى يدەياسىنىڭ شىرماۋىندا ءجۇر».

بۇعان نە دەۋگە بولادى؟  بايقاساڭىز، قارشىعانىڭ ءوزى دە ءدىننىڭ تەرىس جاعىن «كەيبىر توپقا» اۋدارادى دا، سول «كەيبىر توپپەن» فيلوسوفتار شايقاسۋلارى كەرەك ەكەن.. ارينە، وعان بىلاي دەپ جاۋاپ جازدىق: «فيلوسوفيا ودان كەندە قالىپ جاتقان جوق. بىراق، فيلوسوفيا ەليتارلى ءىلىم. سوندىقتان، فيلوسوفيالىق وي بۇقارالىق ساناعا بىردەن تارامايدى. فيلوسوفيالىق وي، ەگەر، بيلىك ونى يدەولوگياسىندا قولدانىسقا ەنگىزسە عانا ‑ بيلىك تەتىكتەرى ارقىلى بۇقارالىق ساناعا جەتەدى. بۇل - يدەولوگيا.

ال، ەندى، ءسىزدىڭ مۇنداعى ءدىندى ەكىگە ءبولىپ، ونىڭ بىرەۋى – «بۇزىق»، بىرەۋى – «تۇزىك» دەۋىڭىز – ادامنىڭ جەكە ءدىني كوزقاراسى. ال، ءدىني سانانى سىني تۇرعىدا قابىلداۋ ءۇشىن، بىزگە ديالەكتيكالىق ويلاۋ ءتاسىلىن قولدانۋ قاجەت» ‑ دەپ...

شىندىعىندا،  ۇلتقا دىننەن كەلەر قاۋىپتى ويلار بولساق، ەگەر ءدىننىڭ «بۇزىق-تۇزىك» دەگەندەي ىشكى ماسەلەسى بار بولسا، وندا ونىمەن ءۇش مىڭداي مەشىتى بار قمدب نەگە اينالىسپايدى؟ سەبەبى، ولار ايتاتىن «بۇزىقتار» يسلام ءدىنى اتىمەن ارەكەت ەتىپ جاتىر عوي؟ دەپۋتات ە.باپي دا وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ءمۇمىن، ەندى قمدب اياسىندا ۇلكەن «رەفورمالار» باستالۋى دا عاجاپ ەمەس. ەندى ءدىننىڭ «تۇزىك» بولىگى «ءبىز بۇزىق ەمەسپىز» دەپ جايباراقات وتىرا المايتىن شىعار...

وتكەندە، ءدىننىڭ «كوزگە كورىنبەيتىن قاۋپى تۋرالى ءوز ويىمدى اشىق ايتتىم:

قازىرگى ءدىن جاستاردى وزىنە تارتۋدىڭ نەبىر جولدارىن مەڭگەرگەن. تىپتەن، بالمۇزداق ساتىپ اپەرۋگە دەيىنگى ءتاسىلدى قولداناتىندارىن جازادى كەيدە... ولاردىڭ ۋاعىزىنا يىلگەن جاستار «يمان ءۇشىن» دەگەن يلليۋزيا جەتەگىندە ءجۇر. ارينە، جاستىق ماكسيماليزم بار جەردە، ولار «بارىنە ۇلگەرۋگە»، «ءبارىن كورۋگە» ۇمتىلادى. الايدا، ولاردى دىنگە تارتۋشى ورتانىڭ ساپاسى قانداي؟ ول جاستاردى ۇلتتىق پاتريوتيزمگە قاراي باستاي ما، الدە، «ۇلتسىزدانۋعا» قاراي يتەرە مە؟ مىنە، وسىنى جاستار قاپەرگە الا بەرمەيدى...

ال، ءدىننىڭ «جالعان ۇستازدارىنىڭ»  ساناسى ورتاعاسىرلىق دىنمەن ابدەن دوگمالانعانىن (وزگەرمەيدى دەگەن ماعىنادا) ە.باپي ءوز سوزىندە قاداپ ايتتى.

فيلوسوف ءا.باكىرۇلى ءوز پاراقشاسىندا مىنداي وتكىر ماسەلەگە نازار اۋدارادى: «ءدىني ۇستازدار مەكتەپتە جاقسى وقىپ، بولاشاقتا وتانعا قىزمەت ەتەدى دەپ ءۇمىت كۇتتىرگەن، يننوۆاتسياعا داپ-دايىن جاس بۋىندى شىڭىراۋعا سۇيرەپ كەتەدى اقىر سوڭىندا» ‑ دەپ.

جالپى،  قورىتا ايتساق،  دىنگە تىم ەرىك بەرگەندە - مەملەكەت ىرگەسى سوگىلەدى. ونىمەن ءبىر مەزەتتە ۇلتتىق-وتباسىلىق قۇندىلىقتارى ماعىناسىنان اجىراپ،  قۇندىلىق رەتىندە جويىلادى. ۇلتتىق-ۋنيتارلى مەملەكەتتەرگە بۇل اسا قاۋىپتى قادام!

اقپاراتتىق جەلىلەرگە قاراساق، وندا دەپۋتات ە.باپي جاساعان مالىمدەمە بۇقارا اراسىندا جاپپاي قولداۋعا يە بوپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. ەندەشە، «قوعام بۇرىنعى اۆتوريتارلى جۇيە حالىقتى باعىنىشتى ەتىپ ۇستاۋ ماقساتىندا ەنگىزگەن «ءدىني ەكسپانسيادان» شارشاعان، ودان كەلەر قاۋىپتى سەزە باستاعان» دەپ قورىتىندىلاپ،  ماقالانى اياقتاۋعا بولاتىن سياقتى. 

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz