Dýisenbi, 20 Sәuir 2026
Bilgenge marjan 144 0 pikir 20 Sәuir, 2026 saghat 13:03

Tanym

Suretter: livejournal.com, wikipedia.org sayttarynan alyndy.

Rashiyd-ad-din Shynghys hannyng arghy ata-babalaryn Oghyzdan taratady. Oghyz degening — týrki halqynyng atasy! Endeshe, Shynghys hannyng úrqy týrki bolghanyn osy arqyly ghylymy әlem jaqsy bilip otyrsa da, nege resmy týrde moyyndamaydy?

Ony aitpas búryn aldymen Rashiyd-ad-Din kim bolghanynan bastayyq. Onyng "Jamiygh-at-tauariyh" (Jylnamalar jinaghy) — dýnie jýzining tarihy turaly túnghysh ret jazylghan әlemdegi eng úly tarihy ensiklopediya. Oghan deyin ne Aziyada, ne Europada múnday auqymdy tuyndy jazylmaghan.

Shynghys hannyng arghy ata-babalarynan bastap ózi jәne úrpaqtary jóninde 1303 jylgha deyingi oqighalardy týgel qamtyghan. Keyingi Dulati, Jalayyri, Babyr, Ábilghazylardyng bәri osy shygharmagha sýienedi.

Rashiyd-ad-din 1247 jyl shamasynda qazirgi Irannyng Hamadan qalasynda tughan. Últy — evrey. Birneshe til bilgen  Iudaizm dinin ústanghan, keyin Islam dinin qabyldaghan. Patsha sarayynda emshi bolghan.

Shynghys hannyng nemeresi Húlaghu han Iran, Irak, Siriyany basyp alyp, Damask pen Baghdatty qúlatyp, Iranda ilhandar derjavasynyng negizin qalady. Osy Húlaghu hannyng nemeresi Ghazan (Qazan) han 1295 jyly islam dinin qabyldap, ony memleketting resmy dini etedi. Osy kezde Rashiyd-ad-din onyng bas uәziri, qazirgi tilmen aitqanda premier-ministri bolady. Kóptegen reformalar jasap, parsy memleketin nyghaytady. Qazan hannyng tapsyrmasymen ol әlemge әigili enbegin osy kezde jazudy úighara bastaydy. Qazan han 1304 jyly qaytys bolghan son, taqqa onyng inisi Oldjaytu súltan otyrady. Tarihy enbek 1310 jyly jazylyp bitedi. 1316 jyly Oldjaytu han kenetten qaytys bolyp, ornyna jas bozbala Ábu Said han bolady. Osy kezde Rashiyd-ad-din qyzmetten bosatylyp, qudalana bastaydy. 1318 jyly oghan Oldjaytu handy ulap óltirgen degen jala jabylyp, Rashiyd-ad-din men onyng aspaz bolyp isteytin úly Ibrahimdi azaptap óltiredi...

***

Rashi-ad-dinnen de búryn Shynghys han dәuirine jaqyn túlghalar jazyp qaldyrghan  derekter turaly aitsaq, Plano Karpiny 1245-47 jyldary Rim Papasynyng tapsyrmasymen  Ýgedeyding úly Kýiik hannyng ordasynda bolyp, Shynghys hannyng nemeresimen resmy jolyghyp, Papanyng hatyn óz qolyna tabystaghan adam.

Odan keyin Viligelim Rubruk 1253-55 jyldary Fransiya korolining tapsyrmasymen Shynghys hannyng nemeresi Mónke hannyng (Tólening úly) ordasynda bolyp, onymen әngimelesip, birshama uaqyt qasynda túryp qaytqan. Búl ekeuining maqsaty bólek bolghandyqtan, Shynghys hannyng tikeley  týrkilik tegi turaly sóz joq. Tek Monghol ordasy turaly ghana aitylghan.

Al SSSR Ghylym akademiyasy Shyghystanu instituty 1952 jyly Rashiyd-ad-dinning Shynghys han turaly 1000 bettik shejire-jazbasyn parsy tilinen orys tiline audaryp basqan. Stalinning tiri kezinde. Rashiyd-ad-din — Shynghys han ólgen song 20 jyldan keyin ómirge kelgen adam. Yaghny shejire-jazbasy ile-shala jazylghan deuge bolady. Jәne bir auyz ótirik jazsa, basy alynatyn edi. Osy Rashiyd-ad-din Shynghys hannyng ata-babasyn Oghyzdan taratady. Oghyzyng — týrki halqynyng atasy ghoy! Shynghysty týrki deuge búdan artyq ne dәlel kerek!  Biraq býkil әlem qaghannyng týrki ekenin osy arqyly jaqsy bilip otyr, biraq ony tarihy faktiden góri, iydeologiyalyq shejire dep moyyndaghylary  kelmeydi, bәrine onyng monghol bolghany tiyimdi sekildi. Múhtar Maghauin osy Rashiyd-ad-dinge sýiene otyryp, qaghannyng týrki ekenin dәleldedi.

Bizding ghalymdarymyz ótken ghasyrdyn  50-shi jyldary-aq  osy Rashiyd-ad-dindi (parsyshasyna tisi batpay-aq qoysyn) orysshasynan-aq qazaqshagha audaru kerek edi! Olay jasalmady.

Qytaylar Rashiyd-ad-dindy qytayshagha orys tilinen 80-shi jyldary audarypty.

Al "Mongholdyng qúpiya shejiresi" dep jýrgenimiz Mongholdyng tarih institutynyng 1962-79 jyldardaghy enbegining jemisi ekenin Tileuberdi Ábenayúly dәleldep berdi...

Tóreghaly Tәshenov

Abai.kz

0 pikir