Saualnama qoghamda el preziydentine degen senim dengeyi eng joghary ekenin kórsetti – 61,3%. Al azamattardyng 17%-i preziydentke senbeytinin bildirdi. 2023 jyldyng jeltoqsan aiymen salystyrghanda, memleket basshysyna ong kózben qaraytyndardyng ýlesi tómendegen – ol kezdegi kórsetkish 69,4% edi, dep habarlaydy Arasha.kz.

Azamattar biylikke senedi, biraq ashyq synaudan qorqady

DEMOSCOPE qoghamdyq pikirge jedel monitoring jýrgizu burosy 2026 jylghy 24 aqpannan 6 nauryzgha deyin «Biylik instituttaryna qoghamnyng senimi» taqyrybynda azamattar arasynda saualnama jýrgizgenderin mәliimjedi. Jobany MediaNet Halyqaralyq jurnalistika ortalyghy PAPERLAB zertteu ortalyghymen yntymaqtasa otyryp, Konrad Adenauer atyndaghy qordyng qoldauymen jýzege asyrdy.

DEMOSCOPE zertteui qoghamda qarama-qayshy bolghanymen, ornyqty trend qalyptasqanyn kórsetti – memlekettik instituttargha senim dengeyi salystyrmaly týrde túraqty bola túra, tereng әri jýieli ózgeriske degen súranys ta bar.

Saualnama deregine sýiensek, azamattardyng basym kópshiligi – 85,4%-i elimizge ózgeris kerek dep esepteydi. Búl súraqqa jauap bergender arasynda auqymdy jәne sheshushi reforma kýtip jýrgenderding ýlesi basym – 71,6%, taghy 13,8%-i azdaghan ózgeris jetkilikti dep sanaydy. Respondentterding 10,7%-i elimizge eshqanday ózgeristing keregi joq, bәri qazirgi qalpynda qala bersin deydi.

DEMOSCOPE burosy osyghan úqsas saualnamany 2023 jyldyng jeltoqsan aiynda da jýrgizgen bolatyn, ol kezde ózgeristi qalaytyndardyng jalpy ýlesi 89,9% bolghan.

Zertteu nәtiyjesi keyingi 12 aida salystyrmaly týrde biylik organdaryna senim bar ekenin kórsetip otyr. Saualnamagha jauap bergenderding jartysynyng (50,3%) senim dengeyi ózgermegen. Respondentterding 23,4%-i senim dengeyi artqanyn aitsa, 19,7%-i senimi tómendegenin habarlady.

Saualnama qoghamda el preziydentine degen senim dengeyi eng joghary ekenin kórsetti – 61,3%. Al azamattardyng 17%-i preziydentke senbeytinin bildirdi. 2023 jyldyng jeltoqsan aiymen salystyrghanda, memleket basshysyna ong kózben qaraytyndardyng ýlesi tómendegen – ol kezdegi kórsetkish 69,4% edi.

Halyqtyng senimi jóninen reytiynde ekinshi orynda әkimdikter túr – saualnamagha qatysqandardyng jartysy (50,2%) әkimdikterge senim artsa, shamamen ýshten biri (29,8%) senbeytinin aitty.

QR ýkimetine respondentterding 47,4%-i senuge bolady dese, 27,7%-i senuge bolmaydy deydi. Reytiynde búdan keyin qúqyq qorghau organdary túr: azamattardyng 46,8%-i kýsh qúrylymdaryna senetinin aitsa, 32,5%-i senbeytinin bildirgen. Sot jýiesine kelgende senimsizdik dengeyi bәrinen tómen, respondentterding 43,7%-i sottargha senetinin aitsa, 30,6%-i senbeymiz deydi.

Respondentterding jasyna oray taldau aitarlyqtay aiyrma bar ekenin kórsetip otyr. Qoldau bildiretin negizinen 18-29 jas aralyghyndaghylar bolsa, 50-59 jastaghylar arasynda senim dengeyi meylinshe tómen. 18-29 jastaghy respondentterding preziydent pen ýkimetke senim dengeyi sәikesinshe 72,5% jәne 59,4%. 50-59 jastaghylar arasynda búl kórsetkish sәikesinshe 51,2% jәne 35,4%.

Respondentterding aitarlyqtay bóligi, atap aitqanda 20%-ten 28%-ke deyingi bóligi biylik organdaryna senim turaly súraqqa jauap beruden qinaluy nazar audartady. Múnday belgisizdik taqyryptyng shetin ekenimen jәne ózindik senzuramen baylanysty boluy mýmkin.

Sayasy jaghdaydy kórsetetin taghy bir manyzdy kórsetkish azamattardyng biylikti ashyq synau mýmkindigi deuge bolady. DEMOSCOPE deregi qoghamda pikirin ashyq bildiruden qorqatyndar kóp ekenin kórsetti – qazaqstandyqtardyng jartysynan astamy (56,1%) internette biylikting әreketin ashyq synaudan qaymyghady, múny qauipti dep sanaydy. Onyng ishinde 28,5%-i ýzildi-kesildi ashyq synau qauipti dep sanasa, 27,6%-i syn aitu qysymgha nemese sotqa tartugha әkep soghady dep qauiptenedi.

14,4% respondent synaugha bolsa da, naqty aty-jónin ataudyng qajeti joq dep sanaydy. Tek 9,8%-i ghana memlekettik organdardyng atyna syn aitu eshqanday da qorqynyshty emes dep senedi. Respondentterding 19,7%-i búl saualgha jauap beruge qinalghan.

Ashyq synnan qorqu men biylik instituttaryna senim dengeyi arasyndaghy ózara baylanys zertteuding negizgi nәtiyjesi boldy. Taldau biylikti synaudan qorqu dengeyi neghúrlym joghary bolghan sayyn biylikke degen qoghamnyng senimi soghúrlym tómen ekenin kórsetti. Biylikti synauda túrghan eshtene joq dep sanaytyn respondentter arasynda preziydentke senim dengeyi 83,2%, al ortasha kórsetkish 61,6%. Biylikti ashyq synaudy ýzildi-kesildi qauipti dep sanaytyndar arasynda preziydentke senim dengeyi aitarlyqtay tómen – 56,1%.

Qazaqstan ýkimetine qatysty jaghday da osyghan úqsas. Ýkimetti ashyq synaudan eshqanday qauip joq dep esepteytinderding ýlesi 70,8%, al búl saual boyynsha ortasha kórsetkish – 47,4%. Ýkimetti synau meylinshe qauipti dep sanaytyn respondentter arasynda búl kórsetkish 41,9%-ke deyin tómendeydi.

Saualnama azamattardyng memlekettik sheshim qabyldaugha yqpal etu mýmkindigin de zerttedi. Búl súraqtyng nәtiyjesi qoghamdyq pikirding qarama-qayshylyghyn kórsetti – qazaqstandyqtardyng 47%-i qarapayym azamattardyng biylikting sheshimine shynayy yqpal etu mýmkindigi joq dep esepteydi. Al 46,3%-i azamattar sheshim qabyldaugha yqpal ete alady dep sanaydy.

Búl súraqta da jas tobyna qaray aiyrma bayqaldy. Aytarlyqtay entuziazm 18-29 jastaghylargha tәn, olardyng 56,1%-i memleket sheshim qabyldau prosesinde ýnimizge qúlaq asady dep senedi, al eresek topta (50-59 jas) búl kórsetkish aitarlyqtay tómen – 39,4%.

Saualnamagha qatysushylardyng әleumettik optimizmin baghalau ýshin Qazaqstan dúrys baghytpen damyp jatyr ma, әlde búrys ketti me dep súradyq. Qazaqstandyqtardyng 44,6%-i elimiz dúrys jolmen jýrip bara jatyr dep sanasa, taghy 27,8%-i dúrys baghytpen ketip bara jatqan shyghar degen oida. Jalpy respondentterding 18,7%-i elimizding damu baghyty qiys ketip barady dep sanaydy.

2022 jyly Qazaqstan preziydenti «Ádiletti Qazaqstan» qúru jolyna týstik dep habarlady. Saualnamagha qatysqandardyng 55,6%-i búl tújyrymdama biylikting shynayy әreketine sәikes keledi dep oilaydy. Al 33,8%-i qarama-qayshy pikirde, olar qazirgi jaghdaydy әdiletti deuge bolmaydy dep sanaydy.

DEMOSCOPE zertteuining nәtiyjesi qalyptasqan paradoksty taghy da pash etti – biylik instituttaryna senim dengeyi túraqty bola túra, Qazaqstanda naqty reformalardyng qajettigine súranys joghary jәne kóbinese qoghamnyng súranysy eleusiz qalyp keledi. Búl senimning shartty sipatta ekenin jәne aitarlyqtay ózgeristing qajettigin joqqa shygharugha bolmaytynyn kórsetedi.

Sóite túra, biylikti ashyq synaudan qaymyghatyn qazaqstandyqtardyng edәuir bóligi úzaq merzim túrghysynan búl senim ornygha týse me dep qauiptenedi. Qazirgi ekonomikalyq jaghday, baghanyng ósui men halyqtyng tabysynyng azangy ýkimetting aldyna azamattardy qorghau jәne olardyng túrmys jaghdayyn jaqsartu boyynsha naqty sharalardy qolgha alyp, qoghamnyng ýmiti men azamattardyng senimin naqty ózgeriske ainaldyru mindetin qoyyp otyr.

Abai.kz