ءۇيسىن زامانىنان ۇزىلمەگەن ساياسي ساباقتاستىق
قازاقتىڭ تاريحشى عالىمدارى اراسىنداعى رۋشىلدىق، جەرشىلدىك مويىنداتپايتىن ءبىر اقيقات بار...
ول ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتى، شىڭعىس حان داۋىرىنە دەيىنگى دۋلات تايپاسى، شاعاتاي ۇلىسى مەن موعولستان، ۇلى موعولدار يمپەرياسىندا "سۇر كاردينال" رءوءلىن اتقارعان دۋلات امىرلەرى جانە ابىلقايىرمەن كەتىسكەن كەرەي مەن جانىبەككە وزدەرىنىڭ اتاقونىسى شۋ بويىنداعى قوزىباسىنى بەرگەن دۋلاتتار اراسىنداعى بايلانىس.
بۇل بايلانىس — جەتىسۋ وڭىرىندەگى مەملەكەتتىك ءداستۇردىڭ ۇزىلمەگەن التىن ارقاۋى.
بۇل تاريحي تىزبەكتىڭ نەگىزگى بۋىندارىن بىلايشا بايلانىستىرۋعا بولادى:
ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتى جانە دۋلاتتار (گەنەزيس)
تاريحي دەرەكتەر مەن شەجىرەلەردە ۇيسىندەر مەن دۋلاتتاردىڭ بايلانىسى وتە تەرەڭ.
گەنەتيكالىق ساباقتاستىق:
قازاق شەجىرەسى بويىنشا، ۇلى ءجۇزدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن دۋلاتتار — ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى نەمەسە سول ۇلكەن كونفەدەراتسيانىڭ باستى تارماعى.
گەوگرافيالىق تۇراقتىلىق:
ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ (ب.ز.ب. II ع. – ب.ز. V ع.) ورتالىعى بولعان ىلە، شۋ، تالاس القاپتارى كەيىنگى دۋلات تايپاسىنىڭ دا اتاقونىسىنا اينالدى. ياعني، مەملەكەت اتى وزگەرگەنىمەن، جەر يەسى مەن حالىق قۇرامى ساقتالىپ قالدى.
شىڭعىس حانعا دەيىنگى دۋلاتتار (دۋلۋ وداعى)
تۇركى قاعاناتتارى داۋىرىندە (VI-VIII عع.) دۋلاتتار «دۋلۋ» دەگەن اتپەن باتىس تۇركى قاعاناتىنىڭ ساياسي بيلىگىن ۇستاپ تۇرعان ەڭ قۋاتتى كۇش بولدى.
«ون وق» جۇيەسى:
قاعاناتتىڭ سول قاناتىن قۇراعان بەس دۋلۋ تايپاسى شۋ بويىنان شىعىس تۇركىستانعا دەيىنگى اۋماقتى بيلەدى. بۇل — دۋلاتتاردىڭ شىڭعىس حانعا دەيىن-اق وسى ايماقتا مەملەكەت قۇرۋشى، بيلىك تاعايىنداۋشى («سۇر كاردينال» ءرولىنىڭ باستاۋى) دارەجەسىندە بولعانىن كورسەتەدى.
شاعاتاي ۇلىسى مەن موعولستانداعى «سۇر كاردينالدار»
شىڭعىس حاننىڭ جاۋلاپ الۋىنان كەيىن دۋلاتتار (دوعلاتتار) ساياسي ساحنادان كەتكەن جوق، كەرىسىنشە، جاڭا يمپەريانىڭ باسقارۋ جۇيەسىنە بەيىمدەلدى.
دۋلات امىرلەرى:
شاعاتاي ۇلىسى ىدىراعاندا، موعولستان مەملەكەتىنىڭ (1347 ج.) ىرگەتاسىن قالاعان — دۋلات ءامىرى پولاتشى. ول شىڭعىس ۇرپاعى توعىلىق تەمىردى حان سايلاپ، ءوزى «ۇلىسبەگى» لاۋازىمىن الدى.
بيلىك تەتىگى:
موعولستان تاريحىندا دۋلات امىرلەرى (پولاتشى، قۇدايدات، مير سايد ءالي) حانداردى تاققا وتىرعىزۋ نەمەسە ءتۇسىرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ولار — مەملەكەتتىڭ ناقتى يەلەرى، ال حاندار — زاڭدىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن عانا شاقىرىلعان «سيمۆولدار» بولدى (كونستيتۋتسيالىق مونارحيا)
كەرەي مەن جانىبەككە جەر بەرىلۋى (قازاق حاندىعىنىڭ باستاۋى)
1450-جىلداردىڭ سوڭىندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ موعولستانعا كەلۋى — دۋلاتتاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى ساياسي ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى.
قوزىباسى مەن شۋ بويى:
بۇل جەرلەر — دۋلات امىرلەرىنىڭ ەجەلگى «ماڭلاي» (مۇراگەرلىك يەلىگى) جەرلەرى بولاتىن. موعولستان حانى ەسەنبۇعا كەرەي مەن جانىبەكتى ءوز بەتىمەن قابىلداعان جوق. بۇل شەشىمنىڭ ارتىندا سول كەزدەگى موعولستاننىڭ ناقتى بيلەۋشىلەرى — دۋلات امىرلەرى تۇردى.
ساياسي ەسەپ:
دۋلات امىرلەرى ابىلقايىر حاننىڭ (كوشپەلى وزبەك مەملەكەتى) كۇشەيۋىنەن سەسكەنىپ، وعان قارسى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ «قالقان» بولعانىن قالادى. ولار وزدەرىنىڭ اتاقونىسى شۋ مەن قوزىباسىنى بەرۋ ارقىلى جاڭا قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىنا جاعداي جاسادى.
ۇلى موعولدار يمپەرياسى (ۇندىستانعا دەيىنگى جول)
موعولستاننىڭ ىدىراۋى كەزىندە دۋلاتتاردىڭ ءبىر بولىگى بابىرمەن بىرگە ۇندىستانعا كەتتى.
مىرزا حايدار دۋلات
ول بابىردىڭ ەڭ جاقىن تۋىسى (تۋعان بولەسى) ءارى قولباسشىسى بولدى.
(موعولستان بيلەۋشىسى ءجۇنىس حاننىڭ قۇتلىق نيگار دەگەن قىزىنان بابىر، قۇب-نيگار دەگەن قىزىنان مۇحاممەد حايدار تۋعان. بالا كۇنىندە بابىر ءجۇنىس حاننىڭ تاربيەسىندە بولدى).
ونىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە كەرەي مەن جانىبەكتىڭ شۋ بويىنا كەلۋى، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. بۇل — دۋلاتتاردىڭ قازاق تاريحىنىڭ تەك قاتىسۋشىسى عانا ەمەس، ونى حاتقا تۇسىرگەن شەجىرەشىسى دە بولعانىنىڭ دالەلى.
بۇل بايلانىستار تىزبەگى
دۋلاتتار — جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك قازاقستان ايماعىنداعى مەملەكەتتىلىك ءداستۇردىڭ «التىن قازىعى» ەكەندىگىن كورسەتەتىن تاريحي شىندىق..
ولار:
- ءۇيسىن داۋىرىنەن بەرى جەردىڭ گەوگرافيالىق يەسى;
- تۇركى جانە موڭعول داۋىرلەرىندە بيلىكتىڭ ساياسي ارحيتەكتورى («سۇر كاردينالى»);
- قازاق حاندىعى قۇرىلعاندا — ونىڭ جەرگىلىكتى تىرەگى مەن دەمەۋشىسى بولدى.
وزدەرىنىڭ اتاقونىسى قوزىباسىنى ابىلقايىرمەن كەتىسكەن كەرەي مەن جانىبەككە بەرۋى — جاي عانا قوناقجايلىلىق ەمەس، بۇل مىڭجىلدىق تاريحى بار تايپانىڭ جاڭا تۇركىلىك مەملەكەتتىلىككە (قازاق حاندىعىنا) بەرگەن باتاسى مەن ساياسي ينۆەستيتسياسى ەدى.
ءومىر شىنىبەكۇلى
Abai.kz
