Álemdik ekonomikada damushy elderge degen qyzyghushylyqtyng artuy jәne Euraziyanyng jana rólining qalyptasuy ayasynda Qazaqstan ekonomikalyq ósim, reformalar jәne tiyimdi geografiyalyq ornalasu arqyly óz yqpalyn arttyra alatyn elderding biri retinde jii qarastyryla bastady.

Qazaqstannyng bolashaghy, ekonomikalyq transformasiyasy, Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng róli jәne elding jana jahandyq ekonomikalyq jýiedegi orny turaly biz Ortalyq Aziya boyynsha sarapshy, EU Reporter jәne EuReflect basylymdarynyng avtory Deriya Soysalmen әngimelestik.

– Damushy ekonomikalar jan basyna shaqqandaghy JIÓ ósimi boyynsha algha shyghyp jatyr. Búl ýrdisti jahandyq kýshter tepe-tendigi túrghysynan qalay baghalaysyz?

– Damushy ekonomikalar JIÓ ósimi boyynsha kósh bastap otyr, óitkeni olardyng algha jylju mýmkindigi kóbirek. Ekonomikalyq túrghydan jetilgen elder ýshin joghary qarqynmen ósu әldeqayda qiyn. Al damushy memleketter, әsirese tehnologiyalargha, jasandy intellektke jәne basqarudy janghyrtugha basymdyq berse, jyldam ósim kórsete alady. Osy túrghyda Qazaqstan siyaqty «orta derjavalar» erekshe nazargha layyq.

Qazirgi tanda dәl osynday elder jahandyq kýshter tengerimin qalyptastyruda manyzdy ról atqara bastady. Biz kóppolyarly әlemde ómir sýrip otyrmyz, múnda búrynghy iyerarhiya ózgerip, jana ósim ortalyqtary payda boluda. Sondyqtan Qazaqstandy osy transformasiyada óz ornyn kýsheytip, әlemdik ekonomikanyng qayta qúryluyna ýles qosa alatyn elderding biri retinde qarastyrugha bolady.

– Qazaqstan reytingte shamamen 29% ósimmen 9-oryn aldy. Búl kórsetkish naqty qúrylymdyq ózgeristerdi kórsete me?

– Búl kórsetkish eldegi ózgeristerding bir bóligin kórsetedi, biraq ony kenirek kontekste qarastyru qajet. Qazaqstan tek tabighy resurstar esebinen ghana emes, sonymen qatar ónirlik ekonomikadaghy orny men Ortalyq Aziyanyng manyzynyng artuy arqyly da pozisiyasyn kýsheytip keledi. Sondyqtan búl ósim kezdeysoq emes, tereng ýrdisterding nәtiyjesi. Qazaqstannyng kórshilerimen, әsirese Ózbekstanmen, konstruktivti qarym-qatynas ornatuy da manyzdy. Eki iri ekonomikanyng ózara әreketi býkil aimaqtyng damuyna serpin beredi. Ishki dengeyde de ong ózgerister bayqalady: elde sifrlandyru jyly jariyalandy, referendum reformalardyng jalghasyp jatqanyn kórsetti. Sonymen qatar Qazaqstan ózin senimdi jәne boljamdy seriktes retinde dәleldedi. Europalyq odaqpen keneytilgen seriktestik turaly kelisimning boluy investorlar ýshin manyzdy signal bolyp tabylady. Búl faktorlar Europadan logistika, jasyl energetika jәne sifrlyq tehnologiyalar salasyna investisiyalardyng artuyna yqpal etedi, sonday-aq Qytay, AQSh jәne basqa elderding qyzyghushylyghyn kýsheytedi.

– Qazaqstandy Euraziyadaghy qarqyndy damyp jatqan ekonomikalardyng qataryna jatqyzugha bola ma?

– Áriyne, bolady. Qazaqstan Euraziya kenistigindegi manyzdy memleketterding birine ainaldy. Onyng strategiyalyq ornalasuy, ekonomikasynyng auqymy jәne týrli baghytta baylanys ornata aluy ýlken artyqshylyq beredi. El Resey, Ontýstik Aziya, Shyghys jәne Europany baylanystyratyn manyzdy torapta ornalasqan. Sonymen qatar Qazaqstan sayasy túraqty әri senimdi seriktes retinde qabyldanady. Osy faktorlardyng jiyntyghy onyng yqpalyn odan әri arttyrugha mýmkindik beredi.

– Qazaqstannyng ekonomikalyq sayasaty jahandyq әrtaraptandyru trendterine sәikes kele me?

– Qazaqstan ekonomikasy úzaq uaqyt boyy kómirsutekterge tәueldi boldy. Alayda qazirgi tanda el sifrlandyrugha jәne qyzmet kórsetu sektoryn damytugha basymdyq berip otyr. Shaghyn jәne orta biznes damyp keledi, últtyq kompaniyalar nyghaida, energetikalyq kóshu jýzege asuda. Qazaqstan jasyl energetikany damytyp, adamy kapitalgha, әsirese sifrlyq daghdylargha investisiya saluda.

Astana Hub-ty damytu — elding tek shiykizat óndirushi emes, tehnologiya men innovasiya jasaushy memleketke ainalu úmtylysynyng kórinisi. Joghary bilim dengeyi de búl baghytty qoldaydy. Jalpy alghanda, Qazaqstannyng sayasaty jahandyq әrtaraptandyru trendterine sәikes keledi, biraq búl prosess әli jalghasuda.

– Búl transformasiyada Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng róli qanday?

– Preziydent Toqaev sayasy modernizasiya men demokratiyalandyruda manyzdy ról atqarady. Búl referendum nәtiyjesinde de kórindi. Sonymen qatar onyng biylikti bolashaqta tapsyrugha dayyn ekeni — postkenestik kenistik ýshin siyrek qúbylys.

Toqaev tiyimdi basqaru, ashyqtyq jәne reformalardy ilgeriletetin kóshbasshy retinde qabyldanady. Onyng kezenindegi kópvektorly syrtqy sayasat investorlar senimin arttyrdy. Investorlar ýshin túraqtylyq, zang ýstemdigi jәne boljamdylyq óte manyzdy. Qazaqstan osy baghytta ong dinamika kórsetip otyr.

– Qazaqstandaghy ekonomikalyq ósimning túraqtylyghyn qanday faktorlar anyqtaydy?

– Negizgi faktor — ekonomikany naqty әrtaraptandyru. Tek múnay men shiykizat eksportyna sýienu úzaq merzimdi perspektivada jetkiliksiz. Qazaqstan sifrlandyrudy, jasandy intellektti jәne jana salalardy damytuy qajet. Ýkimetting búl baghyttaghy nazary — ong qadam. Sonymen qatar bilimge investisiya óte manyzdy. Ol innovasiyalar men tehnologiyalardyng damuyna negiz bolady. Investisiyalar tartu da sheshushi ról atqarady. Sheteldik kapital ekonomikanyng ósuine qosymsha serpin beredi. Demografiyalyq faktor da manyzdy. Halyq sanynyng ósui, әsirese ontýstik ónirlerde, bolashaq damu ýshin ýlken mýmkindik beredi.

– Qazaqstan aimaqtyq ekonomikalyq habqa ainala ala ma?

– Áriyne. Qazaqstannyng Shyghys pen Batys, Soltýstik pen Ontýstik arasyndaghy ornalasuy — onyng basty artyqshylyghy. Orta dәlizdegi róli, Kaspiy tenizine shyghu mýmkindigi jәne logistikalyq infraqúrylymy onyng manyzyn arttyrady. Qazaqstan Europa ýshin de, Qytay ýshin de manyzdy serikteske ainalyp keledi. Osy faktorlardyng barlyghy elding Euraziyadaghy ekonomikalyq hab retinde ornyghuyna tolyq negiz bar ekenin kórsetedi.

Abai.kz