حاكىم اباي جايىندا قالام تەربەگەندە  ۇلى اقىن مۇراسىنىڭ باس شىراقشىلارى: قايىم (عابدۋلقايىم) مۇحامەدحانوۆ پەن توكەن (تولەۋجار) يبراگيموۆتىڭ ەسىمدەرى ويدا تۇرادى.

رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قايىم اعانى  عۇلاما مۇحتار اۋەزوۆ نەگىزىن قالاعان ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ اسقان بىلگىرى رەتىندە ماقتان ەتەمىز. ال، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى»، «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىندە 34 جىل ەڭبەك ەتىپ،  ونىڭ ءوسىپ، وركەندەۋىنە  باسشى رەتىندە زور ۇلەس قوسقان توكەن اعانىڭ اسىل مۇراعا دەگەن ادالدىعى  مەن تەرەڭ  پاراساتى ارقاشان قۇرمەتكە لايىق.  ەلى سۇيىنگەن قوس قايراتكەرگە قاتىستى ءجايتتىڭ ءبارى ولاردىڭ تۇلعاسىن اسقاقتاتا تۇسەدى.

1. باس

اباي ەلىنىڭ ورتالىعى – سەمەيگە شيرەك عاسىردان سوڭ، قايتىپ ورالعان العاشقى كۇندەرى-اق ونى ىزدەگەنمىن.

ۇستازدى...

قايىم اعانى.

كوزكورگەندەر «ەلگە كەلۋلەرىڭمەن» دەپ قۇتتىقتاپ، تىلەككە تىلەك قوسادى، جىگەرگە قانات بايلايدى. راس، اتامەكەنگە نە جەتسىن، بىراق الاش ازاماتى ءۇشىن قازاقتىڭ بارلىق جەرى بىردەي قىمبات. ۇلى ابايدىڭ سوناۋ ون توعىزىنشى عاسىردىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭىندە-اق،  «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم»، بىراق «ءبىرىڭدى، قازاق، ءبىرىڭ دوس / كورمەسەڭ – ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن وسيەت قالدىرعانى ءمالىم.

سوندىقتان «بۇكىل ۇلى دالانى جەرىم» دەپ بىلەتىن، ال سەمەيىمە كەلگەندە، ەڭ الدىمەن، اباي رۋحىن  ىزدەگەن مەن ءۇشىن ۇلى اقىننىڭ، ونىڭ نەمەرە ءىنىسى، كەمەڭگەر شاكارىم مەن دانىشپان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە تاعزىم جاساعاننان كەيىن، ابايتانۋدىڭ الىبى – قايىم مۇحامەدحانوۆقا  «جولىعىپ، باتاسىن الۋ» پارىزىم ەدى.

قايىم اعاعا جيىرما جاسىمدا مارقۇم دوسىم اسقار قايىرتايۇلى ەكەۋىمىزدىڭ ارنايى سالەمدەسىپ، اقىل-كەڭەس سۇراي بارعانىمىز كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە. ول – 1980 جىلدىڭ اقپان ايى ەدى. ۇستازعا ءبىز لەكتسياسىن اياقتاعانىن كۇتىپ تۇرىپ، اۋديتوريادان شىقپاي جاتىپ جولىققانبىز. جارىسا امانداسىپ، ءوز ءجونىمىزدى ايتقان سوڭ، ول ۇستەلىنە قايتا جايعاستى.

جولىنان بوگەگەنىمىزگە قاباق شىتپاعان قالپى اڭگىمەگە ىقىلاس تانىتتى. قايىم مۇحامەدحانۇلىنا ءوزىمنىڭ قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىنىمدى، ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى – «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى پۋبليتسيستيكاسى» ەكەنىن تەزبە-تەز ايتىپ شىعىپ، نەگىزگى ءوتىنىشىمدى ءبىلدىردىم:

- اعا، ۇلى مۇحتاردىڭ «سارقىتىن ىشكەن» شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ديپلوم جۇمىسىما قاجەتتى ماتەريالداردى قايدان ىزدەۋىمە اقىل قوسساڭىز ەكەن؟

ادەبيەتشى عالىمعا كوركەم تىلمەن جەتكىزگىم كەلگەن «سىيقىم» عوي، «سارقىتىن ىشكەن» سوزدەرىنە ەكپىن بەرە ايتتىم. ۇستاز اۋزىمدى اشقاننان-اق جىميا باستاعان. بىردەن جاۋاپ قاتپاي، بوگەلە بەردى. مەن بولسام، «ءبۇلدىردىم-اۋ، شارۋام ەندى بىتپەيتىن بولدى» دەگەن وكىنىشتە وتىرمىن. «الدە سارقىتىن تەككە ىشكىزدىم بە، قانشا ۇلى بولسا دا، ونىڭ «قالدىعىن  قاۋجاعاننىڭ نەسى جاقسى» دەپ ىشتەي قيپاقتاي باستادىم.

بىراق، زيالى ازاماتتىڭ جىميىسىندا كەكەسىن دە، ءزىل دە جوق ەدى. سىرتتاي قاتال كورىنەتىن، ءتىپتى «اباي مەن اۋەزوۆتىڭ اسىل مۇرالارىنا ەشكىمدى دە جولاتپايدى» دەپ ەستيتىن عالىم اعا جومارتتىق كورسەتتى. ءسويتىپ، ۇستازدىڭ ايتۋىمەن، اۋەزوۆتىڭ سول تۇستاعى جيىرما تومدىق تاڭدامالىسىن، سوسىن سوعىس جىلدارىنداعى رەسپۋبليكالىق، سونداي-اق، جەرگىلىكتى «ەكپىندى» (قازىرگى «سەمەي تاڭى») جانە جاڭاسەمەي اۋداندىق «ەرتىس وتتارى» گازەتتەرىن قارايتىن بولدىم. زور ۇمىتپەن بارعاندا، ەڭسەڭ باسىلىپ، بەتىڭ قايتپاعانعا نە جەتسىن! ەكەۋمىز دە رازى ەدىك.

م. اۋەزوۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن  مايدان جانە تىل تاقىرىپتارىنا جىكتەي وتىرىپ، ولاردى «قاھارلى ءسوز قامال بۇزار...» (مايدان تاقىرىبى) جانە «ءبارى دە مايدان ءۇشىن...» (تىل تاقىرىبى) دەگەن ايدارلارمەن «ۇكىلەگەنىم» جادىمدا. ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزدىك قورعاعان ديپلوم جۇمىسى كەيىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانىڭ تاقىرىبى رەتىندە بەكىتىلىپ، قازاق ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اسسيستەنتتىك جۇمىسقا كونكۋرس ارقىلى ءوتتىم... بۇل ەندى ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە.

ءسوز باسىنا قايتا ورالساق، قايىم اعانىڭ قامقورلىعىن ءوزىم العاش وسىلاي سەزىنگەن ەدىم. ءبىر اۋىز جىلى لەبىزى مەن باعىت-باعدارى جاستىق «جالىنىن» لاۋلاتقانداي» بولدى. ەندى، مىنە تۋعان سەمەيىمە قايتا ورالعاندا   حاكىم ابايدىڭ اسىل مۇراسى بىلگىرىنىڭ رۋحىنا تاعزىم جاساۋ ىنىلىك بورىش ەكەنى تۇسىنىكتى.

اسا كورنەكتى ابايتانۋشى عالىمنىڭ زيراتىن وڭاي تاپقانىممەن، ەسكەرتكىشىنە جالعىز كەلگەندىكتەن بولار، بىردەن «جولىعا» المادىم. ناقتىسى، ايتقان جەرگە دۇرىس كەلسەم دە، ەسكەرتكىشتىڭ ءوزىن كورە الماي دال بولدىم. باستاپقىدا دوستىق ءۇيى جاعىنان جەتكەن بەتتە ەسكى عيماراتتىڭ ىرگەسىنەن بۇرىلا بەرە اباي كىتاپحاناسىنىڭ الدىنان ءبىر-اق شىعىپپىن. كەرى بۇرىلعاندا اڭعاردىم، بىردەن بايقاماۋىم زاڭدى ەكەن.

سويتسەم... مەن ۇستازدى جەردەن، كادىمگى پەندەلەردىڭ اراسىنان ىزدەپ ءجۇرىپپىن. مۇحامەدحانوۆتىڭ سوم تۇلعاسىن، تەگىندە ۇيرەنشىكتى ەسكەرتكىش اۋقىمىنا سىيعىزۋ ەكىتالاي بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، ەسكەرتكىش اتاۋلىنىڭ سوم تۇعىرى بولۋشى ەدى.  مۇنىڭ، بىراق كوپشىلىكتىڭ كوزى ۇيرەنگەن ساندىقتاس تۇعىرى دا جوق ەكەن. كوز الدىمدا تىم وزگەشە ەسكەرتكىش...

... باس... تەك باس قانا تۇر.

ول كوككە شانشىلا كوتەرىلىپتى. اينالانى اسپاننان شولادى.  العاشقى اسەردەن جۇرەگىم شىم ەتە ءتۇستى. نايزاعا، ونىڭ بىرنەشەۋىن قاباتتاي جالعاعان نايزاعا شانشىلعان باس. ءاسىلى، بۇل ەسكەرتكىش تۋرالى پىكىرلەر بىرجاقتى ەمەس. ولارعا تورەلىك ايتۋدان دا  اۋلاقپىن. دەگەنمەن، سانامداعى «تۇمان» ىلەزدە سەيىلىپ  قويا بەردى. سولاي... ەرەكشە، ەشكىمگە ۇقسامايتىن تاعدىر يەسىنىڭ ەسكەرتكىشى دە ەرەكشە بولسا كەرەك.

باس...

ول شىن مانىندە ناعىز عالىم ەمەس پە؟! ابايتانۋدا اۋەزوۆتەن كەيىنگى تۇلعانىڭ قايىم ەكەنى ايان. مۇحتار ومارحانۇلى ايتپاقشى، «ادام مەن ادامدى تەڭەستىرەتىن نارسە – ءبىلىم». ال، ادام بالاسىنىڭ تاجىريبەسى ارقىلى جيناقتالعان مول ءبىلىمنىڭ مەكەنى دە – باس پەن ادام اعزاسى.

وزگەشە شەشىم... اۆتورى كىم بولدى ەكەن؟

راس، جاڭا ايتقانداي، العاشقىدا ەسكەرتكىشكە رازى دا، نارازى دا پىكىرلەر دە از بولماپتى. وسى سوڭعىسى قاساڭ ويلاۋ مەن جاتتاندىلىقتان ارىلا الماۋدىڭ سالقىنى ەكەن. جالپى، ونەر دەگەن باسقا ەشتەڭەگە ۇقساماۋىمەن، ياعني قايتالانباس قاسيەتىمەن دارالانسا كەرەك. كوشىرمەنىڭ نەسى ونەر!؟

باس...

قىزىل ديكتاتۋرا تالاي مارتە «نايزا كەزەگەن» باس. ايتەۋىر، اللا تاعالانىڭ قالاۋىمەن جالعانعا جارىق ءتۇسىرىپ، پەندەڭە وي سالعان باس. ول نە كورمەدى. تۋعانىنان باستاپ... الدىمەن الاش ارىستارىنا تىلەكتەس اكەسى «قىزىل قاساپتىڭ» قۇربانى بولدى. كەيىن ۇستازى مۇحتاردىڭ اقىلىمەن ابايدىڭ اقىندىق اينالاسىن، ءسوز زەرگەرىنىڭ شاكىرتتەرىن تۇگەندەيمىن دەپ ءجۇرىپ، ءوزى دە سول «قىزىل نايزانىڭ» نىساناسىنا اينالعان.

قايسار تۇلعانىڭ ەڭسەسىن باسىپ، جىعا الماعان توتاليتارلىق «تاجال» قايىمدى جيىرما بەس جىلعا تەمىر تورعا توعىتقانىن بىلەمىز.

قايىسپادى ول.

ەڭكەيمەدى باس.

ۇستازىنا دا، وزگەگە دە كىر جۋىتپادى. تەرگەۋ ۇستىندە الدى-ارتىن وراعىتىپ، «مايلى قاسىقتاي» جىلماڭ قاققان تەرگەۋشىنىڭ قاقپانىنا تۇسپەي، دىڭكەسىن قۇرتقانى انىق. الايدا، ازاپتىڭ اتى – ازاپ. ارداقتى راقىمۇلى بايان اكەمىزدەن قالعان قاعازداردىڭ اراسىنان جارىم توعجان تاۋىپ العان قايىم اعانىڭ حاتى سوعان ايعاق. وندا عالىم كۇركەدەي عانا «ان-2» سامولەتىنىڭ ءىشىن تۇرمە توزاعىمەن سالىستىرىپ، ۇجماققا تەڭەيدى.

وسىدان-اق، ابايتانۋشى قايراتكەردىڭ تارتقان تاقسىرەتىن سەزىنۋگە بولاتىنداي. سول سياقتى ماعان كورنەكتى قوعام قايراتكەرى، «اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اكادەميگى» اتاعىنا لايىق مۇقاتاەۆ امانتاي اعا اكەپ تاپسىرعان قايىمنىڭ حاتىنان دا عالىمنىڭ وتقا جانباعان ەڭبەگىنەن حاباردار بولامىز. قاماۋعا الىنعان كەزىندە «حالىق جاۋىنىڭ» قاعازدارىن نكۆد جالداپتارى تۇگەلگە جۋىق سىپىرىپ الىپ، ۇشتى-كۇيلى جوعالادى.

قارلاگتان ورالعان سوڭ، كۇرەسكەر عالىم قايىم اعا زاماننىڭ تۇزەلگەنىن كۇتپەستەن-اق قايتا «مايدانعا» ءتۇستى. ماقساتىنا جەتتى: ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى ومىرگە ورالىپ، ەلى-جۇرتى قۋانا «قاۋىشتى»... شاكارىم قۇدايبەردىۇلى بوپ، كوكباي جاناتايۇلى بوپ جانە اقىلباي مەن ماعاۋيا بوپ....

عالىم اعا رۋحىمەن العاشقى جۇزدەسۋدەن سوڭ، ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى ورازانبايمەن ءوزىمنىڭ العاشقى اسەرىم، ەسكەرتكىشتى كورگەندە جانىمنىڭ قالاي تۇرشىككەنى تۋرالى وي بولىسكەنمىن. ارينە، اۆتوردى رەنجىتىپ الماۋعا تىرىستىم «نايزاعا شانشىلعان باس» دەگەن ۇناي قويار ما ەكەن؟ سوندا باياعى سول قايىم اعانىڭ جىميىسىن كوردىم. ول دا جاۋاپ قايتارۋعا اسىقپادى. ءتىپتى، وبرازعا كىرىگىپ كەتكەن بە دەرسىڭ! الايدا، ەسكەرتكىشتەن ونىڭ ءوزى دە تاپ وسىنداي اسەردى كۇتكەن سياقتى.

ەندى ەكەۋىمىز دە اعىمىزدان جارىلعانبىز. ءاي، ورازانباي-اي، بۇيتپەسەڭ «شايقى» بولارمىسىڭ. جۇرەگىڭ قانداي سەزىمتال ەدى! قايتالانبايتىن تۇلعا كەلبەتىن وسىنداي وزگەشە  تۇرپاتتا... نەگە بوگەلدىم، الدە مەن «قايتالانبايتىنداي سومداعان» تەڭەۋىن ورازانباي شايقىعا قيماي وتىرعاننان ساۋمىن با؟

تاپ سولاي.

بىراق، شىندىعىنا كەلسەك، قايتالانبايتىن تۇلعانى، قۇرىشقا كوشىرۋ ءۇشىن دە شەبەر وزگەشە بولمىستىڭ، ياعني دارا مىنەزدىڭ يەسى بولۋى قاجەت سەكىلدى. ارينە، ونداي مىنەزبەن ەلگە جاعا قويۋ قيىن، ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. بىراق، ماسەلە سوندا، جاڭاعىداي «قيسىق، قيقار» مىنەزدى ورازانباي سەكىلدى ونەر يەلەرى وتىرىك جالباقتاۋدى بىلمەيدى. كورگەنىن اشىق ايتادى جانە وزگەشە كورۋ مەن تانۋ ءتان ولارعا.

ال، بارشاعا جاعۋ مۇمكىن دە ەمەس، مىندەت تە ەمەس. وزگەشە مىنەزدەن عانا وزگەشە ونەر تۋادى. ولار قوعامعا دا، اينالاسىنا دا جايسىز. بۇل ءۇشىن، الايدا، جارالعاندا جابىسقان مىنەزدى قالايشا جازعىرارسىڭ.  تابيعي ءبىتىم وتىرىك جالباقتاۋدى بىلمەيدى، ال ونى لايىقتى باعالاي بىلسە، ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن پەندەلەردەن الدەقايدا ارتىق. ەسكەرتكىش قايىم اعانى اسپانداتىپ، ونىڭ اۆتورىمەن تاعى ءبىر جولىققانشا اسىقتىرا تۇسكەن.

2. لەگەن/دى 

سوڭعى اپتادا توكەن سمايىلۇلى اباي مەن شاكارىمگە قاتىستى ەستەلىكتەردى تاعى ءبىر «ءسۇزىپ» شىقتى. عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك ماقالالار دا نازارىنان تىس قالمادى. ەل اۋزىنداعى ۇلىلار ايتىپتى دەگەن ۇلاعاتتى سوزدەردى دە جادىندا  جاڭعىرتىپ، قايتا ءبىر زەردەلەدى.

ءبارىبىر بولمادى.

نىعىز تاپسىرمانىڭ جەلگە ۇشاتىن ءتۇرى بار. اباي توڭىرەگىندەگى اڭىز «جالىنان» سيپاتپاي-اق قويدى. ساناسىنان ءبىر ساۋلە جارق ەتكەندەي بولادى دا، ىلە-شالا كوزدەن دە، ويدان دا بۇل-بۇل ۇشادى.

جوق، ايتەۋىر.

اۋەلدەن-اق، پالەندەي ءۇمىتى بولماعان. ويتكەنى، ەلۋ جىل بويى اقتارعانى اباي مەن شاكارىم قازىناسى بولسا، اڭىزدىڭ كوكەسىن وزىنەن ارتىق كىم بىلمەك؟! ويتكەن كۇندە، جاڭاعى جارتى عاسىردىڭ «سىباعاسىنىڭ»  تولىمدى بولماعانى عوي.

توكەڭ وزىنە-ءوزى سەنىمدى-اق ەدى.

لاكين، وسى ءبىر «لەگەندىسى» ويىن شىرماپ، قيالىن تۇساۋلاي بەردى. لەگەندى... «اڭىز» دەگەندەرى عوي، باياعى. اكىمدىككە اباي مەن شاكارىمگە قاتىستى جۇرت قىزىعارلىق «لەگەندى» كەرەك كورىنەدى. ەگەر سونداي، اقيقاتقا بەرگىسىز اڭىز تابىلسا، «اباي مۇراسىنا قىزىعۋشىلىق ارتادى ەكەن. ۇلىلار ەلىنە جۇرت ءنوپىرى بۇرىنعىدان دا مول اقتارىلادى-مىس».

تۇسىنەدى.

اباي مەن شاكارىمدى، اسىرەسە شەتەلگە تانىستىرۋدا ويلاستىراتىن جايلار بارشىلىق. ونى بىلاي قويعاندا، الاش بالاسىنىڭ ءوزى ۇلىلار مۇراسىنا ەندى عانا بەت بۇرا باستاعانداي.

قيىن-اق.

كەي-كەيدە، ءتىپتى ءوزىن اباي شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسى عانا ەمەس، ۇلى اقىنعا قاتىستى بارلىق شارۋاعا جاۋاپتى جانداي سەزىنەدى. بۇل، ارينە رۋحاني ەرەكشە ءحال. بىراق، اسا اۋىر جۇك. ۇلى اقىن مۇراسىنا باس-كوز بولۋ ءۇشىن ءوزى باسقارىپ وتىرعان مۋزەيدىڭ مۇمكىندىگى تىم شەكتەۋلى. كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگى، قارجى  جەتىمسىزدىگى... ءالى دە بولسا قاساڭ ويلاۋدىڭ وكشەلەپ قالماي وتىرعانى تاعى بار.

حاكىم اباي.

ۇلى اقىنعا قاتىستى شارۋانىڭ بارىنە اتسالىسامىن دەۋدىڭ بوس   اۋرەشىلىك ەكەنىن بىلەدى. وعان، ءتىپتى، سىرتتاي جاناشىر بولۋدىڭ ءوزى جۇرەگىنە سالماق تۇسىرەتىن كەزدەر از ەمەس. زەينەت جاسىنان اسقان جانعا تىرلىكتىڭ وت پەن سۋىنىڭ «باسىرەسى» دە جەتكىلىكتى. باس اۋىرىپ، بالتىر سىزدايتىن كەزدەرى كوپ. جۇمىس ۋاقىتىندا كەلىمدى-كەتىمدى مۋزەي دوستارىنىڭ اڭگىمەسى دە قولبايلاۋ بولادى.

دەگەنمەن، تاپ وسى «لەگەندىدەن» توسىلامىن دەپ، توكەڭ ويلاماسا كەرەك. «ويمەن وڭاشا» قالىپ، ءان مەن «كۇي تولقىنىندا» كىتاپتارىن جازعاندا اباي ەلىنىڭ اڭگىمەسىن جىر ەتىپ توگىلتەدى. «جەر اڭگىمەشى» - دەپ تولعانار ەدى ول. اباي مۇراسى شىراقشىسىنىڭ اتالعان كىتاپتارىنىڭ ءبارى دە تالاي جىلعى وي-تولعانىستارىنىڭ جەمىسى. بىراق، «لەگەندى» ءبارىبىر ۇشتى-كۇيلى تابىلماعان.

بۇگىن جۇمىستان كەيىن جارى ءنۇريلا اپايدىڭ ءشايىن ءىشىپ العاننان كەيىن تاعى دا ۇستەل باسىنا جايعاستى. ەندى قايتسە دە، سول «لەگەندىسى» ءوزى بار بولسا، ونى اڭ قاققانداي، «ىندەتىپ» الۋعا بەكىنگەن. ويىنىڭ جەلىسىن تەلەفون شىرىلى ءۇزىپ جىبەردى.

اباي اۋدانىنىڭ اكىمى ەكەن. ونىڭ ايتقانىنان ۇققانى، استانادان ۇلكەن قوناقتار كەلەدى. سولار كيەلى «قوڭىر اۋليەگە» بارىپ، سۋعا ءتۇسىپ، سىرقاتتارىنا شيپا تىلەمەك  كورىنەدى.

«ە، ونىڭ بۇعان نە قاتىسى بار؟..»

سويتسە، بار ەكەن.

قاسيەتى جەردىڭ سۋى شيپا بولۋى ءۇشىن اباي ۇيىندەگى جەز لەگەن مەن جەز قۇمان كەرەك كورىنەدى. ۇلى اقىندى سول ەكى ىدىسقا قۇيعان سۋمەن قىرقىنان شىعارعانى ءمالىم.

... !؟

ءتىلى بايلانىپ قالعانداي. سويلەسە، «سىباعالارىن» مولىنان بەرەر ەدى. ءوزىن-ءوزى ايادى. اپىرماي، اباي زامانىنداعى ناداندىق بۇلتى قانشالىقتى بەسباتپان ەدى. ودان بەرى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە، «كۇننىڭ كوزىن» كولەڭكەلەپ، سوڭدارىنان قالار ەمەس.

ولارعا ەندى نە شارا؟! اشۋى تەز قايتتى. «لەگەندىنىڭ» تابىلعان جەرىن قاراشى... لەگەن... ءيا، جەز لەگەن مەن جەز قۇمان. بۇلار، البەتتە دانىشپان اقىنعا قاتىستى دۇنيەلەر. بىراق، سولاي ەكەن دەپ، قاسيەتتى ىدىستارمەن سۋ قۇيىنۋ كۇنا ەمەس پە!؟ جەز لەگەن...

شىندىعىندا، ءبىر جيدەباي عانا ەمەس، اباي شىعارماشىلىعىنىڭ كۋاسىندەي بارشا سەمەي وڭىرىندە حاكىمنىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان، الاقانىنىڭ تابى بار كيەلى «جادىگەرلەر» بارشىلىق. ەندەشە، وسىدان ارتىق نە كەرەك!؟ ولار ءۇشىن دىلگىرى  – ءبىر نەمەسە بىرنەشە اڭىز ياكي لەگەندى ەكەن...

توكەن سمايىلۇلىنىڭ ءبىر ءسات ساناسى شايداي اشىلىپ قويا بەردى. تەك سوندا عانا بارىپ ول ءوزىنىڭ قاتەلەسكەنىن ۇقتى. بوسقا كەتكەن ۋاقىتى ءۇشىن ۇيالدى، وزىنە-ءوزى وكپەلى. ابايعا لەگەندى ىزدەۋ دەگەن نە؟! ول بۇلقان-تالقان بولدى. مۇندايدا ۇيدە مۇڭىن شاعاتىنى تاعى سول جان جارى:

- ءنۇريلا، ءبىر مينوتكە كەلىپ كەتشى...

سوسىن ومىرلىك قوساعىنىڭ كەلگەنىن دە كۇتپەستەن وڭاشادا «لەگەندى قۋعانداردىڭ» اياقتارىن ءبىر ەتىككە تىعادى:

- ءاي، سەندەر ءوزى نە دەگەن جانسىڭدار؟.. باسە، بۇلاردى باستىق قوي، ءبىر بىلگەندەرى بار شىعار دەپ، تىڭداي قالساڭ وسى. شىقپاعاندى شىعارىپ، ابايعا اڭىز ىزدەپ نە كەرەك... ول – اقيقاتتىڭ ءوزى ەمەس پە؟! «قاراڭعىلىق» قاپاسىنداعى ادام بالاسىنىڭ كوزىن اشىپ، كوكىرەگىن وياتسىن دەگەن اللانىڭ اقيقاتى عوي. اناۋ، الگى باعزى زامانداردان جەتكەن اڭىز قانشاما، سولاردى تۇگەندەپ الساڭدار، از ەمەس. ال، ابايعا لەگەندى ىزدەتۋ دەگەن نە!؟..

بۇل كەزدە ءنۇريلا اپاي دا اڭگىمەگە ارالاسادى. اقساقالىنىڭ نەگە تۋلاپ وتىرعانىن دا بىلەدى:

- قازىرگى  جاستار قايدان ءبىلسىن، ودان دا سونى ايتىپ كوزدەرىن اشپايسىڭ با؟

لاكين، وعان توقتاي قوياتىن توكەڭ بە:

- سولارعا ءسوز شىعىنداپ، ءبارىبىر اقپاقۇلاقتار تۇسىنبەيدى.

- ەندى ءوزىڭدى-ءوزىڭ تەرگەگەننەن نە تۇسەدى. ودان دا ءجۇر ءشاي ىشەيىك.

- لەگەندىسى قۇرىسىن، - دەيدى اشۋلى توكەن اعا، - وزدەرىنىڭ ابايدىڭ لەگەنىندە نەسى بار؟ اقىن ۇيىنە شىن كوڭىلدەن بارىپ، رۋحىنا تاعزىم ەتسە، ودان ارتىق نە كەرەك. ول جەردە ايتىلعان ءسوز بەن تىلەك اللاعا تەزىرەك جەتەدى. ەرتەڭ، بارشا جۇرت اباي ءۇيىنىڭ جەز لەگەنى مەن جەز قۇمانىن ىزدەسە نە شارا؟!

- قازىر اقشانىڭ زامانى ەمەس پە، پايداسىن كورەسىڭدەر، - دەيدى اپاي.

توكەڭ جارىنا جاتىرقاي قارادى. قاتتىراق ايتقانعا جاڭاعى قويۋ ءشاي عانا كەدەرگى بولىپ تۇرعانداي:

- ايتىپ تۇرمىن عوي، اباي ۇيىنە بارىپ، تاعزىم جاساۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. ول جەردەگى تىلەگىڭ جاراتۋشىنىڭ قۇلاعىنا شاپشاڭ شالىنادى. ءتۇۋ، ەندى سولاردى تىڭداسام...

- ە، قويشى، سەن كىمدى تىڭداپ ەدىڭ، قارتايايىن دەگەنىڭ دە، شىنىندا دا لەگەندىسى نە؟ اباي اتامنىڭ ءوزى لەگەندى…

سوڭعى ءسوز توكەڭنىڭ ويىن ءدوپ باسقانداي:

- قايداعى لەگەندى، وزدەرى عوي جەز لەگەندى ىزدەپ  جۇرگەن. اباي كەز-كەلگەن «لەگەندىدەن» ارتىق اقيقات، مىنە، قازاققا وسىنى ۇققىزۋ كەرەك.

- توكە، ونىڭ راس، ابايدان وتكەن اقيقات بولار ما، ال ەندى ءشايىڭ سۋىپ قالادى.

پىكىرلەس سەرىك پەن ءسۇت قوسقان كۇرەڭ شايدەن توكەڭنىڭ ماڭدايى ءجىپسىپ، بويى جەڭىلەيىپ سالا بەرگەن. ەرلى-زايىپتى ەكەۋى ەندى اشىق قاباقپەن جادىراي شۇيىركەلەسەدى.

اباي... شىنىندا دا اباي اقيقات نۇرى، ونىڭ ساۋلەسىن سەزىنە الساڭ، كەۋدەڭدە «شامشىراق «ورناعانداي.

تۇڭعيىق... ول تەرەڭگە شىنداپ سۇڭگىسەڭ، كەرى بۇرىلۋ قاپەرىڭە دە كىرمەيدى.

شىڭ...

كوز تۇگىلى كوڭىل جەتپەس اسقار. تالپىناسىڭ، ءبارىبىر جەتۋ قيىن. ونىڭ ەتەگىندە تۇرىپ-اق، بيىكتەن ەسكەن سامالعا جەلپىنەسىڭ. بۇل ەندى ەرەكشە ءحال.

راحات.

بولات جۇنىسبەكوۆ، جازۋشى

Abai.kz