Hakim Abay jayynda qalam terbegende  úly aqyn múrasynyng bas shyraqshylary: Qayym (Ghabdulqayym) Múhamedhanov pen Tóken (Tóleujar) Ibragimovtyng esimderi oida túrady.

Respublika Memlekettik syilyghynyng laureaty Qayym aghany  ghúlama Múhtar Áuezov negizin qalaghan Abaytanu ilimining asqan bilgiri retinde maqtan etemiz. Al, «Qazaqstan Respublikasynyng enbek sinirgen qyzmetkeri», «Jiydebay-Bórili» memlekettik qoryq-muzeyinde 34 jyl enbek etip,  onyng ósip, órkendeuine  basshy retinde zor ýles qosqan Tóken aghanyng asyl múragha degen adaldyghy  men tereng  parasaty әrqashan qúrmetke layyq.  Eli sýiingen qos qayratkerge qatysty jәitting bәri olardyng túlghasyn asqaqtata týsedi.

1. Bas

Abay elining ortalyghy – Semeyge shiyrek ghasyrdan son, qaytyp oralghan alghashqy kýnderi-aq ony izdegenmin.

Ústazdy...

Qayym aghany.

Kózkórgender «elge kelulerinmen» dep qúttyqtap, tilekke tilek qosady, jigerge qanat baylaydy. Ras, atamekenge ne jetsin, biraq Alash azamaty ýshin qazaqtyng barlyq jeri birdey qymbat. Úly Abaydyng sonau on toghyzynshy ghasyrdyng aumaly-tókpeli kezeninde-aq,  «Adamzattyng bәrin sýy bauyrym», biraq «Birindi, qazaq, biring dos / Kórmeseng – isting bәri bos» degen ósiyet qaldyrghany mәlim.

Sondyqtan «býkil úly dalany jerim» dep biletin, al Semeyime kelgende, eng aldymen, Abay ruhyn  izdegen men ýshin úly aqynnyn, onyng nemere inisi, kemenger Shәkәrim men danyshpan Múhtar Áuezovting eskertkishterine taghzym jasaghannan keyin, Abaytanudyng alyby – Qayym Múhamedhanovqa  «jolyghyp, batasyn alu» paryzym edi.

Qayym aghagha jiyrma jasymda marqúm dosym Asqar Qayyrtayúly ekeuimizding arnayy sәlemdesip, aqyl-kenes súray barghanymyz kýni býgingidey esimde. Ol – 1980 jyldyng aqpan aiy edi. Ústazgha biz leksiyasyn ayaqtaghanyn kýtip túryp, auditoriyadan shyqpay jatyp jolyqqanbyz. Jarysa amandasyp, óz jónimizdi aitqan son, ol ýsteline qayta jayghasty.

Jolynan bógegenimizge qabaq shytpaghan qalpy әngimege yqylas tanytty. Qayym Múhamedhanúlyna ózimning QazMu-ding jurnalistika fakulitetining songhy kursynda oqitynymdy, diplom júmysymnyng taqyryby – «Múhtar Áuezovting úly Otan soghysy jyldaryndaghy publisistikasy» ekenin tezbe-tez aityp shyghyp, negizgi ótinishimdi bildirdim:

- Agha, úly Múhtardyng «sarqytyn ishken» shәkirtterining biri retinde diplom júmysyma qajetti materialdardy qaydan izdeuime aqyl qossanyz eken?

Ádebiyetshi ghalymgha kórkem tilmen jetkizgim kelgen «syiqym» ghoy, «sarqytyn ishken» sózderine ekpin bere aittym. Ústaz auzymdy ashqannan-aq jymiya bastaghan. Birden jauap qatpay, bógele berdi. Men bolsam, «býldirdim-au, sharuam endi bitpeytin boldy» degen ókinishte otyrmyn. «Álde sarqytyn tekke ishkizdim be, qansha úly bolsa da, onyng «qaldyghyn  qaujaghannyng nesi jaqsy» dep ishtey qipaqtay bastadym.

Biraq, ziyaly azamattyng jymiysynda kekesin de, zil de joq edi. Syrttay qatal kórinetin, tipti «Abay men Áuezovting asyl múralaryna eshkimdi de jolatpaydy» dep estiytin ghalym agha jomarttyq kórsetti. Sóitip, ústazdyng aituymen, Áuezovting sol tústaghy jiyrma tomdyq tandamalysyn, sosyn soghys jyldaryndaghy respublikalyq, sonday-aq, jergilikti «Ekpindi» (qazirgi «Semey tany») jәne Janasemey audandyq «Ertis ottary» gazetterin qaraytyn boldym. Zor ýmitpen barghanda, enseng basylyp, beting qaytpaghangha ne jetsin! Ekeumiz de razy edik.

M. Áuezovting Úly Otan soghysy jyldaryndaghy publisistikalyq maqalalaryn  maydan jәne tyl taqyryptaryna jiktey otyryp, olardy «Qaharly sóz qamal búzar...» (maydan taqyryby) jәne «Bәri de maydan ýshin...» (tyl taqyryby) degen aidarlarmen «ýkilegenim» jadymda. Uniyversiytette ýzdik qorghaghan diplom júmysy keyin kandidattyq dissertasiyanyng taqyryby retinde bekitilip, qazaq bilimining qara shanyraghyna assistenttik júmysqa konkurs arqyly óttim... búl endi óz aldyna jeke әngime.

Sóz basyna qayta oralsaq, Qayym aghanyng qamqorlyghyn ózim alghash osylay sezingen edim. Bir auyz jyly lebizi men baghyt-baghdary jastyq «jalynyn» laulatqanday» boldy. Endi, mine tughan Semeyime qayta oralghanda   Hakim Abaydyng asyl múrasy bilgirining ruhyna taghzym jasau inilik borysh ekeni týsinikti.

Asa kórnekti Abaytanushy ghalymnyng ziratyn onay tapqanymmen, eskertkishine jalghyz kelgendikten bolar, birden «jolygha» almadym. Naqtysy, aitqan jerge dúrys kelsem de, eskertkishting ózin kóre almay dal boldym. Bastapqyda Dostyq ýii jaghynan jetken bette eski ghimarattyng irgesinen búryla bere Abay kitaphanasynyng aldynan bir-aq shyghyppyn. Keri búrylghanda anghardym, birden bayqamauym zandy eken.

Sóitsem... men ústazdy jerden, kәdimgi pendelerding arasynan izdep jýrippin. Múhamedhanovtyng som túlghasyn, teginde ýirenshikti eskertkish auqymyna syighyzu ekitalay bolsa kerek. Onyng ýstine, eskertkish ataulynyng som túghyry bolushy edi.  Múnyn, biraq kópshilikting kózi ýirengen sandyqtas túghyry da joq eken. Kóz aldymda tym ózgeshe eskertkish...

... Bas... tek bas qana túr.

Ol kókke shanshyla kóterilipti. Aynalany aspannan sholady.  Alghashqy әserden jýregim shym ete týsti. Nayzagha, onyng birnesheuin qabattay jalghaghan nayzagha shanshylghan bas. Ásili, búl eskertkish turaly pikirler birjaqty emes. Olargha tórelik aitudan da  aulaqpyn. Degenmen, sanamdaghy «túman» ilezde seyilip  qoya berdi. Solay... erekshe, eshkimge úqsamaytyn taghdyr iyesining eskertkishi de erekshe bolsa kerek.

Bas...

Ol shyn mәninde naghyz ghalym emes pe?! Abaytanuda Áuezovten keyingi túlghanyng Qayym ekeni ayan. Múhtar Omarhanúly aitpaqshy, «adam men adamdy tenestiretin nәrse – bilim». Al, adam balasynyng tәjiriybesi arqyly jinaqtalghan mol bilimning mekeni de – Bas pen adam aghzasy.

Ózgeshe sheshim... avtory kim boldy eken?

Ras, jana aitqanday, alghashqyda eskertkishke razy da, narazy da pikirler de az bolmapty. Osy songhysy qasang oilau men jattandylyqtan aryla almaudyng salqyny eken. Jalpy, óner degen basqa eshtenege úqsamauymen, yaghny qaytalanbas qasiyetimen daralansa kerek. Kóshirmening nesi óner!?

Bas...

Qyzyl diktatura talay mәrte «nayza kezegen» bas. Áyteuir, Alla taghalanyng qalauymen jalghangha jaryq týsirip, pendene oy salghan Bas. Ol ne kórmedi. Tughanynan bastap... aldymen Alash arystaryna tilektes әkesi «qyzyl qasaptyn» qúrbany boldy. Keyin ústazy Múhtardyng aqylymen Abaydyng aqyndyq ainalasyn, sóz zergerining shәkirtterin týgendeymin dep jýrip, ózi de sol «qyzyl nayzanyn» nysanasyna ainalghan.

Qaysar túlghanyng ensesin basyp, jygha almaghan totalitarlyq «tajal» Qayymdy jiyrma bes jylgha temir torgha toghytqanyn bilemiz.

Qayyspady Ol.

Enkeymedi Bas.

Ústazyna da, ózgege de kir juytpady. Tergeu ýstinde aldy-artyn oraghytyp, «mayly qasyqtay» jylmang qaqqan tergeushining qaqpanyna týspey, dinkesin qúrtqany anyq. Alayda, azaptyng aty – azap. Ardaqty Raqymúly Bayan әkemizden qalghan qaghazdardyng arasynan jarym Toghjan tauyp alghan Qayym aghanyng haty soghan aighaq. Onda ghalym kýrkedey ghana «An-2» samoletining ishin týrme tozaghymen salystyryp, újmaqqa teneydi.

Osydan-aq, abaytanushy qayratkerding tartqan taqsiretin sezinuge bolatynday. Sol siyaqty maghan kórnekti qogham qayratkeri, «auyl sharuashylyghynyng akademiygi» ataghyna layyq Múqataev Amantay agha әkep tapsyrghan Qayymnyng hatynan da ghalymnyng otqa janbaghan enbeginen habardar bolamyz. Qamaugha alynghan kezinde «halyq jauynyn» qaghazdaryn NKVD jaldaptary týgelge juyq sypyryp alyp, úshty-kýili joghalady.

Qarlagtan oralghan son, kýresker ghalym Qayym agha zamannyng týzelgenin kýtpesten-aq qayta «maydangha» týsti. Maqsatyna jetti: Abaydyng aqyn shәkirtteri ómirge oralyp, eli-júrty quana «qauyshty»... Shәkәrim Qúdayberdiúly bop, Kókbay Janatayúly bop jәne Aqylbay men Maghauiya bop....

Ghalym agha ruhymen alghashqy jýzdesuden son, eskertkishting avtory Orazanbaymen ózimning alghashqy әserim, eskertkishti kórgende janymnyng qalay týrshikkeni turaly oy bóliskenmin. Áriyne, avtordy renjitip almaugha tyrystym «nayzagha shanshylghan bas» degen únay qoyar ma eken? Sonda bayaghy sol Qayym aghanyng jymiysyn kórdim. Ol da jauap qaytarugha asyqpady. Tipti, obrazgha kirigip ketken be dersin! Alayda, eskertkishten onyng ózi de tap osynday әserdi kýtken siyaqty.

Endi ekeuimiz de aghymyzdan jarylghanbyz. Áy, Orazanbay-ay, býitpeseng «shayqy» bolarmysyn. Jýreging qanday sezimtal edi! Qaytalanbaytyn túlgha kelbetin osynday ózgeshe  túrpatta... nege bógeldim, әlde men «qaytalanbaytynday somdaghan» teneuin Orazanbay shayqygha qimay otyrghannan saumyn ba?

Tap solay.

Biraq, shyndyghyna kelsek, qaytalanbaytyn túlghany, qúryshqa kóshiru ýshin de sheber ózgeshe bolmystyn, yaghny dara minezding iyesi boluy qajet sekildi. Áriyne, onday minezben elge jagha qoy qiyn, tipti mýmkin emes. Biraq, mәsele sonda, janaghyday «qisyq, qiqar» minezdi Orazanbay sekildi óner iyeleri ótirik jalbaqtaudy bilmeydi. Kórgenin ashyq aitady jәne ózgeshe kóru men tanu tәn olargha.

Al, barshagha jaghu mýmkin de emes, mindet te emes. Ózgeshe minezden ghana ózgeshe óner tuady. Olar qoghamgha da, ainalasyna da jaysyz. Búl ýshin, alayda, jaralghanda jabysqan minezdi qalaysha jazghyrarsyn.  Tabighy bitim ótirik jalbaqtaudy bilmeydi, al ony layyqty baghalay bilse, bir-birinen aumaytyn pendelerden әldeqayda artyq. Eskertkish Qayym aghany aspandatyp, onyng avtorymen taghy bir jolyqqansha asyqtyra týsken.

2. Legen/di 

Songhy aptada Tóken Smayylúly Abay men Shәkәrimge qatysty estelikterdi taghy bir «sýzip» shyqty. Ghylymiy-zertteushilik maqalalar da nazarynan tys qalmady. El auzyndaghy úlylar aitypty degen úlaghatty sózderdi de jadynda  janghyrtyp, qayta bir zerdeledi.

Bәribir bolmady.

Nyghyz tapsyrmanyng jelge úshatyn týri bar. Abay tóniregindegi anyz «jalynan» sipatpay-aq qoydy. Sanasynan bir sәule jarq etkendey bolady da, ile-shala kózden de, oidan da búl-búl úshady.

Joq, әiteuir.

Áuelden-aq, pәlendey ýmiti bolmaghan. Óitkeni, elu jyl boyy aqtarghany Abay men Shәkәrim qazynasy bolsa, anyzdyng kókesin ózinen artyq kim bilmek?! Óitken kýnde, janaghy jarty ghasyrdyng «sybaghasynyn»  tolymdy bolmaghany ghoy.

Tókeng ózine-ózi senimdi-aq edi.

Lәkiyn, osy bir «legendisi» oiyn shyrmap, qiyalyn túsaulay berdi. Legendi... «anyz» degenderi ghoy, bayaghy. Ákimdikke Abay men Shәkәrimge qatysty júrt qyzygharlyq «legendi» kerek kórinedi. Eger sonday, aqiqatqa bergisiz anyz tabylsa, «Abay múrasyna qyzyghushylyq artady eken. Úlylar eline júrt nópiri búrynghydan da mol aqtarylady-mys».

Týsinedi.

Abay men Shәkәrimdi, әsirese shetelge tanystyruda oilastyratyn jaylar barshylyq. Ony bylay qoyghanda, Alash balasynyng ózi úlylar múrasyna endi ghana bet búra bastaghanday.

Qiyn-aq.

Key-keyde, tipti ózin Abay shanyraghynyng shyraqshysy ghana emes, úly aqyngha qatysty barlyq sharuagha jauapty janday sezinedi. Búl, әriyne ruhany erekshe hәl. Biraq, asa auyr jýk. Úly aqyn múrasyna bas-kóz bolu ýshin ózi basqaryp otyrghan muzeyding mýmkindigi tym shekteuli. Kadrlardyng biliktiligi, qarjy  jetimsizdigi... әli de bolsa qasang oilaudyng ókshelep qalmay otyrghany taghy bar.

Hakim Abay.

Úly aqyngha qatysty sharuanyng bәrine atsalysamyn deuding bos   әureshilik ekenin biledi. Oghan, tipti, syrttay janashyr boludyng ózi jýregine salmaq týsiretin kezder az emes. Zeynet jasynan asqan jangha tirlikting ot pen suynyng «bәsiresi» de jetkilikti. Bas auyryp, baltyr syzdaytyn kezderi kóp. Júmys uaqytynda kelimdi-ketimdi muzey dostarynyng әngimesi de qolbaylau bolady.

Degenmen, tap osy «legendiden» tosylamyn dep, Tókeng oilamasa kerek. «Oymen onasha» qalyp, әn men «Kýy tolqynynda» kitaptaryn jazghanda Abay elining әngimesin jyr etip tógiltedi. «Jer әngimeshi» - dep tolghanar edi ol. Abay múrasy shyraqshysynyng atalghan kitaptarynyng bәri de talay jylghy oi-tolghanystarynyng jemisi. Biraq, «legendi» bәribir úshty-kýili tabylmaghan.

Býgin júmystan keyin jary Nýriylә apaydyng shәiin iship alghannan keyin taghy da ýstel basyna jayghasty. Endi qaytse de, sol «legendisi» ózi bar bolsa, ony ang qaqqanday, «indetip» alugha bekingen. Oiynyng jelisin telefon shyryly ýzip jiberdi.

Abay audanynyng әkimi eken. Onyng aitqanynan úqqany, Astanadan ýlken qonaqtar keledi. Solar kiyeli «Qonyr әuliyege» baryp, sugha týsip, syrqattaryna shipa tilemek  kórinedi.

«E, onyng búghan ne qatysy bar?..»

Sóitse, bar eken.

Qasiyeti jerding suy shipa boluy ýshin Abay ýiindegi jez legen men jez qúman kerek kórinedi. Úly aqyndy sol eki ydysqa qúighan sumen qyrqynan shygharghany mәlim.

... !?

Tili baylanyp qalghanday. Sóilese, «sybaghalaryn» molynan berer edi. Ózin-ózi ayady. Apyrmay, Abay zamanyndaghy nadandyq búlty qanshalyqty besbatpan edi. Odan beri bir ghasyrdan astam uaqyt ótse de, «Kýnning kózin» kólenkelep, sondarynan qalar emes.

Olargha endi ne shara?! Ashuy tez qaytty. «Legendinin» tabylghan jerin qarashy... Legen... iyә, jez legen men jez qúman. Búlar, әlbette danyshpan aqyngha qatysty dýniyeler. Biraq, solay eken dep, qasiyetti ydystarmen su qúiynu kýnә emes pe!? Jez legen...

Shyndyghynda, bir Jiydebay ghana emes, Abay shygharmashylyghynyng kuәsindey barsha Semey ónirinde Hakimning tabanynyng izi qalghan, alaqanynyng taby bar kiyeli «jәdigerler» barshylyq. Endeshe, osydan artyq ne kerek!? Olar ýshin dilgiri  – bir nemese birneshe anyz yaky legendi eken...

Tóken Smayylúlynyng bir sәt sanasy shayday ashylyp qoya berdi. Tek sonda ghana baryp ol ózining qateleskenin úqty. Bosqa ketken uaqyty ýshin úyaldy, ózine-ózi ókpeli. Abaygha legendi izdeu degen ne?! Ol búlqan-talqan boldy. Múndayda ýide múnyn shaghatyny taghy sol jan jary:

- Nýriylә, bir miynótke kelip ketshi...

Sosyn ómirlik qosaghynyng kelgenin de kýtpesten onashada «legendi qughandardyn» ayaqtaryn bir etikke tyghady:

- Áy, sender ózi ne degen jansyndar?.. Bәse, búlardy bastyq qoy, bir bilgenderi bar shyghar dep, tynday qalsang osy. Shyqpaghandy shygharyp, Abaygha anyz izdep ne kerek... Ol – aqiqattyng ózi emes pe?! «Qaranghylyq» qapasyndaghy adam balasynyng kózin ashyp, kókiregin oyatsyn degen Allanyng aqiqaty ghoy. Anau, әlgi baghzy zamandardan jetken anyz qanshama, solardy týgendep alsandar, az emes. Al, Abaygha legendi izdetu degen ne!?..

Búl kezde Nýriylә apay da әngimege aralasady. Aqsaqalynyng nege tulap otyrghanyn da biledi:

- Qazirgi  jastar qaydan bilsin, odan da sony aityp kózderin ashpaysyng ba?

Lәkiyn, oghan toqtay qoyatyn Tókeng be:

- Solargha sóz shyghyndap, bәribir aqpaqúlaqtar týsinbeydi.

- Endi ózindi-ózing tergegennen ne týsedi. Odan da jýr shәy isheyik.

- Legendisi qúrysyn, - deydi ashuly Tóken agha, - ózderining Abaydyng legeninde nesi bar? Aqyn ýiine shyn kónilden baryp, ruhyna taghzym etse, odan artyq ne kerek. Ol jerde aitylghan sóz ben tilek Allagha tezirek jetedi. Erten, barsha júrt Abay ýiining jez legeni men jez qúmanyn izdese ne shara?!

- Qazir aqshanyng zamany emes pe, paydasyn kóresinder, - deydi apay.

Tókeng jaryna jatyrqay qarady. Qattyraq aitqangha janaghy qon shәy ghana kedergi bolyp túrghanday:

- Aytyp túrmyn ghoy, Abay ýiine baryp, taghzym jasaudyng ózi jetip jatyr. Ol jerdegi tileging jaratushynyng qúlaghyna shapshang shalynady. Týu, endi solardy tyndasam...

- E, qoyshy, sen kimdi tyndap edin, qartayayyn degening de, shynynda da legendisi ne? Abay atamnyng ózi legendi…

Songhy sóz Tókenning oiyn dóp basqanday:

- Qaydaghy legendi, ózderi ghoy jez legendi izdep  jýrgen. Abay kez-kelgen «legendiden» artyq Aqiqat, mine, qazaqqa osyny úqqyzu kerek.

- Tóke, onyng ras, Abaydan ótken aqiqat bolar ma, al endi shәiing suyp qalady.

Pikirles serik pen sýt qosqan kýreng shәiden Tókenning mandayy jipsip, boyy jenileyip sala bergen. Erli-zayypty ekeui endi ashyq qabaqpen jadyray shýiirkelesedi.

Abay... shynynda da Abay aqiqat núry, onyng sәulesin sezine alsan, keudende «shamshyraq «ornaghanday.

Túnghiyq... ol terenge shyndap sýngisen, keri búrylu qaperine de kirmeydi.

Shyn...

Kóz týgili kónil jetpes asqar. Talpynasyn, bәribir jetu qiyn. Onyng eteginde túryp-aq, biyikten esken samalgha jelpinesin. Búl endi erekshe hәl.

Rahat.

Bolat Jýnisbekov, jazushy

Abai.kz