Qazaqtyng tarihshy ghalymdary arasyndaghy rushyldyq, jershildik moyyndatpaytyn bir aqiqat bar...

Ol Ejelgi Ýisin memleketi, Shynghys han dәuirine deyingi dulat taypasy, Shaghatay úlysy men Mogholstan, Úly Mogholdar imperiyasynda "súr kardinal" rólin atqarghan dulat әmirleri jәne Ábilqayyrmen ketisken Kerey men Jәnibekke ózderining ataqonysy Shu boyyndaghy Qozybasyny bergen dulattar arasyndaghy baylanys.

Búl baylanys — Jetisu ónirindegi memlekettik dәstýrding ýzilmegen altyn arqauy.

Búl tarihy tizbekting negizgi buyndaryn bylaysha baylanystyrugha bolady:

Ejelgi Ýisin memleketi jәne Dulattar (Geneziys)

Tarihy derekter men shejirelerde ýisinder men dulattardyng baylanysy óte teren.

Genetikalyq sabaqtastyq:

Qazaq shejiresi boyynsha, Úly jýzding negizin qúraytyn dulattar — ejelgi ýisinderding tikeley úrpaghy nemese sol ýlken konfederasiyanyng basty tarmaghy.

Geografiyalyq túraqtylyq:

Ejelgi Ýisin memleketining (b.z.b. II gh. – b.z. V gh.) ortalyghy bolghan Ile, Shu, Talas alqaptary keyingi dulat taypasynyng da ataqonysyna ainaldy. Yaghni, memleket aty ózgergenimen, jer iyesi men halyq qúramy saqtalyp qaldy.

Shynghys hangha deyingi Dulattar (Dulu odaghy)

Týrki qaghanattary dәuirinde (VI-VIII ghgh.) dulattar «Dulu» degen atpen Batys Týrki qaghanatynyng sayasy biyligin ústap túrghan eng quatty kýsh boldy.

«On oq» jýiesi:

Qaghanattyng sol qanatyn qúraghan bes dulu taypasy Shu boyynan Shyghys Týrkistangha deyingi aumaqty biyledi. Búl — dulattardyng Shynghys hangha deyin-aq osy aimaqta memleket qúrushy, biylik taghayyndaushy («súr kardinal» rólining bastauy) dәrejesinde bolghanyn kórsetedi.

Shaghatay úlysy men Mogholstandaghy «Súr kardinaldar»

Shynghys hannyng jaulap aluynan keyin dulattar (doghlattar) sayasy sahnadan ketken joq, kerisinshe, jana imperiyanyng basqaru jýiesine beyimdeldi.

Dulat әmirleri:

Shaghatay úlysy ydyraghanda, Mogholstan memleketining (1347 j.) irgetasyn qalaghan — dulat әmiri Polatshy. Ol Shynghys úrpaghy Toghylyq Temirdi han saylap, ózi «úlysbegi» lauazymyn aldy.

Biylik tetigi:

Mogholstan tarihynda dulat әmirleri (Polatshy, Qúdaydat, Mir Said Áli) handardy taqqa otyrghyzu nemese týsiru qúqyghyna ie boldy. Olar — memleketting naqty iyeleri, al handar — zandylyqty saqtau ýshin ghana shaqyrylghan «simvoldar» boldy (Konstitusiyalyq monarhiya)

Kerey men Jәnibekke jer berilui (Qazaq handyghynyng bastauy)

1450-jyldardyng sonynda Kerey men Jәnibekting Mogholstangha kelui — dulattardyng úzaq merzimdi sayasy strategiyasynyng bir bóligi.

Qozybasy men Shu boyy:

Búl jerler — dulat әmirlerining ejelgi «manlay» (múragerlik iyeligi) jerleri bolatyn. Mogholstan hany Esenbúgha Kerey men Jәnibekti óz betimen qabyldaghan joq. Búl sheshimning artynda sol kezdegi Mogholstannyng naqty biyleushileri — dulat әmirleri túrdy.

Sayasy esep:

Dulat әmirleri Ábilqayyr hannyng (Kóshpeli ózbek memleketi) kýshenginen seskenip, oghan qarsy Kerey men Jәnibekting «qalqan» bolghanyn qalady. Olar ózderining ataqonysy Shu men Qozybasyny beru arqyly jana qazaq memleketining qúryluyna jaghday jasady.

Úly Mogholdar imperiyasy (Ýndistangha deyingi jol)

Mogholstannyng ydyrauy kezinde dulattardyng bir bóligi Babyrmen birge Ýndistangha ketti.

Myrza Haydar Dulat

Ol Babyrdyng eng jaqyn tuysy (tughan bólesi) әri qolbasshysy boldy.

(Mogholstan biyleushisi Jýnis hannyng Qútlyq Nigar degen qyzynan Babyr, Qúb-Nigar degen qyzynan Múhammed Haydar tughan. Bala kýninde Babyr Jýnis hannyng tәrbiyesinde boldy).

Onyng «Tariyh-y Rashidi» atty enbeginde Kerey men Jәnibekting Shu boyyna kelui, qazaq handyghynyng qúryluy egjey-tegjeyli jazylghan. Búl — dulattardyng qazaq tarihynyng tek qatysushysy ghana emes, ony hatqa týsirgen shejireshisi de bolghanynyng dәleli.

Búl baylanystar tizbegi

Dulattar — Jetisu men Ontýstik Qazaqstan aimaghyndaghy memlekettilik dәstýrding «altyn qazyghy» ekendigin kórsetetin tarihy shyndyq..

Olar:

1. Ýisin dәuirinen beri jerding geografiyalyq iyesi;
2. Týrki jәne Monghol dәuirlerinde biylikting sayasy arhiytektory («súr kardinaly»);
3. Qazaq handyghy qúrylghanda — onyng jergilikti tiregi men demeushisi boldy.

Ózderining ataqonysy Qozybasyny Ábilqayyrmen ketisken Kerey men Jәnibekke berui — jay ghana qonaqjaylylyq emes, búl mynjyldyq tarihy bar taypanyng jana týrkilik memlekettilikke (Qazaq handyghyna) bergen batasy men sayasy investisiyasy edi.

Ómir Shynybekúly

Abai.kz