Ortalyq Aziya Europa men Aziya arasyndaghy strategiyalyq aviasiyalyq dәliz retindegi manyzyn arttyryp keledi. Jolaushylar aghynynyng ósui jaghdayynda shekaralardy basqaru kólik jәne últtyq qauipsizdikting manyzdy elementine ainaluda. Jolaushylar kelmey túryp sheshim qabyldau mýmkindigi memleketterge tәuekelderdi azaytugha, infraqúrylym túraqtylyghyn arttyrugha jәne transshekaralyq aghyndardy tiyimdi baqylaugha mýmkindik beredi.

Aviasiyalyq sektor damuynyng jana kezeni: 2025 jylghy kórsetkishter

Ónir aviasiyalyq belsendilikting túraqty ósuin jәne halyqaralyq baghyttar jelisining kenenin kórsetude:

• Qazaqstan: el әuejaylary shamamen 31,8 mln jolaushygha qyzmet kórsetti, búl aldynghy jylghy kórsetkishten (29,7 mln) joghary. Halyqaralyq әue qatynasy 30-dan astam eldi qamtidy
• Ózbekstan: әuejaylardaghy jolaushylar aghyny 15,5 mln adamgha jetip, túraqty ósimdi kórsetti
• Qyrghyzstan: el әuejaylaryndaghy jolaushylar aghyny 6,0 mln adamnan asyp, túraqty ósim saqtaluda

Jolaushylar aghyny men tranzittik qozghalystyng ósui ónirding Europa men Aziya arasyndaghy baylanystyrushy aviasiyalyq torap retindegi rólin kýsheytedi. Sonymen qatar shekaralyq infraqúrylymgha jýkteme artyp, kólik jәne últtyq qauipsizdik salasyndaghy tәuekelder kóbeyedi. Qarbalas kezenderde dәstýrli rәsimder ótkizu qabiletining shegine jaqyndaydy, búl shekaralardy basqaru jýielerining auqymdylyghyn túraqtylyqtyng manyzdy faktoryna ainaldyrady.

Dәstýrli baqylau modelining shekteuleri

Dәstýrli týrde shekaralyq baqylau jolaushy әuejaygha kelgennen keyin jýzege asyrylady. Múnday modeli tәuekelderge tek jolaushy kelgennen keyin әreket etuge negizdelgen jәne qauipterding aldyn alu mýmkindigin shekteydi.

Jolaushylar aghynynyng ósuimen adam resursyna tәueldilik artady, personalgha jýkteme kóbeyedi, kezekter men operasiyalyq kidirister payda bolady. Terminaldardy keneytu men qyzmetkerler sanyn arttyru aitarlyqtay investisiya men uaqytty talap etedi, biraq jýiening iykemdiligin tolyq qamtamasyz etpeydi.

Osy jaghdayda jolaushy kelgennen keyingi reaktivti modeliden sapar bastalghangha deyin tәuekelderdi anyqtaugha mýmkindik beretin erte sheshim qabyldau modeline kóshu basymdyqqa ie bolady. 

Úshugha deyingi sheshimder

Singapur, Birikken Arab Ámirlikteri, Úlybritaniya jәne AQSh siyaqty birqatar elderde jolaushylar derekterin aldyn ala óndeu jәne úshugha deyin sheshim qabyldau mehanizmderi engizilgen.

Derekterdi tekseru reyske tirkelu kezeninde bastalady. Búl últtyq kiru erejelerin aldyn ala qoldanugha, tәuekelderdi azaytugha jәne jýktemeni tiyimdi bóluge mýmkindik beredi. Osylaysha baqylau reaktivti tәsilden tәuekelderdi aldyn ala basqaru jýiesine kóshedi.

«Qazirgi shekaralardy basqaru jolaushy kelgen kezdegi reaksiya jyldamdyghyna emes, aldyn ala negizdelgen sheshimder qabyldau mýmkindigine baylanysty», — deydi SITA kompaniyasynyng Shyghys Europa, TMD jәne Baltyq elderi boyynsha viyse-preziydenti Marina Zvyagina. 

Jahandyq integrasiya jәne Advance Passenger Processing (APP)

Memlekettik organdar men aviakompaniyalar arasyndaghy sifrlyq ózara әrekettestik últtyq erejelerdi jolaushy úshqangha deyin qoldanugha mýmkindik beredi.

Advance Passenger Processing (APP) mehanizmi tekserudi reyske tirkelu kezinde jýzege asyrugha mýmkindik beredi. Memlekettik organdar sheshim qabyldau qúqyghyn saqtay otyryp, baqylaudy úshu kezenine kóshiredi, al aviasiyalyq sala rәsimderding boljamdylyghyna ie bolady.

«Búl arhiytektura últtyq migrasiyalyq erejelerdi saqtay otyryp, aviasiyalyq sala ýshin boljamdylyqty qamtamasyz etedi», — dep atap ótti Marina Zvyagina. 

Erte sheshim qabyldaudyn artyqshylyqtary

Jolaushylar derekterin aldyn ala sýzgileu shekara qyzmetterine kýrdeli jaghdaylargha nazar audarugha mýmkindik beredi jәne bastapqy baqylaugha týsetin jýktemeni azaytady.

Halyqaralyq tәjiriybe standartty rәsimder uaqyty birneshe minuttan 20–30 sekundqa deyin qysqaruy mýmkin ekenin kórsetedi. Búl aghyndardy tiyimdi basqarugha jәne qarbalas kezenderde túraqtylyqty qamtamasyz etuge mýmkindik beredi.

Áuejaylar ýshin búl operasiyalyq túraqtylyqty, aviakompaniyalar ýshin — kidirister men shyghyndardyng azangyn, memleketter ýshin — baqylau tiyimdiligining artuyn bildiredi.

Shekaralardy basqaru tiyimdiligi jәne onyng ekonomikagha әseri

Shekaradan ótuge qatysty erte qabyldanatyn sheshimder strategiyalyq infraqúrylymnyng manyzdy elementine ainaluda. Shekaralardy basqaru tiyimdiligi turizmning damuyna, tranzittik әleuetke jәne halyqaralyq saudagha tikeley әser etedi.

Jolaushylar aghynynyng ósui jaghdayynda sapar bastalghangha deyin sheshim qabyldau úzaq merzimdi túraqtylyqtyn, sonyng ishinde memleketterding ekonomikalyq tiyimdiligining manyzdy faktoryna ainalady. Shekaralardy sifrlyq baqylau modeline kóshu — búl tek tehnologiyalyq janghyrtu emes, qauipsizdikti arttyrugha, operasiyalyq prosesterding túraqtylyghyn qamtamasyz etuge jәne transshekaralyq aghyndardy tiyimdi basqarugha baghyttalghan jýieli sheshim.

Svetlana Abdrahmanova 

Abai.kz