Sәrsenbi, 22 Sәuir 2026
Alashorda 188 0 pikir 22 Sәuir, 2026 saghat 13:07

Tendikke qol jetkizgen Túrlybek pen Barlybek

Suret: e-history.kz saytynan alyndy.

Barlybek Syrtanovqa - 160 jyl!

Barlybekti óz zamanyndaghy qazaq ziyaly qauymy «shabhaz» dep aitady. Shahbazdyng maghynasy – mandayy ken, aqqúba, súlu, belsendi, qúzyretti, eleuli, jomart, múqiyat, shygharmashyl degen úghym eken. Shejirede Týrlybek pen Barlybek Syrtanovtyng shyqqan tegi:  «Mataydan – Kelmәmbet – Qolqaghan – Mamyt – Kýlish, Músa (Qaptaghay) – Qarashora, Saryshora  – Qarajal – Medet, Dosan - Shәrjetim - Qiyas (Qanysh) - Dәulet – Qoldas, Joldas – Aqbay, Jarbol, Tekti (Teke),  Esengeldi - Bayqoja - Jarlyqamys, Jaltyr, Jalang – Asan – Qarjau, Bórte, Bekbolat, Toqa, Jaqsylyq, Serke, Qarashora, Sary – Bóribay – Toqtybay, Tortay, Esenaly, Bәiimbet, Elshen, Aqtayman, Mamysh, Bayghúl, Seyitqúl, Qaldybay, Qaldyghúl, Qydyraly, Qúlshan – Beysen – Meyirman – Shaqy, Boqy – Syrtan (Dýisenbi), Sәrsenbi», - dep taralady.

Syrtannyng kindiginen bes úl, bir qyz: Túrlybek (1860-1906), Kerimbek (1862-1915), Barlybek (1866-1914), Bәtiyma (1868-1934), Moldahmet (1870-1919), Kenjehan (1872-1917) tughan. Analary – Bólekbayqyzy Kýldәriya, 1921 jyly qaytys bolypty. Syrtan ekeui bir jylghy, 1837 jyly tughan. Kerimbekten - Boranhan, Kylyshhan, Bolathan. Bolathannyng qyzy Núrjiken: «Men Syrttannyng úrpaghymyn!» - dep maqtan tútady eken. Boranhannan – Myrzabek – Samed.

Úly Abdýlqadyrdyng (Kәke) 1967 jylghy qoljazba múra dәpterinde: «Barlybek Syrtanov - 1866 jyldyng 23 qazanynda Qopaly uezi, № 2 ferma Sýttigende ómirge kelgen», - dep jazady.  Túrlybek pen Barlybek 1874–1876 jyldary Qopal qalasyndaghy qazaq balalaryna arnalghan dayarlyq pansionatynda sauat ashady. Oqytqan múghalimderi Janghazy Toghjanov pen onyng әieli esimi belgisiz. Buratova degen mengerushi bolady.

Uezd bastyghynyng kómekshisi shtabs kapitan Izransevting Raporty (1876 j.) V oktyabre 1874 goda kirgiz Arasanskoy volosty Syrtan Bokin priyvel v uezdnoe upravlenie dvuh detey 14-ty y 8-my letnih malichikov y prosil prinyati ih v pansionat s tem usloviyem, chtoby ot nego ne trebovaly ny na uchebu, ny na ih soderjaniye, a takje, chtoby pry nih nahodilasi ih mati, ego starshaya jena. Dety byly prinyaty y rozmesheny v yurtu, dannoy Syrtanom na pervoe vremya poka neizuchten sredstva dlya nayma drugoy yurty.

1874 goda v zdaniy Kopaliskogo uchilisha s 4 do 6 chasov po polu dny otkryt klass dva dlya kazahskih detey pod rukovodstvom uchiytelem Buratova. K 1 chislu yanvarya nastoyashego goda uchashihsya bylo uje  - 16.

Shoqan Uәlihanov atyndaghy Tarih jәne etnologiya institutynyng agha ghylymy qyzmetkeri Rashid ORAZOV arhivten tapqan qújattardan:

Qily sebeptermen 1875 jyly Jetisu oblysy, Qopal uezi, Arasan bolystarynyng qazaghy Syrtan Bokin men bolys Túrysbek Mamanov pen Esimbek Tәnekin arasynda  tergeu is qozghalady. Tergeu isi on jyldan astam uaqytqa sozylady. Alghashynda Syrtan Bokindi Sibirdegi Tomsk guberniyasyna jer audarugha sheshim shyqqanymen, keyinnen sauatty balalary Barlybek pen Túrlybekting aralasuymen sheshim Vernyy uezining Shilik (Shelek) uchastogine jer audarumen ayaqtalady.

Jetisu oblystyq basqarmasyna Qopal uezi, Arasan bolysynyng qazaghy Syrtan Bokinnen:

Ótinish

1875 jyly nauryzda uezdik basqarmada Qopal uezi bastyghynyng kómekshisi, podpolkovnik Izrazsovtyng tóraghalyghymen ótken bolystyq biyler siyezining soty maghan Arasan bolysynyng qazaghy Esimbek Tәnekinnen 182 qoy, 2 týie jәne 2 bәige atyn alyp beru jóninde sheshim shyghardy. Osy qaulynyng kóshirmesi sotta maghan berilgen mýlikti kinәliden óndirip alu ýshin búrynghy bolys basqarushysy Maman Qalqabaevqa berildi. Esimbek Tәnekin Maman bolystyng nemere aghasy bolghandyqtan, Maman bolys bolghan uaqyttyng ishinde men atalghan maldan eshnәrse ala almadym. Birneshe ret bergen ótinishimdi qaramastan, Mamannan siyez sheshimining kóshirmesin de qaytara almadym. Sonymen qatar, Maman sol kezde Qapal mektebinde oqityn úlym Barlybekten 1874 jyly búrynghy Týrkistan general-gubernatory Kaufmannyng oqudaghy tabysy ýshin bergen altyn jalatylghan kýmis saptyayaghyn alyp qaytarmady.

1876 jyly Maman Qalqabaevtyng ornyna úly Túrysbek Mamanov bolys basqarushy bolyp saylandy. Esimbekten óndirudi súraghan sol ótinishpen oghan da jýgindim. Túrysbek әr kezde menen kýshpen tandap alghan ýsh jorgha jәne eki jaqsy minis atty qaytarmaghan. Ol mening ótinishimdi qanaghattandyrmaghanymen qoymay, ózi de maghan ses kórsete bastady. Mening jylqylar ýiirinen eng jaqsy qara aighyrdy kýshpen tartyp әketti. Men Maman men Túrysbekting ýstinen uezd bastyghy polkovnik Rezanovqa birneshe ret aryzdandym. Biraq, ol qareketim bolystyng meni odan sayyn qyspaqqa aluyna әkep soqtyrdy. Men eshqanday әdil sheshimge jete almadym. Ótken 1882 jyldyng tamyzynda Arasanda uezd bastyghynyng ózi tóraghalyq etken uezdik biyler siyezining sheshimimen Sarqan bolysynyng qazaghy Jabay Bekbaulovtan mening paydama 23 biye, 80 som aqshalay berilui sheshildi. Ol qaulynyng kóshirmesin Sarqan bolysynyng basqarushysyna úsynu ýshin bolys Túrysbek Mamanovqa aparyp berdim. Biraq, biylerding búl sheshimi de dәl 1875 jylghy biyler siyezining sheshimindey boldy. Yaghni, bolys basqarushy Túrysbekten maghan berilgen mýlikti de, siyez qaulylarynyng kóshirmelerin de keri ala almadym. Osy qantardyng basynda bolystyng ýstinen uezdik bastyqqa aryzdandym. Biraq, ol meni sol bolys basqarushysynyng ózine jiberdi. Sodan men bolys ýstinen oblystyq basqarmagha shaghym týsiru ýshin uezden Vernyy qalasyna barugha biylet (rúqsat) súradym. Uezd bastyghy biylet (rúqsat) bermey, polisiya arqyly ýsh tәulikke qamaugha aldy. Qamaudan bosaghan son, men Vernyy qalasyna biyletsiz (rúqsatsyz) ketuge mәjbýr boldym. Maghan әrtýrli әdis-tәsildermen zәbir kórsetip jýrgen bolys Mamanovqa shaghymdanudan basqa joly bolmady. Mysaly, bolystyqtan qashyp ketken Bógembay Múrynbaevty tabu kerek bolghanda, ol meni osy ýshin Sergiopolige júmsaghan edi. Sergiopoliden oralghan son, Mamanovtyng qashqyngha kepildik ýshin mening ýiirimnen jeti jylqy alghanyn bildim. Osy jylqylardy qaytaru ýshin Qopal uezinde qashqyndy izdeudi jalghastyrugha mәjbýr boldym. Onyng sony Esimbek Tәnekin (bolys basqarushynyng tuys aghasy) jigitterining mening eki jiyenimdi óltiruimen, úlym Túrlybekti qanjarmen jotasynan jaralaumen ayaqtaldy. Ol turaly mening balam Túrlybek Jetisu oblysynyng әskery gubernatoryna shaghymdanghan bolatyn. Bolystyng ózi ghana emes, onyng tuystary da halyqqa tize batyruda. Mәselen, bolystyng әkesi Maman Qalqabaev topbasshy ataghyn óz betimen iyemdenip, biyler qaraghan әrbir iste sheshim qabyldanghanda, by emestigine qaramastan, aiyptalushy jaqty aqshalay nemese jylqymen biylik aqy tóleuge mәjbýrleydi. Maman birinshi әieli qaytys bolghannan keyin ýilenuge qamdanyp, qalyng maldy toltyru ýshin menen eki týie men eki taytúyaq (әrqaysysy 35 som túratyn qytay kýmis qúimasy) alyp, búlar ýshin qalyndyqtyng jasauynan 11 jylqy tóleuge uәde bergenimen, әli eshtene tólegen joq.

Bolys Mamanov Túrysbek ózi ýshin kelesi teris әreketterge jol beredi:

1) Búryn qazaqtar ýy basynan salyq tóleytin. Keyin kedey ýy iyelerine jenil boluy ýshin Qopal uezinde týtin salyghy ornyna maldan alym belgilendi. Al Túrysbek Mamanov eki ese: týtin basynan da, maldan da salyq ala bastady.

2) 1882 jyly bolys basqarushy Arasan men Býien-Qoyandy bolysy túrghyndarynan әkesi Mamannyng osy eki bolys ókili retinde imperatordyng taqqa otyruy saltanatyna baru saparyna dep 3000 som aqsha jinady. Maman oghan barmady. Al, bolys aqshany elge qaytarmady.

3) Arasan beketinde soldattargha arnalghan baraq qúrylysyna әr ýiden 1 som 75 tiynnan, barlyghy 5000 som aqsha jinaldy. Osy somadan kazarma salynghannan keyin artylyp qalghan qarjy halyqqa qaytarylmay, bolystyng ózinde qaldy.

4) Bolys qazaqtardyng jaqsy qystaularyn óz erkimen tartyp alyp, olardy basqalargha jylqylarmen nemese aqshamen óteuge beredi. Bolys tarapynan múnday qyzmet babyn asyra paydalanu әreketterine qaramastan, júrt bolystyng jazasyzdyghynan qorqyp, onyng ýstinen shaghymdanbaydy. Eger oblystyq basqarma Túrysbek Mamanovty tym bolmasa qyzmetinen uaqytsha bosatudy mýmkin dep tapsa, júrt birden oghan qarsy kóptegen talap qoyar edi. Olardan oblystyq basqarma onyng bolys retindegi biyligin jәne Dósetter әuletining mýshesi retindegi yqpalyn qanshalyqty asyra paydalanyp otyrghanyn kóre alar edi. Dóset әuletining qanshalyqty senimsiz ekeni Jetisu oblysynyng jogharghy mәrtebeli búrynghy әskery gubernatory, qazirgi Dala general-gubernatorynyng búiryghymen de dәleldenip, búl әuletten bolys týgil, tipti onbasylar da saylanbauy kerek delingen edi. Dósettikter әrtýrli aila-sharghylar arqyly bolystaghy barlyq biylikti qaytadan óz qoldaryna aldy. Osylaysha halyqty ózderining zansyzdyqtary turaly shaghymdanu mýmkindiginen aiyrdy. Al, bolys basqarushysy qyzmeti osy әuletting múragerlik menshigine ainaldy. Osylaysha, Esimbek Tәnekin (Dósetting nemeresi) qyzmetinen bosatylghan son, qara qazaq Sәrsen Mynjasarov bolys saylandy. Esimbek Tәnekin Vernyy qalasyndaghy týrmeden bosatylyp, bolystyqqa qaytyp oralghan son, onyng aila-sharghylarymen Mynjasarov ornynan alynyp, ornyna Esimbekting nemere aghasy Maman Qalqabaev saylandy. Ol әkesi Qalqabaydyng (Dósetting úly) atymen Qalqabaev degen atpen ýmitker retinde úsynylyp, bolysty saylaghan elulikter (jartylay para alu, ishinara qoqan-loqqy jasau arqyly) Mamannyng Dósetting nemeresi ekenin uezd basshylarynan jasyrugha mәjbýr boldy. Mamannan keyin, onyng balasy, qazirgi bolys basqarushy Túrysbek Mamanov ta osynday amaldarmen saylandy.

Jogharyda aitylghandardyng barlyghyn oblystyq basqarmanyng nazaryna úsyna otyryp, 1875 jәne 1882 jyldardaghy siyezderding sheshimderimen maghan berilgen mýlikti jәne Maman Qalqabaevtan kýmis saptyayaq, eki týie men eki taytúyaq jәne Túrysbek Mamanovtan ýsh jorgha, toghyz minis at pen bir aighyrdy mening paydama óndiru turaly basqarmanyng búiryq etuin ótinemin.

Vernyy qalasy, 1882 jyl, 19 qantar. Ákem sauatsyz bolghandyghynan óz ótinishi boyynsha esimi jazylghan mórin basu arqyly, onyng úly Túrlybek Syrtanov qolymdy qoydym.

Túrlybek pen Barlybek ekeui 1876–1880-1886 jyldary Vernyy er balalargha arnalghan klassikalyq gimnaziyasynda oqidy. Vernyidaghy er balalar gimnaziyagha 8 jastan 10 jasqa deyingi barlyq әleumettik toptaghy balalar qabyldaghan. Olar gimnaziyada memlekettik qazyna esebinen (qazaq qoghamynan jinalghan salyq esebinen), jeke óz qarajatymen jәne atauly stiypendiya iyegeri negizinde oqy alatyn bolghan. Oqushylardyng basym kópshiligi qazynadan alynghan qarajat esebinen bilim alady. Gimnaziyada mynanday pәnder boyynsha: matematika, fizika, himiya, tariyh, latyn tili, orys tili, grek tili, geografiya, nemis tili, taza jazu, trigonometriya, fransuz tili, suret salu, diny ilim, arifmetika, әn-aytu, gimnastika, logika, geometriya, qolóner, filosofiya, tabighattanu, kosmografiya, matematikalyq geografiya, pedagogika (didaktika men әdisteme) zantanu bilim alady. Gimnaziyada alghash oqyghan qazaq balalary: Jeksenbi Dengilbaev, Barlybek Syrtanov, Túrlybek Syrtanov, Qúsayyn Janghazinov, Dәulet Mәmbetov, Shymbay Kenjebaev. Túrlybek tórt klass, Barlybek on klass bitiredi.

1880 jyly qazan aiynda Vernyy erler gimnaziyasynyng 4-synybynda oqityn Túrlybek Syrtanov densaulyghyna baylanysty oqudy tastap ketedi. Syrtannyng balasy Túrlybekti 1880 jyly Esimbek Tәnekinning jigitteri qanjarmen jotasynan jaralaydy. Ol turaly Túrlybek Jetisu oblysy әskery gubernatoryna shaghymdanady. Sol saldardan Túrlybek gimnaziyadaghy oqudan qol ýzuge mәjbýr bolady. 1883 jyly densaulyghynyng onalghanyna oray, qayta oqudy jalghastyru ýshin Vernyy erler gimnaziyasynyng diyrektoryna ótinish jazady. Biraq, oqugha qayta alynbaydy.

Jetisu oblysynyng әskery gubernatoryna Qapal uezi Arasan bolysynyng qazaghy Syrtan Bokinning әieli Kýldәriya Bokinadan:

Ótinish

Ótken jyldyng jeltoqsan aiynda Arasan bolysynyng qazaghy kýieuim Syrtan Bokin Vernyy qalasyna ispen barugha mәjbýr boldy. Rúqsat joldama alugha Qapal uezining bastyghy myrzagha ótinish jazyp edi. Rúqsat joldamany  bolystan nemese auyl starshinasynan aludy úsyndy. Songhysy uezd bastyghynyng ósiyetin syltauratyp, uezd bastyghy pәrmenisiz, esh sebepsiz demalys biyletin beruge qúlyqsyz ekenin kórdi. Ótinishin qanaghattandyrmady.  Rúqsatsyz Vernyy qalasyna ketuge batyly bardy. Kýieuim ketkennen keyin Arasan bolysynyng qazaqtary bolys Túrysbek Mamanovtyng búiryghymen mening kýieuimning isi sheshiminen 575 somgha jalghan qaghaz jasap, keybir qazaqtargha, atap aitqanda: Tileuqa Álibekov kýieuimnen ýsh bie men eki aighyrdy, Esimbek Tәnekinnen eki týie men bir jylqysyn óndirip alsyn dep sheshim shyghartyp alady. Atalmysh is kóshirmesin alghan qazaqtar kýieuimning ýide joq ekenin bile túra, bizding tabynymyzdaghy jogharyda atalghan maldy óz betinshe tartyp aldy. Sonymen qatar Arasan bolysynda sauda jasaytyn Mamanov pen onyng tuystarynyng aitqany zang boluda.

1) Qapaldaghy ekinshi gilidiya kópesi Najmy Bekbolatov kýieuim Syrtannyng qaryzy ýshin eng jaqsy 10 qoydy basyp aldy.

2) 100 somgha jylqy alghan Jýsip te mening kýieuim men Arasan bolysynyng qazaqtary, Mamanovtyng jaqyn tuysy Razbek Tәnekinning ýii ýshin uәde etilgen qoydyng 5-in nege alyp ketkenin bilmeymin.

Búlar bolys basshysy Mamanovtyng talaby boyynsha jasaldy. Ol bizding eki jylqymyzdy, aighyr men biyemizdi ýiirimizge aldy, Nege qaytarmaytynyn bilmeymin. Men búl turaly uezdik bastyqtyng qojasynan súrasam da, kim tarapynan atalghan maldy maghan qaytaru turaly búiryq shyqqan, biraq bolys bastyghy uezdik bastyghynyng búiryghyn oryndamay, mal osy kýnge deyin maghan qaytarylmady dedi.

Sondyqtan, men joghary Mәrtebeli sizden osy ótinishte týsindirilgendey, kýshtep tartyp alghan maldyng kórsetilgen mólsherin qaytaru turaly búiryqty kim arqyly jýzege asyratyndyghyn jәne jaydan-jay qaldyrmauynyzdy kishipeyildilikpen súraymyn.

1883 jylghy 17 shilde. Qopal qalasy. Kýldәriya Bokina. Syrtannyng әieli. Sauatsyzdyghynan jәne onyng qalauymen, onyng úly Vernenskiy erler gimnaziyasynyng 6-synyp oqushysy Syrtanov Barlybek qol qoydym. Ótinish jazghan Syrtanov Barlybek.

Barlybek Syrtanov 1886 jyly Jetisu әskery gubernatory taghayyndaghan stiypendiya negizinde Sankt-Peterburg Imperatorlyq uniyversiytetining shyghystanu fakulitetine oqugha qabyldanady.

Peterburgte Barlybekpen birge oqyghan Oraldyq Múhamedjan Qarataev, Á. Niyazov, Qostanaylyq Jansha Seydaliyn, Kókshetaulyq Mәmbetәli Serdaliyn, Aqtóbelik Abdolla Temirov, Baqtygerey Qúlmanov, Aqmeshittik Serәli Lapiyn, Semeylik D.Súltanghazin siyaqty sondaghy qazaq jastaryn biriktirip, «Jerlester» ýiirmesin qúrady.

Shelek (Shilik) uchastogine 1887 jyly jer audarylghan Syrtan Bokinning otbasy turaly arhiv derekteri: «Syrtan Bokin - jasy 50-de (qazir Vernyida), birinshi әieli - Kýldәriya jasy 50-de, odan tughan balalary:

1) Túrlybek (Vernyy qalasynda әskeriy-sotta audarmashy), jasy 25-te, kelini Kýmis jasy 27-de, nemeresi Raqila bir jasta.

2) Barlybek - jasy 20-da (Sankt-Peterburg uniyversiytetining studenti), kelini Erkejan jasy 20-da. 3) Moldahan 16-da, 4) Kenjehan 11-de, 5) qyzy Fatima 18-de.

Syrtan Bokinning ekinshi әieli - Symbat jasy 24-te, balasy Qúmarbek – bir aptalyq. Kerimbek Syrtanov jasy - 27-de, әieli - Tәji 30-da, balasy Álimbek  - 1 jasta, balasy Qylyshqan - 7-de, qyzy Núrila - 8-de, qyzy Kýljәmila - 3-te, qyzy Raqymjan - 2-de. Barlyghy ýsh otbasy, 9 er adam, 10 әiel adam, onyng 2-ui sauatty.

Syrtan Bokin Vernyy uezine qarasty Kishi Almaty bolystyghynda 6 jylday túryp, Arasan bolystyghynan bólinip shyqqan Kóldey-Júmay bolystyghyna 1893 jyly kóship barady. Kishi Almaty bolystyghynda túrghanda Syrtan jyr alyby aqyn Jambylmen kezdesip, óz basynan ótken qiyndyqtaryn, búl bolystyqqa qalay jer audarylghanyn aitady. Jambyl Jabaev1888 jyly Syrtan batyrmen kezdesip, «Syrtangha» degen óleng arnaydy.

Jogharghy oqudy bitirgeni jayynda Múhamedjan Tynyshbaev «Uniyversiytetti bitirip, Barlybek 1891 jyly elge keldi. Barlybek óz auylyna kelip jatqanda men kýzdigýni oqugha bara jatyp, Barlybektikine qonyp, alghash tanys boldyq. 1894 jyly onyng aghasy Túrlybek Shәueshekten kelip, Almatyda әskery gubernatorgha tilmash boldy. 1894 jyldan 1905 jylgha deyin «Barlybek-Túrlybek» atalyp, aghayyndy ekeui Almatyda túrdy. Jetisu oblysyna qaraghan qazaq-qyrghyz bәri olargha aghayyn-tughan bolyp, búlardyng ýiinde topyrlap jatpaghan kezi bolmaghan emes. Tendikke qoly jetpegender Barlybek, Túrlybekke jylap kelip, tendik alyp, mauqyn basushy edi. Eshkimdi jylatugha Barlybek, Túrlybek sebep bolghan emes. Búlay bolghan song býtin bir oblys qazaq-qyrghyz Barlybek, Túrlybekting sózinen esh uaqytta shyqqan emes», – deydi.

Semiyrechie oblysy әskery gubernatorynyng erekshe tapsyrmalary boyynsha titulyarly kenesshisi, kishi shendi Barlybek (Bardybek) Syrtanovtyng qyzmettik ómirbayany:

Týrkistan qazynalyq palatasynyng № 1364 jarlyghymen 1891 jyly 27 mamyrda palatanyng stol bastyghy bolyp taghayyndalghan (Tashkent). Basqarushy Senattyng departament gerolidiy № 119, 1892 jyly 15 qazandaghy búiryghymen kollej hatshysy sheni berilgen. Basqarushy Senattyng departament gerolidiy № 128, 1893 jyly 10 qarashadaghy búiryghymen jaqsy qyzmeti ýshin titulyarly kenesshilikke kóterilgen. Semiyrechie oblysy әskery gubernatorynyng súranysymen 1894 jyl, 29 qyrkýiek, № 213 búiryqpen Semiyrechie oblysynyng is qaghazdaryn mengerushi qyzmetine taghayyndalghan. Semiyrechie oblysynyng әskery gubernatory № 390, 1902 jyly 14 qazandaghy búiryghymen Barlybek Syrtanov erekshe tapsyrmalardyng kishi sheni qyzmetkeri bolady. Semiyrechie oblysynyng әskery gubernatory № 455, 1902 jyly 30 qarashadaghy búiryghymen oblys pen qala is qaghazdarynyng mengerushiligine taghayyndalady. Semiyrechie oblysynyng әskery gubernatory № 390, 1902 jyly 14 qazandaghy búiryghymen Barlybek Syrtanov erekshe tapsyrmalardyng kishi sheni qyzmetkeri bolady. Semiyrechie oblysynyng әskery gubernatory № 455, 1902 jyly 30 qarashadaghy búiryghymen oblys pen qala is qaghazdarynyng mengerushiligine taghayyndalady. Derek kózi: 1904 jyly 23 jeltoqsanda jazylghan.

Barlybekting alghan marapattary: 1896 jyly 26 aqpanda imperator Aleksandr III-ni eske alugha oray kýmis medalimen jәne Aleksandr lentasymen marapattalsa, 1899 jyly 6 jeltoqsanda III dәrejeli әulie Stanislav ordenimen marapattalghan. 1905–1914 jyldary Patsha jandarmdarynyng baqylauyna alynady.

1887 jyly A.Uliyanov pen bir top revolusionerlerding II Aleksandargha jasaghan qastandyghy B.Syrtanovtyng әleumettik-sayasy kózqarasynyng qalyptasuyna ýlken yqpal etedi. 1905  jyly jeltoqsanda Oral qalasynda «Bes oblystyng delegattar sezinde» Qazaq konstitusiyalyq partiyasyn qúru turaly bastama úsynady. 1905 jyly Qarqaralyda aq patshagha petisiya jazady. 1905 jyly Almaty qalasynan Músylman kitaphanasyn ashtyrady.  1905 jyly meshitterge aq patshanyn suretin  iluge qarsy túrady.

Uezd bastyqtarynyng paraqorlyghy turaly Barlybek Syrtanov oblystyq әskery gubernator G.I.Ivanovqa birneshe ret mәlimdeydi. N.N.Pantusovqa sony anyqtau jýkteledi. Qopal uezining basshysy S.Mahonin qomaqty para ala otyryp, әlsiz rulardy jyghyp berip otyrady. Barlybek pen Túrlybek sony әshkereleydi. Mahonin ornynan densaulyghyna baylanysty bosatylady.

«Qazaqtar ómirin jaqsartu mәselesi turaly» Jetisu oblysy әskery gubernatory janyndaghy erekshe tapsyrmalar jónindegi kishi sheneunik Barlybek Syrtanov 1907 jyly 9 mausymda jasaghan bayandamasynda qazaqtar arasyndaghy bolystyq saylaudaghy zansyzdyqtardy, bolystyq hatshylyqty, elubasylar, auyl starshyny, biyler, jer, din mәselesin әserli, ózekti taldap jetkizedi. 1908 jyldyng 28 jeltoqsanynda sayasy kózqarasy ýshin qyzmetinen bosatylady.

Vernyy uezi - Jayylmysh, Shyghys-Talghar bolysy, Qopal uezi - Arasan bolysy  qazaqtary atynan Týrkistan әkimdigi sheneunigi Barlybek Syrtanovtyng Semiyrechie oblysy  basqarmasyna, Memlekettik dumagha, Jogharghy basqarma senatyna, Qonystandyrushylar basqarmasyna, Ishki ister basqarmasynyng jer basqarmasyna 1909 jyly jibergen  úsynys telegrammasynan:

  1. Qazaqtar otyryqty qonysy bolghan oryndargha pereselenderdi qonystandyrmau.
  2. Qazaq jerlerin pereselenderge búiryqpen berudi dogharu.
  3. Pereselenderge jerdi beru ortaq komissiya arqyly sheshu.

Osy telegramma ayasynda  Shyghys-Talghar bolysy boyynsha 1911 jyly dúrys sheshim shygharylady. Al, qalghan eki bolys boyynsha is nemen bitkeni belgisiz.

Úzynaghash sezi. 1910 jyldyng 21 qazanynda Úzynaghashta qazaq-qyrghyz bedeldi azamattarynyng basyn qosqan jasyryn sezde Barlybek Syrtanov qazaqtyng oyanuy kerektigi jayynda bayandama jasaydy.

Jetisu oblysy  qazaq-qyrghyzdarynyng sezi 1910 jyly orys  әskerlerining Qoqandyqtarmen Úzynaghash týbinde bolghan shayqastaghy jenisinin  50 jyldyghyn jergilikti әkimshilik oryndary saltanatty týrde atap ótui kezinde  úiymdastyrylady. Saltanatty atap ótuge orys ókilderinen basqa oblystaghy  qazaq  jәne  qyrghyz halyqtarynyng qadyrly azamattary shaqyrylady. Jiyn kezinde jergilikti qayratkerler, oblystyq  basqarma qyzmetkerleri: Barlybek Syrtanov pen Ybrayym Jaynaqov, Vernyy uezi Shamalghan  basqarushysy M.Smailov, Almaty oblysynyng uәkili Bolatbek Áshekeev, Pishpek uezining qyrghyzy Dýr Sauranbaev, qyrghyz manaby Shabdan Jantaev pen úly Múqysh jasyryn týrde sezd ótkizedi. Qazaq pen qyrghyzdyng 50 uәkili qatysqan Úzynaghash sezi 21 qazan kýni keshkisin Kazansko-Bogorodskiy selosynda  ótedi.

Peterburgke arnayy uәkil jiberu mәselesi  qaralyp, kópshilik úsynysy boyynsha Peterburgke jiberiletin uәkil Barlybek Syrtanov bolady. Barlybek Syrtanov Peterburgke baruy ýshin 5000 som aqsha jinalady.  Syrtanovtyng sapary ýshin Abduhalyq Gabdulvaliyev aqsha jinaydy. Jandarmeriyagha Syrtanovtyng qúpiya saparyna kimderding aqsha bergenin anyqtau mýmkin bolmaydy. Súralghan kuәlardyng kórsetuinde, ol isting maghynasy: oblysta mýftiat ashu, mektep mәselesi jәne prikaznichnyy demalys jayynda bolghan eken.

Músylmandar arasyndaghy qalyptasqan dәstýrlik әdetterge baylanysty, mәseleni kuәlardyng kórsetui arqyly anyqtau qiyndyq tudyrady. Atalghan is boyynsha sheshushi nәtiyjege, sirә barlyghynyng dem berushisi bolyp otyrghan Syrtanovty tintu arqyly ghana jetuge bolar edi. Alayda, ol adamgha tintu jýrgizu turaly talap etilgen Qopal uezdik bastyghy ony tez jýrgizbey, rotmistr Astrahansevpen hat-habar alysady. Tintudi onyng әskery gubernatorgha týsirgen shaghymynan keyin jýrgizedi. Sonyng saldarynan Gabdulvaliyevting isi boyynsha jýrgizilgen tintu turaly Syrtanovqa deyin jetti de, odan tipti bir japyraq ta jazylghan qaghaz tabylmapty.

Barlybek Syrtanov Jetisu qazaqtary men qyrghyzdardyng sayasy ómirining úiytqysy boluymen qatar, Úzynaghash siyezining sheshimderin nasihattau maqsatynda Lepsi, Qopal, Prjevalisk, Pishpek uezderin aralap, Pishpek qalasynan Peterburgke attanypty.

«Qazaq eli Ustavy» jәne «Yntymaq» erejesi. Barlybek Syrtanov 1910 jyldyng jeltoqsanynan 1911 jyldyng qyrkýiegine deyin qazaq jerining taghdyry ýshin Peterburgke baryp, patsha ýkimetine ótinish bildirmekshi bolady. Barlybek Syrtanov 1911 jyldyng 13 mausymynda  Peterburg qalasynda Álihan Bókeyhannyng tapsyrmasymen  «Qazaq elining Ustavy» dep atalghan europalyq stilidegi alghashqy qazaq  ustavyn (erejesin) jazady. Ol tórt bólim, 28 baptan túrady. «Qazaq eli Ustavy» Sәken Ózbekov arhivterden izdep tappay, 1992 jyly Barlybekting qyzy Bibiqanipadan arapsha jazghan qoljazbasyn tabady. Áje múqiyat ústap, tyghyp saqtapty.

«Ana tili» gazetine 6 qarasha 2019 jyly zertteushi Biyqúrman Jansaya: «Barlybekting qúndy bir enbegi – «Yntymaq erejesi» dep atalady. Búl enbekting qúqyqtyq-әleumettik manyzy men sipaty әli kýnge deyin ózining ózektiligin joymaghan. Ol qújatty zanger 1910 jyldyng kókteminde jazghan», - dep jazady.

Qopal uezining Aqeshki bolysynda Seksenbay Ótegenov degen bay, auqatty, bolys adam bolghan. «Aq degeni – alghys, qara degeni – qarghys» bolmaghanymen onyng sózining desi eline jýrgen. Seksenbay Barlybekting әkesi Syrttan batyrmen jaqyn aralasyp, onyng úldarynyng alghyrlyghy men kól-kósir bilimdiligin baghalaghan. Barlybekke Seksenbay «Búqabay balalaryna ortaq» zang (ereje) jazuyn súraydy. Seksenbaydyng ótinishimen jazylghan mәni teren, mazmúny auqymdy qújat «Yntymaq erejesi» dep atalady. Barlybek ol qújattyng bas jaghyna Búqabay balalarynyng «Yntymaq erejesi» dep jazghan eken. Qújat nebәri 15 baptan túrady. Ábdýlqadyr (Kәke) Barlybekúly Syrtanov 19.IV.1967 jyly jazghan qoljazbasynda: «Barlybek Syrtanovtyng Balaqty tauynyng ýstindegi Aqtasty men Qonyr degen eki qystaqty saldyruda zor qatynasy bolghan», - dep jazady. Yaghni, Búqabay úrpaqtaryn Barlybek Syrtanov otyryqshy jasap, zan-ereje jazyp beredi.

Vernyy tynshylyq bólimi bastyghynyng Barlybek Syrtanovtyng Sankt-Peterburg qalasyna sapary jónindegi agenturalyq mәlimeti:

Vernyi, 1911 jyldyng 28 qarashasy. Óte qúpiya.

Vernyy tynshylyq bólimshesining bastyghy guberniyalyq hatshy Skluev tómendegidey agenturalyq mәlimetter aldy: oblystyq basqarmanyng audarmashysy Ybyrayym Jaynaqov Qopaldan demalystaghy kenesshi Barlybek Syrtanovtan hat aldy. Hat oblystyq jәne uezdik әkimshilikterge jәne qonys audaru úiymdaryna qatysty. Tayau kýnderi Qopaldaghy týzemdik mektepke Torghay oblysynan aty-jóni belgisiz bir qazaghy keldi. Ol hatty Jaynaqovqa әkeldi. Hatty alghannan keyin Jaynaqov bolys basqarushylary men qadirli qazaqtardy ózine jinady. Ne mәsele talqylaghany naqty belgisiz. Degenmen, Syrtanov Jaynaqovtan ózining Vernyy qalasyna keletindigin bolys basqarushylar men qadirli adamdargha eskertudi jәne әrbir qazaq bolysynan Syrtanovtyng Sankt-Peterburg qalasyna baratyn sapary ýshin eki jýz somnan jinaudy súraghan degen sybys bar.

1911 jyldyng 7 jeltoqsanyndaghy agenturalyq mәlimette: «Barlybek Syrtanovtyng jaqyn tanysy Zatylinikovtyng ýiinde túratyn, familiyasy Ótenov Tәshen deytinning aituynda: Barlybek Syrtanov oblystyq basqarmanyng audarmashysy Jaynaqovqa, Mirqasym biyge birneshe ret hat jazyp, Sәt Niyazbekovke telegramma salyp, oghan Qopalgha 300 som jiberuin jәne barlyq bolystardan senimhat dayyndauyn súraghan. Omby general-gubernatorynyng búrynghy audarmashysy Abylayhanov osy jerding qazaqtary men Shabdan Jantaevtyng shaqyruymen kelgen. Gubernator jәne әkimshilikting basqa shendileri jer silkinisinen keyin berilgen jәrdemaqyny ózderi bólisip alyp, qazaqtardy qúr qol qaldyrghan. Jaynaqov osy jaghdaydy komiytetting anyqtamasymen rastaugha kirisken. Qonys audarushylar basqarmasynan múndaydy Toqash Bokin jetkizetin kórinedi. Sol ýshin Barlybek Syrtanov, Shabdan Jantaev, Abylayhanov patsha aghzamgha shaghym jasamaq. Shaghym jasalsa jergilikti bastyqtardyng bireui de ornynda qalmaydy. Alynghan jerler qaytarylady. Abylayhanov osy oryndalady dep sendirude», - dep jazady. Barlybek Syrtanov joghary bilim alghan, músylmandar arasyndaghy yqpaly zor, oblystan tysqary jerlerge de keninen belgili adam bolghan son, tekseriledi degen hattardy jauap beruge tiyisti adamdardyng túrghan jerinen saqtyqpen alys jaqta saqtapty.

Ishki ister ministrligining joghary mәrtebeli A.V.Krivosheynning atyna1911 jyly 24 nauryzda joldanghan hatta:  «Siyezd osy jyldyng 21 qazanynda Úzynaghash eldi mekeninde bolyp ótti. Deputasiya Búqar әmirine baryp, mәrtebeli imperatordyng qabyldauyna jazylugha yqpal etudi súramaqshy. Barlybek Syrtanov siyezding ókilettigin qabyldap alghan son, Vernyy qalasyna keldi. Múnda ol birqatar yqpaldy týzemdiktermen kenesip, qabyldanghan qaulylar barynsha naqtylana týsti. 26 jeltoqsanda Barlybek Syrtanov jergilikti jandarmdyq ofiyserge ózi keldi, músylmandardyn, onyng ishinde Jetisu oblysy qazaqtarynyng kezek kýttirmeytin múqtajdyqtary, olardy qanaghattandyrudyng tәsilderi men qúraldary turaly bayan etti. Ózining týzemdik músylmandardyng atynan kelip otyrghanyn, barlyq mәseleler boyynsha tabandy týrde ashyqtyq, jariyalylyq jaghynda ekenin mәlimdedi. Syrtanov 21 qazanda Vernyi, Pishpek jәne jartylay Kopal, Prjevalisk uezderi qyrghyzdarynyng siyezi ótkenin rastady. Jogharghy mәrtebeli imperatordan ol qazaqtardy jerge ornalastyru, otyryqshy ómir ýshin qolayly jerlerdi qonys audarushylardyng tartyp, basyp alularyn toqtatudy súramaq. Jogharyda aitylghandardy mәlim ete otyryp, Joghary mәrtebeli myrza Sizden tiyisti sharalar qabyldaudy ótinip súraymyn», - delinedi.

Arada apta ótpesten, sol jyldyng 31 nauryzynda Krivosheyn atalmysh hatty Qonys audarushylar jónindegi basqarmanyng jerge ornalastyru jәne jerdi iygeru bas basqarushysy Samsonovqa joldaghan. Ol óz qatynas hatynda Ishki ister ministri joldas shtalimayster Kurlovtyng mәlimdemesin algha tarta otyryp, jogharyda atalghan hattyng mazmúnyn tolyqtay keltiredi de, sóz sonynda: «Joghary mәrtebeli myrza, Jetisu qazaqtary ómirindegi qazirgi qauipti jaghdayda Jetisu әkimshiligining ózinizge baghynyshty sheneunikterine qonys audarushylar partiyalarynyng qiyndyqty isterine yqpal etudi tapsyrsanyz.  Sonday-aq olardyng qazaqtargha qonys audaru uchaskelerin úiymdastyru jónindegi júmystar qatang týrde zangha sәikes jýrgizilip jatqanyn, júmystar qanday jaghdayda da toqtatylmaytynyn, otyryqshy qúrylymdy qalaytyn qazaqtar qanday da bir erekshe negizde emes, ólkege ornalasyp jatqan orys qonys audarushylarymen teng dәrejede jer ala alatyndyqtaryn týsindiruin súrasanyz», - dep jazady.

Osy mәselege qatysty B.Syrttanovtyng esimi 1912 jyldyng 24 qarashasynda Ishki ister ministri V.A.Suhomlinovtyng atyna jazylghan, N.Zolotarev degen sheneunik qol qoyghan, bas shtabtyng Aziya bóligining is jýrgizushisi rastaghan hatta da úshyrasady. Týrkistan General-Gubernatory N.P.Mihnevichke  A.Samsonov 1913 jyldyng 30 mamyrynda joldaghan hatta da negizinen jerge qonystandyru, osyghan qatysty jergilikti halyq tarapynan bolyp jatqan qarsylyqtar, arandatushylyqtar keninen sóz bolady. Onda da isting basy-qasynda týrtki, úiytqy bolyp jýrgen Barlybek Syrtanov esimi atalady.

Patsha ókimetining «Qara» dep atalatyn býrkenshik esimdegi tynshysynyng jandarmeriyagha bergen mәlimetinde: «Jetisu oblysyndaghy qazaqtar men qyrghyzdardyng sayasy qozghalysyna orta dәrejeli bilim alyp, әkimshilik oryndarynda tómengi dәrejedegi qyzmet atqaryp jatqan Tymbay Serikbaev, Nayzabek Tuliyn, Dýr Sauranbaev, Mәmbetәli Múrataliyn, Ibrahim Jaynaqov, Ermúhamed Abylayhanov sekildi qazaq-qyrghyz halqynyng ziyaly qauym ókilderi jetekshilik etip jýr», - delinedi.

Jas ghalym Miras Ábdrahimning Uzbekstan Respublikasy ortalyq arhiyvinen tapqan qújattan: Mirjaqyp Dulatovtyng «Oyan qazaq» tuyndysyn qazaq arasyna taraluy turaly agent «Qara» degenning izdeu punktining mengerushisine jetkizuinen. Ótken jylghy 1910 jylghy sezde Pishpek uezdi basqarmasynyng guberniya hatshysy, Pishpek qalasynyng týrghyny Tymbay Serikbaev uezding barlyq bolystaryna «Oyan qazaq» kitabyn qaraqyrghyzdardy qúlaqdar etuge bir-birden taratyp berdi. Kitapta qazirgi kóshpendi qazaqtyng patsha imperiyasy kezindegi nashar jaghdayy aitylyp, odan qútyludyng amaldaryn úsynady. Mirjaqyp Dulatov jazghan tuyndysy ýshin bir jylgha týrmede otyrugha sotpen kesilgen desedi. Biraq, kim sottady jәne Mirjaqyp qayda ekeni biymәlim. «Oyan qazaq» kitaby audarmashylar arqyly býtkil Jetisugha taralghan. Vernyy uezi halqyna Ybrayym Jaynaqov bas bolyp taratqan. «Oyan qazaq» kitabyn Tomsk qalasynan tovarlarmen birge bir qazaq jetkizgen. Onyng aty-jónin keyinirek anyqtap jetkizemin.

Vernyy qalasy, 6 nauryz, 1911 jyl.

Barlybek Syrtanovtyng sayasy ústanymy men kómegi. 1910-1913 jyldar aralyghynda B.Syrtanov óz tarapynan qúpiya týrde qazaq ólkesin Reseyding otary qatarynan shygharudy kózdegen jarghy әzirleydi. P.A.Stolypinning reaksiyashyl sayasatyna qarsy shyghady.

Qazaq ziyalylary M.Tynyshbaev, S.Amanjolov, O.Jandosov, J.Bәribaev B.Mәmbetov, N.Jaqypbaev, Y.Dýisenbaev, Q.Boranbaev Vernyy gimnaziyasyn Barlybek Syrtanovtyng kómek, yqpalymen bitirip shyghady. Qazan uniyversiytetinde bilim alyp jatqan Jetisudyng tumasy Bazarbay Mәmetovke qarjylay qoldau kórsetkenderding arasynda jerlesi Barlybek Syrtanov ta bolady.

«Qazaq» gazeti,  1913 jylghy №17 sanynda: «Qopal uezine qaraghan 22 bolys bas qosqanda, Barlybek Syrttanov salmaqty, jatyq sóiledi. «Zamanyng qalay bolsa, bórkindi solay ki» degen. Endi qarap jatqanymyz jaramas, ne qylsaq ta balalarymyzdy oqytalyq, mektep salalyq, baqsha ornatalyq, Qopalgha ortamyzdan ne progimnaziya, ne realinyy shkola ashalyq dep edi. Mataydyng 9 bolysy kónse de, Jalayyrdyng bolystary kónbedi. Bәr aitqan sózderi: «Orys bol desenshi...». Syrtanov myrzanyng sózderin Qopal uezdnoy nachaliniygi, polkovnik Lebedev quattap edi. Jalayyr bolystary «shoqyndyrghaly jýr» dep, bolmay tarqady», - dep jazypty.

Aqsu ónirine 1913 jyly Barlybek Syrtanov aqyn Áset Naymanbaevty shaqyrtyp keltirtedi. Ásetke A.Pushkinning «Evgeniy Onegiyn» poemasyn orysshadan jolma-jol qazaqshagha audaryp oqyp berip, «Tatiyananyng haty» degen qazaqsha tuyndy shyghartady. Tuyndyny aqyn Quat Teribaev pen Sәken Shәripov jattap alyp, halyqqa taratypty.

1914 jyly Qopal uezindegi «Mamaniya» mektebinde 31 nauryzda oryssha emtihan ótedi. Oqushylardyng bilim dengeyin tekseru ýshin emtihangha Barlybek Syrtanov qatysypty.

Barlybekke jazghan bir hatynda Baqytjan Qarataev: «Meninshe jalghyz sen ghana halyqtyng senimine ie boldyn. Jalghyz sening ghana «halyq ýshin enbek ettim» dep aitugha qaqyng bar», - dep erekshe iltipat bildirse, «Ocherky nasionalinogo-osvobodiytelinogo dviyjeniya v Sredney Aziiy», Tashkent, 1925 jyl, E.Fedorov:  «Qazaq әleumettik-sayasi  ahualynan «Ayqap» jurnalyna kýrdeli mәselelerdi «Alatau balasy», «S.B.Alashinskiy» degen býrkeme atpen jazyp shygharghan - Barlybek Syrtanov», - dep jazady.

Qazanama. Barlybek Syrtanov 1914 jyldyng 26 qarashasynda auyr nauqastan, mezgilsiz Múhamedjan salyp bergen ýide qaytys bolady (Búrghan). Ata qorymy «Bólek» degen jerge jerlenedi. Kәke Syrtanov, Múhamedjan Tynyshbaev: «Densaulyghyn ayamay jýrip, jótelin úlghaytyp aldy. Sol jótel 48 jasynda ata-anasy, bala-shaghasy, agha-inileri kózinshe Barlybekti alyp ketti.

«Ayqap» jurnalyna:  S.Qiyasov, shәkirti M. Tynyshbayúly «Barlybek Syrtanov» atty qazanama, Jýsipbek Basyqaraúly «Barlybek marqúmdy eske týsiru» esteligi basylady. 1914 jyl. «Qazaq» gazeti, «Barlybekti (Syrtanov) úmytpasqa» Álihan Bókeyhanov:

Su syldyrlap, jel gulep, kýn shuaqtap,

Jylylyqty, dostyqty túrsyn maqtap.

Óngen-ósken jaqsy dep emen aghash,

Tenselip aityp túrsa, ol shalqaqtap, (Abay)

Qosh, qaraghym, Bәke, qabiring osynday bolsyn!- degen qazanama jazady.

«Qazaq» gazeti, 1916 jylghy №184 sanynda: «Mamyrdyng 25-i kýni Qopal uezinde ataqty Syrtan batyr dýniyeden qaytty. Jas kýninen Syrtannyng batyrlyq ataghy shyghyp, balalary Barlybek, Túrlybekti janasha oryssha oqugha berip, marqúmnyng esimi kóp júrtqa jayyldy. 1914 jyly 26 qarashada Barlybek opat boldy. Byltyr, 1915 jyly jazdygýni neshe jylday nauqas bolyp, Kerimbek degen ýlken balasy opat boldy. Endi batyrdyng ózi de dýniyeden qaytty», – dep jazypty.

Barlybekting úrpaqtary:  әieli - Sarytau bolysy qazaghynyng qyzy Erkejan  (1868-1942 j.j.) Atalyqqyzy (Tólengit). Qyzdary: Zýbayda – 1892 jyly 10 qantarda tughan, Bibilatipa – 1895 jyly 15 qazanda tughan, Bibiqanipa – 1903 jyly 8 aqpanda tughan, Bibisaliqa – 1904 jyly 23 jeltoqsanda tughan. Úldary: Ábdýlqadyr (Kәke) – 1898 jyly 21 shildede tughan, Dәribek – 1900 jyly 17 aqpanda tughan, әieli: Gýlsim Yusupqyzy Yangalysheva, Qyzyrbek – 1901 jyly 25 qazanda tughan.

Semiyrechie oblystyq basqarmasynyng kollej registratory, tәrjimeshi Túrlybek (Túrdybek) Syrtanovtyng qyzmettik ómirbayany:

Túrlybek Syrtanov mausym aiynda 1860 jyly tughan. Vernyidaghy er balalar gimnaziyasynda oqyp, 4 klasyn bitirip, № 697 kuәligi berilgen.

1893 jyl 11 mamyrdan Sergiopali (Ayagóz) uezd basqarmasyna júmysqa jiberilgen. 1893 jyl 23 qyrkýiekte № 258 búiryq boyynsha tәrjimeshi qyzmetine kirisken. 1893 jyly 1 qazanda Túrlybek Syrtanov 1891 jyly 25 nauryzdaghy Dala zany búiryghyna baylanysty Semiyrechie oblysynyng tәrjimeshi qyzmetin atqarady. Áskery gubernatordyng 1894 jyl 23 jeltoqsan, № 285 búiryghy boyynsha әskery gubernator Ombygha is saparmen barghanynda qasyna tәrjimeshi әmbe qorghaushy qylyp ertip alady.

Semiyrechie oblysy әskery gubernatorynyng № 4435 búiryghy, 1895 jyly 22 tamyzda is saparmen kelgen erekshe tapsyrmalar stat kenesshi, shendi Maliyshevskiydi Vernyy uezi, Sarytauqúm bolysyna Túrlybek Syrtanov kishi kenesshi bolyp aparady. 1895 jyl 20 qazan № 5433 búiryghy boyynsha is saparmen kelgen stat kenesshi Maliyshevskiydi qylmystyq ister tekseruge Malybay jәne Batys-Qastek bolysyna aparady. 1896 jyly 14 mamyrda imperatordy koronasiyalaugha Mәskeuge barady. Semiyrechie oblysynyng әskery gubernatordyng № 342, 1899 jyl, 12 qazandaghy Semiyrechie oblysy Týrkistan general-gubernatostvasyna qosylu búiryghymen (ony 11 mausymda 1899 jyly Ministrler komiyteti bekitken) Túrlybek Syrtanov 1 shildeden bastap әskery qyzmetpen Týrkistan aimaghynyng әkimshilik poliysey basqarmasyna qyzmetke auysady. Semiyrechie oblysy әskery gubernatory № 359, 1900 jyl, 12 qyrkýiektegi búiryghymen Túrlybek Syrtanov Jarkent otryadynyng bastyghy bolyp taghayyndalady. Jogharghy әskery vedomstvasynyng 1903 jyl, 29 mausymdaghy jarlyghymen Túrlybek Syrtanov sinirgen enbek qyzmeti ýshin, Semiyrechie oblysy әskery gubernatory № 392, 1903 jyl, 29 shildedegi búiryghymen kollej registratory shenin alady. Nauqasyna baylanysty 1905 jyly 24 sәuirde Semiyrechie oblystyq basqarmasynyng tilmashtyq qyzmetinen bosaydy. Memlekettik qyzmette 11 jyl 4 ay 13 kýn júmys istegen. Qyzmeti ýshin alatyn zeynetaqy mólsheri jylyna 114 som 30 tiyn dep belgilenedi. Keyinnen alatyn zeynetaqysyn jylyna 214 som 50 tiyngha kóteredi. Áyeli: Boranbayúly Sazanbaydyng Altyn esimdi qyzy. Balalary:  Sheherizada – 1888 jyly, 1 qarashada tughan, Bibiynúr – 1896 jyly, 2 aqpanda tughan, Bibirufiya – 1900 jyly, 7 qyrkýiekte tughan.

Derek kózi: 1905 jyly aqpan aiynda jazylghan.

Marapattary: Jogharghy Senattyng arnayy jarlyghymen Túrlybek Syrtanov 1896 jyly 26 aqpanda Aleksandr lentaly kýmis medalimen, Imperatordy koronasialauda 1896 jyly 14 mamyrda kýmis medalimen marapattalady.

Imperator qúzyretimen Halyq sanaghy nauqanyna 1897 jyly 30 qantarda belsendi júmys atqarghany ýshin memlekettik lentada ornalasqan qola tós kuәligi № 68662 medali jәne imperator Aleksandr-II kýmis medalimen, shynjyrly altyn saghat jәne 1897 jyly 9 jeltoqsanda Dala general-gubernatorynyng № 7358-li, 30 jeltoqsanda Semiyrechie oblysy әskery gubernatorynyng № 6702-li kuәligimen marapattalady.

Ghalym-tarihshy Miras Ábdrahimning «Semerechenskie vedomosti» gazetining «Tuzemnaya otdel» bólimine jazylghanynan tapqan mәlimeti.

Barlybek Syrtanov Ahmetkәrim Zeynullin degen azamatpen birge Qazan qalasynan arab qaripteri bar baspahana qúraldaryn aldyrtyp, «Semiyrechenskie oblastnye vedomosti» gazetinen qazaqtargha arnap, «Tuzemnyy otdel» degen bólim ashtyrtady. «Semiyrechenskie vedomosti» gazetinin «Tuzemnyy otdel» bóliminde jaryqqa shyqqan materialda:

Búiryq № 536, № 537. Syrtan Bokinning shaghymy boyynsha is qaralyp, 18 jeltoqsan 1904 jyly qyzmetinen alynghan bolystar:

  1. Qopaly uezining tәrjimәshisi - Ábish Núrjanov (tatar).
  2. Kóldey-Júmay bolysy - Bekbergen Baygóbekov,
  3. Sarytau bolysy – Aytjan Kereybaev,
  4. Tómengi-Aqsu bolysy – Dadanbek Tontaev,
  5. Býien-Aqsu – Asylbek Búghytaev,
  6. Aqeshki bolysy – Toghysbay Amandosov,
  7. Basqan-Sarqan bolysy – Qanabek Shiyrbaev,
  8. Arasan bolysy – Qúdaybergen Túrysbekov,
  9. Býien-Qoyandy – Bekish Bylshyqov.                                                   

Jemisbek Tolymbekov, ólketanushy

Taldyqorghan qalasy

Abai.kz

0 pikir