بارلىبەك سىرتانوۆقا - 160 جىل!

بارلىبەكتى ءوز زامانىنداعى قازاق زيالى قاۋىمى «شابھاز» دەپ ايتادى. شاھبازدىڭ ماعىناسى – ماڭدايى كەڭ، اققۇبا، سۇلۋ، بەلسەندى، قۇزىرەتتى، ەلەۋلى، جومارت، مۇقيات، شىعارماشىل دەگەن ۇعىم ەكەن. شەجىرەدە تۇرلىبەك پەن بaرلىبەك سىرتaنوۆتىڭ شىققان تەگى:  «ماتايدان – كەلمامبەت – قولقاعان – مامىت – كۇلىش، مۇسا (قاپتاعاي) – قاراشورا، سارىشورا  – قاراجال – مەدەت، دوسان - شارجەتىم - قياس (قانىش) - داۋلەت – قولداس، جولداس – اقباي، جاربول، تەكتى (تەكە),  ەسەنگەلدى - بايقوجا - جارلىقامىس، جالتىر، جالاڭ – اسان – قارجاۋ، بورتە، بەكبولات، توقا، جاقسىلىق، سەركە، قاراشورا، سارى – ءبورىباي – توقتىباي، تورتاي، ەسەنالى، بايىمبەت، ەلشەن، اقتايمان، مامىش، بايعۇل، سەيىتقۇل، قالدىباي، قالدىعۇل، قىدىرالى، قۇلشان – بەيسەن – مەيىرمان – شاقى، بوقى – سىرتان (دۇيسەنبى), سارسەنبى»، - دەپ تارالادى.

سىرتaننىڭ كىندىگىنەن بەس ۇل، ءبىر قىز: تۇرلىبەك (1860-1906), كەرىمبەك (1862-1915), بaرلىبەك (1866-1914), ءباتيمa (1868-1934), مولدaحمەت (1870-1919), كەنجەحaن (1872-1917) تۋعان. انaلارى – بولەكبaيقىزى كۇلداريا، 1921 جىلى قaيتىس بولىپتى. سىرتان ەكەۋى ءبىر جىلعى، 1837 جىلى تۋعان. كەرىمبەكتەن - بورانحان، كىلىشحان، بولاتحان. بولاتحاننىڭ قىزى نۇرجىكەن: «مەن سىرتتاننىڭ ۇرپاعىمىن!» - دەپ ماقتان تۇتادى ەكەن. بورانحاننان – مىرزابەك – سامەد.

ۇلى ابدۇلقادىردىڭ (كاكە) 1967 جىلعى قولجازبا مۇرا داپتەرىندە: «بارلىبەك سىرتانوۆ - 1866 جىلدىڭ 23 قازانىندا قوپالى ۋەزى، № 2 فەرما سۇتتىگەندە ومىرگە كەلگەن»، - دەپ جازادى.  تۇرلىبەك پەن بارلىبەك 1874–1876 جىلدارى قوپال قالاسىنداعى قازاق بالالارىنا ارنالعان دايارلىق پانسيوناتىندا ساۋات اشادى. وقىتقان مۇعالىمدەرى جانعازى توعجانوۆ پەن ونىڭ ايەلى ەسىمى بەلگىسىز. بۋراتوۆا دەگەن مەڭگەرۋشى بولادى.

ۋەزد باستىعىنىڭ كومەكشىسى شتابس كاپيتان يزرانتسەۆتىڭ راپورتى (1876 ج.) ۆ وكتيابرە 1874 گودا كيرگيز اراسانسكوي ۆولوستي سىرتان بوكين پريۆەل ۆ ۋەزدنوە ۋپراۆلەنيە دۆۋح دەتەي 14-تي ي 8-مي لەتنيح مالچيكوۆ ي پروسيل پرينيات يح ۆ پانسيونات س تەم ۋسلوۆيەم، چتوبى وت نەگو نە ترەبوۆالي ني نا ۋچەبۋ، ني نا يح سودەرجانيە، ا تاكجە، چتوبى پري نيح ناحوديلاس يح مات، ەگو ستارشايا جەنا. دەتي بىلي پرينياتى ي روزمەششەنى ۆ يۋرتۋ، داننوي سىرتانوم نا پەرۆوە ۆرەميا پوكا نەيزۋچتەن سرەدستۆا دليا نايما درۋگوي يۋرتى.

1874 گودا ۆ زداني كوپالسكوگو ۋچيليششا س 4 دو 6 چاسوۆ پو پولۋ دني وتكرىت كلاسس دۆا دليا كازاحسكيح دەتەي پود رۋكوۆودستۆوم ۋچيتەلەم بۋراتوۆا. ك 1 چيسلۋ يانۆاريا ناستوياششەگو گودا ۋچاششيحسيا بىلو ۋجە  - 16.

شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى راشيد ورازوۆ ارحيۆتەن تاپقان قۇجاتتاردان:

قيلى سەبەپتەرمەن 1875 جىلى جەتىسۋ وبلىسى، قوپال ۋەزى، اراسان بولىستارىنىڭ قازاعى سىرتان بوكين مەن بولىس تۇرىسبەك مامانوۆ پەن ەسىمبەك تانەكين اراسىندا  تەرگەۋ ءىس قوزعالادى. تەرگەۋ ءىسى ون جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلادى. العاشىندا سىرتان بوكيندى سىبىردەگى تومسك گۋبەرنياسىنا جەر اۋدارۋعا شەشىم شىققانىمەن، كەيىننەن ساۋاتتى بالالارى بارلىبەك پەن تۇرلىبەكتىڭ ارالاسۋىمەن شەشىم ۆەرنىي ۋەزىنىڭ شىلىك (شەلەك) ۋچاستوگىنە جەر اۋدارۋمەن اياقتالادى.

جەتىسۋ وبلىستىق باسقارماسىنا قوپال ۋەزى، اراسان بولىسىنىڭ قازاعى سىرتان بوكيننەن:

ءوتىنىش

1875 جىلى ناۋرىزدا ۋەزدىك باسقارمادا قوپال ۋەزى باستىعىنىڭ كومەكشىسى، پودپولكوۆنيك يزرازتسوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن بولىستىق بيلەر سيەزىنىڭ سوتى ماعان اراسان بولىسىنىڭ قازاعى ەسىمبەك تانەكيننەن 182 قوي، 2 تۇيە جانە 2 بايگە اتىن الىپ بەرۋ جونىندە شەشىم شىعاردى. وسى قاۋلىنىڭ كوشىرمەسى سوتتا ماعان بەرىلگەن مۇلىكتى كىنالىدەن ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن بۇرىنعى بولىس باسقارۋشىسى مامان قالقاباەۆقا بەرىلدى. ەسىمبەك تانەكين مامان بولىستىڭ نەمەرە اعاسى بولعاندىقتان، مامان بولىس بولعان ۋاقىتتىڭ ىشىندە مەن اتالعان مالدان ەشنارسە الا المادىم. بىرنەشە رەت بەرگەن ءوتىنىشىمدى قاراماستان، ماماننان سيەز شەشىمىنىڭ كوشىرمەسىن دە قايتارا المادىم. سونىمەن قاتار، مامان سول كەزدە قاپال مەكتەبىندە وقيتىن ۇلىم بارلىبەكتەن 1874 جىلى بۇرىنعى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى كاۋفماننىڭ وقۋداعى تابىسى ءۇشىن بەرگەن التىن جالاتىلعان كۇمىس ساپتىاياعىن الىپ قايتارمادى.

1876 جىلى مامان قالقاباەۆتىڭ ورنىنا ۇلى تۇرىسبەك مامانوۆ بولىس باسقارۋشى بولىپ سايلاندى. ەسىمبەكتەن ءوندىرۋدى سۇراعان سول وتىنىشپەن وعان دا جۇگىندىم. تۇرىسبەك ءار كەزدە مەنەن كۇشپەن تاڭداپ العان ءۇش جورعا جانە ەكى جاقسى ءمىنىس اتتى قايتارماعان. ول مەنىڭ ءوتىنىشىمدى قاناعاتتاندىرماعانىمەن قويماي، ءوزى دە ماعان سەس كورسەتە باستادى. مەنىڭ جىلقىلار ۇيىرىنەن ەڭ جاقسى قارا ايعىردى كۇشپەن تارتىپ اكەتتى. مەن مامان مەن تۇرىسبەكتىڭ ۇستىنەن ۋەزد باستىعى پولكوۆنيك رەزانوۆقا بىرنەشە رەت ارىزداندىم. بىراق، ول قارەكەتىم بولىستىڭ مەنى ودان سايىن قىسپاققا الۋىنا اكەپ سوقتىردى. مەن ەشقانداي ءادىل شەشىمگە جەتە المادىم. وتكەن 1882 جىلدىڭ تامىزىندا اراساندا ۋەزد باستىعىنىڭ ءوزى توراعالىق ەتكەن ۋەزدىك بيلەر سيەزىنىڭ شەشىمىمەن سارقان بولىسىنىڭ قازاعى جاباي بەكباۋلوۆتان مەنىڭ پايداما 23 بيە، 80 سوم اقشالاي بەرىلۋى شەشىلدى. ول قاۋلىنىڭ كوشىرمەسىن سارقان بولىسىنىڭ باسقارۋشىسىنا ۇسىنۋ ءۇشىن بولىس تۇرىسبەك مامانوۆقا اپارىپ بەردىم. بىراق، بيلەردىڭ بۇل شەشىمى دە ءدال 1875 جىلعى بيلەر سيەزىنىڭ شەشىمىندەي بولدى. ياعني، بولىس باسقارۋشى تۇرىسبەكتەن ماعان بەرىلگەن مۇلىكتى دە، سيەز قاۋلىلارىنىڭ كوشىرمەلەرىن دە كەرى الا المادىم. وسى قاڭتاردىڭ باسىندا بولىستىڭ ۇستىنەن ۋەزدىك باستىققا ارىزداندىم. بىراق، ول مەنى سول بولىس باسقارۋشىسىنىڭ وزىنە جىبەردى. سودان مەن بولىس ۇستىنەن وبلىستىق باسقارماعا شاعىم ءتۇسىرۋ ءۇشىن ۋەزدەن ۆەرنىي قالاسىنا بارۋعا بيلەت (رۇقسات) سۇرادىم. ۋەزد باستىعى بيلەت (رۇقسات) بەرمەي، پوليتسيا ارقىلى ءۇش تاۋلىككە قاماۋعا الدى. قاماۋدان بوساعان سوڭ، مەن ۆەرنىي قالاسىنا بيلەتسىز (رۇقساتسىز) كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم. ماعان ءارتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرمەن ءزابىر كورسەتىپ جۇرگەن بولىس مامانوۆقا شاعىمدانۋدان باسقا جولى بولمادى. مىسالى، بولىستىقتان قاشىپ كەتكەن بوگەمباي مۇرىنباەۆتى تابۋ كەرەك بولعاندا، ول مەنى وسى ءۇشىن سەرگيوپولگە جۇمساعان ەدى. سەرگيوپولدەن ورالعان سوڭ، مامانوۆتىڭ قاشقىنعا كەپىلدىك ءۇشىن مەنىڭ ۇيىرىمنەن جەتى جىلقى العانىن ءبىلدىم. وسى جىلقىلاردى قايتارۋ ءۇشىن قوپال ۋەزىندە قاشقىندى ىزدەۋدى جالعاستىرۋعا ءماجبۇر بولدىم. ونىڭ سوڭى ەسىمبەك تانەكين (بولىس باسقارۋشىنىڭ تۋىس اعاسى) جىگىتتەرىنىڭ مەنىڭ ەكى جيەنىمدى ولتىرۋىمەن، ۇلىم تۇرلىبەكتى قانجارمەن جوتاسىنان جارالاۋمەن اياقتالدى. ول تۋرالى مەنىڭ بالام تۇرلىبەك جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورىنا شاعىمدانعان بولاتىن. بولىستىڭ ءوزى عانا ەمەس، ونىڭ تۋىستارى دا حالىققا تىزە باتىرۋدا. ماسەلەن، بولىستىڭ اكەسى مامان قالقاباەۆ توپباسشى اتاعىن ءوز بەتىمەن يەمدەنىپ، بيلەر قاراعان ءاربىر ىستە شەشىم قابىلدانعاندا، بي ەمەستىگىنە قاراماستان، ايىپتالۋشى جاقتى اقشالاي نەمەسە جىلقىمەن بيلىك اقى تولەۋگە ماجبۇرلەيدى. مامان ءبىرىنشى ايەلى قايتىس بولعاننان كەيىن ۇيلەنۋگە قامدانىپ، قالىڭ مالدى تولتىرۋ ءۇشىن مەنەن ەكى تۇيە مەن ەكى تايتۇياق (ارقايسىسى 35 سوم تۇراتىن قىتاي كۇمىس قۇيماسى) الىپ، بۇلار ءۇشىن قالىڭدىقتىڭ جاساۋىنان 11 جىلقى تولەۋگە ۋادە بەرگەنىمەن، ءالى ەشتەڭە تولەگەن جوق.

بولىس مامانوۆ تۇرىسبەك ءوزى ءۇشىن كەلەسى تەرىس ارەكەتتەرگە جول بەرەدى:

1) بۇرىن قازاقتار ءۇي باسىنان سالىق تولەيتىن. كەيىن كەدەي ءۇي يەلەرىنە جەڭىل بولۋى ءۇشىن قوپال ۋەزىندە ءتۇتىن سالىعى ورنىنا مالدان الىم بەلگىلەندى. ال تۇرىسبەك مامانوۆ ەكى ەسە: ءتۇتىن باسىنان دا، مالدان دا سالىق الا باستادى.

2) 1882 جىلى بولىس باسقارۋشى اراسان مەن بۇيەن-قوياندى بولىسى تۇرعىندارىنان اكەسى ماماننىڭ وسى ەكى بولىس وكىلى رەتىندە يمپەراتوردىڭ تاققا وتىرۋى سالتاناتىنا بارۋ ساپارىنا دەپ 3000 سوم اقشا جينادى. مامان وعان بارمادى. ال، بولىس اقشانى ەلگە قايتارمادى.

3) اراسان بەكەتىندە سولداتتارعا ارنالعان باراق قۇرىلىسىنا ءار ۇيدەن 1 سوم 75 تيىننان، بارلىعى 5000 سوم اقشا جينالدى. وسى سومادان كازارما سالىنعاننان كەيىن ارتىلىپ قالعان قارجى حالىققا قايتارىلماي، بولىستىڭ وزىندە قالدى.

4) بولىس قازاقتاردىڭ جاقسى قىستاۋلارىن ءوز ەركىمەن تارتىپ الىپ، ولاردى باسقالارعا جىلقىلارمەن نەمەسە اقشامەن وتەۋگە بەرەدى. بولىس تاراپىنان مۇنداي قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋ ارەكەتتەرىنە قاراماستان، جۇرت بولىستىڭ جازاسىزدىعىنان قورقىپ، ونىڭ ۇستىنەن شاعىمدانبايدى. ەگەر وبلىستىق باسقارما تۇرىسبەك مامانوۆتى تىم بولماسا قىزمەتىنەن ۋاقىتشا بوساتۋدى مۇمكىن دەپ تاپسا، جۇرت بىردەن وعان قارسى كوپتەگەن تالاپ قويار ەدى. ولاردان وبلىستىق باسقارما ونىڭ بولىس رەتىندەگى بيلىگىن جانە دوسەتتەر اۋلەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ىقپالىن قانشالىقتى اسىرا پايدالانىپ وتىرعانىن كورە الار ەدى. دوسەت اۋلەتىنىڭ قانشالىقتى سەنىمسىز ەكەنى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ جوعارعى مارتەبەلى بۇرىنعى اسكەري گۋبەرناتورى، قازىرگى دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ بۇيرىعىمەن دە دالەلدەنىپ، بۇل اۋلەتتەن بولىس تۇگىل، ءتىپتى ونباسىلار دا سايلانباۋى كەرەك دەلىنگەن ەدى. دوسەتتىكتەر ءارتۇرلى ايلا-شارعىلار ارقىلى بولىستاعى بارلىق بيلىكتى قايتادان ءوز قولدارىنا الدى. وسىلايشا حالىقتى وزدەرىنىڭ زاڭسىزدىقتارى تۋرالى شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى. ال، بولىس باسقارۋشىسى قىزمەتى وسى اۋلەتتىڭ مۇراگەرلىك مەنشىگىنە اينالدى. وسىلايشا، ەسىمبەك تانەكين (دوسەتتىڭ نەمەرەسى) قىزمەتىنەن بوساتىلعان سوڭ، قارا قازاق سارسەن مىڭجاساروۆ بولىس سايلاندى. ەسىمبەك تانەكين ۆەرنىي قالاسىنداعى تۇرمەدەن بوساتىلىپ، بولىستىققا قايتىپ ورالعان سوڭ، ونىڭ ايلا-شارعىلارىمەن مىڭجاساروۆ ورنىنان الىنىپ، ورنىنا ەسىمبەكتىڭ نەمەرە اعاسى مامان قالقاباەۆ سايلاندى. ول اكەسى قالقابايدىڭ (دوسەتتىڭ ۇلى) اتىمەن قالقاباەۆ دەگەن اتپەن ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنىلىپ، بولىستى سايلاعان ەلۋلىكتەر (جارتىلاي پارا الۋ، ءىشىنارا قوقان-لوققى جاساۋ ارقىلى) ماماننىڭ دوسەتتىڭ نەمەرەسى ەكەنىن ۋەزد باسشىلارىنان جاسىرۋعا ءماجبۇر بولدى. ماماننان كەيىن، ونىڭ بالاسى، قازىرگى بولىس باسقارۋشى تۇرىسبەك مامانوۆ تا وسىنداي امالدارمەن سايلاندى.

جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعىن وبلىستىق باسقارمانىڭ نازارىنا ۇسىنا وتىرىپ، 1875 جانە 1882 جىلدارداعى سيەزدەردىڭ شەشىمدەرىمەن ماعان بەرىلگەن مۇلىكتى جانە مامان قالقاباەۆتان كۇمىس ساپتىاياق، ەكى تۇيە مەن ەكى تايتۇياق جانە تۇرىسبەك مامانوۆتان ءۇش جورعا، توعىز ءمىنىس ات پەن ءبىر ايعىردى مەنىڭ پايداما ءوندىرۋ تۋرالى باسقارمانىڭ بۇيرىق ەتۋىن وتىنەمىن.

ۆەرنىي قالاسى، 1882 جىل، 19 قاڭتار. اكەم ساۋاتسىز بولعاندىعىنان ءوز ءوتىنىشى بويىنشا ەسىمى جازىلعان ءمورىن باسۋ ارقىلى، ونىڭ ۇلى تۇرلىبەك سىرتانوۆ قولىمدى قويدىم.

تۇرلىبەك پەن بارلىبەك ەكەۋى 1876–1880-1886 جىلدارى ۆەرنىي ەر بالالارعا ارنالعان كلاسسيكالىق گيمنازياسىندا وقيدى. ۆەرنىيداعى ەر بالالار گيمنازياعا 8 جاستان 10 جاسقا دەيىنگى بارلىق الەۋمەتتىك توپتاعى بالالار قابىلداعان. ولار گيمنازيادا مەملەكەتتىك قازىنا ەسەبىنەن (قازاق قوعامىنان جينالعان سالىق ەسەبىنەن), جەكە ءوز قاراجاتىمەن جانە اتاۋلى ستيپەنديا يەگەرى نەگىزىندە وقي الاتىن بولعان. وقۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىنادان الىنعان قاراجات ەسەبىنەن ءبىلىم الادى. گيمنازيادا مىنانداي پاندەر بويىنشا: ماتەماتيكا، فيزيكا، حيميا، تاريح، لاتىن ءتىلى، ورىس ءتىلى، گرەك ءتىلى، گەوگرافيا، نەمىس ءتىلى، تازا جازۋ، تريگونومەتريا، فرانتسۋز ءتىلى، سۋرەت سالۋ، ءدىني ءىلىم، اريفمەتيكا، ءان-ايتۋ، گيمناستيكا، لوگيكا، گەومەتريا، قولونەر، فيلوسوفيا، تابيعاتتانۋ، كوسموگرافيا، ماتەماتيكالىق گەوگرافيا، پەداگوگيكا (ديداكتيكا مەن ادىستەمە) زاڭتانۋ ءبىلىم الادى. گيمنازيادا العاش وقىعان قازاق بالالارى: جەكسەنبى دەڭگىلباەۆ، بارلىبەك سىرتانوۆ، تۇرلىبەك سىرتانوۆ، قۇسايىن جانعازينوۆ، داۋلەت مامبەتوۆ، شىمباي كەنجەباەۆ. تۇرلىبەك ءتورت كلاسس، بارلىبەك ون كلاسس بىتىرەدى.

1880 جىلى قازان ايىندا ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىنىڭ 4-سىنىبىندا وقيتىن تۇرلىبەك سىرتانوۆ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى وقۋدى تاستاپ كەتەدى. سىرتاننىڭ بالاسى تۇرلىبەكتى 1880 جىلى ەسىمبەك تانەكيننىڭ جىگىتتەرى قانجارمەن جوتاسىنان جارالايدى. ول تۋرالى تۇرلىبەك جەتىسۋ وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورىنا شاعىمدانادى. سول سالداردان تۇرلىبەك گيمنازياداعى وقۋدان قول ۇزۋگە ءماجبۇر بولادى. 1883 جىلى دەنساۋلىعىنىڭ وڭالعانىنا وراي، قايتا وقۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىنىڭ ديرەكتورىنا ءوتىنىش جازادى. بىراق، وقۋعا قايتا الىنبايدى.

جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورىنا قاپال ۋەزى اراسان بولىسىنىڭ قازاعى سىرتان بوكيننىڭ ايەلى كۇلداريا بوكينادان:

ءوتىنىش

وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اراسان بولىسىنىڭ قازاعى كۇيەۋىم سىرتان بوكين ۆەرنىي قالاسىنا ىسپەن بارۋعا ءماجبۇر بولدى. رۇقسات جولداما الۋعا قاپال ۋەزىنىڭ باستىعى مىرزاعا ءوتىنىش جازىپ ەدى. رۇقسات جولدامانى  بولىستان نەمەسە اۋىل ستارشيناسىنان الۋدى ۇسىندى. سوڭعىسى ۋەزد باستىعىنىڭ وسيەتىن سىلتاۋراتىپ، ۋەزد باستىعى پارمەنىسىز، ەش سەبەپسىز دەمالىس بيلەتىن بەرۋگە قۇلىقسىز ەكەنىن كوردى. ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرمادى.  رۇقساتسىز ۆەرنىي قالاسىنا كەتۋگە باتىلى باردى. كۇيەۋىم كەتكەننەن كەيىن اراسان بولىسىنىڭ قازاقتارى بولىس تۇرىسبەك مامانوۆتىڭ بۇيرىعىمەن مەنىڭ كۇيەۋىمنىڭ ءىسى شەشىمىنەن 575 سومعا جالعان قاعاز جاساپ، كەيبىر قازاقتارعا، اتاپ ايتقاندا: تىلەۋقا الىبەكوۆ كۇيەۋىمنەن ءۇش بيە مەن ەكى ايعىردى، ەسىمبەك تانەكيننەن ەكى تۇيە مەن ءبىر جىلقىسىن ءوندىرىپ السىن دەپ شەشىم شىعارتىپ الادى. اتالمىش ءىس كوشىرمەسىن العان قازاقتار كۇيەۋىمنىڭ ۇيدە جوق ەكەنىن بىلە تۇرا، ءبىزدىڭ تابىنىمىزداعى جوعارىدا اتالعان مالدى ءوز بەتىنشە تارتىپ الدى. سونىمەن قاتار اراسان بولىسىندا ساۋدا جاسايتىن مامانوۆ پەن ونىڭ تۋىستارىنىڭ ايتقانى زاڭ بولۋدا.

1) قاپالداعى ەكىنشى گيلديا كوپەسى ناجمي بەكبولاتوۆ كۇيەۋىم سىرتاننىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭ جاقسى 10 قويدى باسىپ الدى.

2) 100 سومعا جىلقى العان ءجۇسىپ تە مەنىڭ كۇيەۋىم مەن اراسان بولىسىنىڭ قازاقتارى، مامانوۆتىڭ جاقىن تۋىسى رازبەك تانەكيننىڭ ءۇيى ءۇشىن ۋادە ەتىلگەن قويدىڭ 5-ءىن نەگە الىپ كەتكەنىن بىلمەيمىن.

بۇلار بولىس باسشىسى مامانوۆتىڭ تالابى بويىنشا جاسالدى. ول ءبىزدىڭ ەكى جىلقىمىزدى، ايعىر مەن بيەمىزدى ۇيىرىمىزگە الدى، نەگە قايتارمايتىنىن بىلمەيمىن. مەن بۇل تۋرالى ۋەزدىك باستىقتىڭ قوجاسىنان سۇراسام دا، كىم تاراپىنان اتالعان مالدى ماعان قايتارۋ تۋرالى بۇيرىق شىققان، بىراق بولىس باستىعى ۋەزدىك باستىعىنىڭ بۇيرىعىن ورىنداماي، مال وسى كۇنگە دەيىن ماعان قايتارىلمادى دەدى.

سوندىقتان، مەن جوعارى مارتەبەلى سىزدەن وسى وتىنىشتە تۇسىندىرىلگەندەي، كۇشتەپ تارتىپ العان مالدىڭ كورسەتىلگەن مولشەرىن قايتارۋ تۋرالى بۇيرىقتى كىم ارقىلى جۇزەگە اسىراتىندىعىن جانە جايدان-جاي قالدىرماۋىڭىزدى كىشىپەيىلدىلىكپەن سۇرايمىن.

1883 جىلعى 17 شىلدە. قوپال قالاسى. كۇلداريا بوكينا. سىرتاننىڭ ايەلى. ساۋاتسىزدىعىنان جانە ونىڭ قالاۋىمەن، ونىڭ ۇلى ۆەرنەنسكي ەرلەر گيمنازياسىنىڭ 6-سىنىپ وقۋشىسى سىرتانوۆ بارلىبەك قول قويدىم. ءوتىنىش جازعان سىرتانوۆ بارلىبەك.

بارلىبەك سىرتانوۆ 1886 جىلى جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورى تاعايىنداعان ستيپەنديا نەگىزىندە سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلدانادى.

پەتەربۋرگتە بارلىبەكپەن بىرگە وقىعان ورالدىق مۇحامەدجان قاراتاەۆ، ءا. نيازوۆ، قوستانايلىق جانشا سەيدالين، كوكشەتاۋلىق مامبەتالى سەردالين، اقتوبەلىك ابدوللا تەمىروۆ، باقتىگەرەي قۇلمانوۆ، اقمەشىتتىك سەرالى لاپين، سەمەيلىك د.سۇلتانعازين سياقتى سونداعى قازاق جاستارىن بىرىكتىرىپ، «جەرلەستەر» ۇيىرمەسىن قۇرادى.

شەلەك (شىلىك) ۋچاستوگىنە 1887 جىلى جەر اۋدارىلعان سىرتان بوكيننىڭ وتباسى تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرى: «سىرتان بوكين - جاسى 50-دە (قازىر ۆەرنىيدا), ءبىرىنشى ايەلى - كۇلداريا جاسى 50-دە، ودان تۋعان بالالارى:

1) تۇرلىبەك (ۆەرنىي قالاسىندا اسكەري-سوتتا اۋدارماشى), جاسى 25-تە، كەلىنى كۇمىس جاسى 27-دە، نەمەرەسى راقيلا ءبىر جاستا.

2) بارلىبەك - جاسى 20-دا (سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى), كەلىنى ەركەجان جاسى 20-دا. 3) مولداحان 16-دا، 4) كەنجەحان 11-دە، 5) قىزى فاتيما 18-دە.

سىرتان بوكيننىڭ ەكىنشى ايەلى - سىمبات جاسى 24-تە، بالاسى قۇماربەك – ءبىر اپتالىق. كەرىمبەك سىرتانوۆ جاسى - 27-دە، ايەلى - ءتاجى 30-دا، بالاسى الىمبەك  - 1 جاستا، بالاسى قىلىشقان - 7-دە، قىزى نۇريلا - 8-دە، قىزى كۇلجاميلا - 3-تە، قىزى راقىمجان - 2-دە. بارلىعى ءۇش وتباسى، 9 ەر ادام، 10 ايەل ادام، ونىڭ 2-ءۋى ساۋاتتى.

سىرتان بوكين ۆەرنىي ۋەزىنە قاراستى كىشى الماتى بولىستىعىندا 6 جىلداي تۇرىپ، اراسان بولىستىعىنان ءبولىنىپ شىققان كولدەي-جۇماي بولىستىعىنا 1893 جىلى كوشىپ بارادى. كىشى الماتى بولىستىعىندا تۇرعاندا سىرتان جىر الىبى اقىن جامبىلمەن كەزدەسىپ، ءوز باسىنان وتكەن قيىندىقتارىن، بۇل بولىستىققا قالاي جەر اۋدارىلعانىن ايتادى. جامبىل جاباەۆ1888 جىلى سىرتان باتىرمەن كەزدەسىپ، «سىرتانعا» دەگەن ولەڭ ارنايدى.

جوعارعى وقۋدى بىتىرگەنى جايىندا مۇحامەدجان تىنىشباەۆ «ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ، بارلىبەك 1891 جىلى ەلگە كەلدى. بارلىبەك ءوز اۋىلىنا كەلىپ جاتقاندا مەن كۇزدىگۇنى وقۋعا بارا جاتىپ، بارلىبەكتىكىنە قونىپ، العاش تانىس بولدىق. 1894 جىلى ونىڭ اعاسى تۇرلىبەك شاۋەشەكتەن كەلىپ، الماتىدا اسكەري گۋبەرناتورعا ءتىلماش بولدى. 1894 جىلدان 1905 جىلعا دەيىن «بارلىبەك-تۇرلىبەك» اتالىپ، اعايىندى ەكەۋى الماتىدا تۇردى. جەتىسۋ وبلىسىنا قاراعان قازاق-قىرعىز ءبارى ولارعا اعايىن-تۋعان بولىپ، بۇلاردىڭ ۇيىندە توپىرلاپ جاتپاعان كەزى بولماعان ەمەس. تەڭدىككە قولى جەتپەگەندەر بارلىبەك، تۇرلىبەككە جىلاپ كەلىپ، تەڭدىك الىپ، ماۋقىن باسۋشى ەدى. ەشكىمدى جىلاتۋعا بارلىبەك، تۇرلىبەك سەبەپ بولعان ەمەس. بۇلاي بولعان سوڭ ءبۇتىن ءبىر وبلىس قازاق-قىرعىز بارلىبەك، تۇرلىبەكتىڭ سوزىنەن ەش ۋاقىتتا شىققان ەمەس»، – دەيدى.

سەميرەچە وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالارى بويىنشا تيتۋليارلى كەڭەسشىسى، كىشى شەندى بارلىبەك (باردىبەك) سىرتانوۆتىڭ قىزمەتتىك ءومىربايانى:

تۇركىستان قازىنالىق پالاتاسىنىڭ № 1364 جارلىعىمەن 1891 جىلى 27 مامىردا پالاتانىڭ ستول باستىعى بولىپ تاعايىندالعان (تاشكەنت). باسقارۋشى سەناتتىڭ دەپارتامەنت گەرولدي № 119, 1892 جىلى 15 قازانداعى بۇيرىعىمەن كوللەج حاتشىسى شەنى بەرىلگەن. باسقارۋشى سەناتتىڭ دەپارتامەنت گەرولدي № 128, 1893 جىلى 10 قاراشاداعى بۇيرىعىمەن جاقسى قىزمەتى ءۇشىن تيتۋليارلى كەڭەسشىلىككە كوتەرىلگەن. سەميرەچە وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ سۇرانىسىمەن 1894 جىل، 29 قىركۇيەك، № 213 بۇيرىقپەن سەميرەچە وبلىسىنىڭ ءىس قاعازدارىن مەڭگەرۋشى قىزمەتىنە تاعايىندالعان. سەميرەچە وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى № 390, 1902 جىلى 14 قازانداعى بۇيرىعىمەن بارلىبەك سىرتانوۆ ەرەكشە تاپسىرمالاردىڭ كىشى شەنى قىزمەتكەرى بولادى. سەميرەچە وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى № 455, 1902 جىلى 30 قاراشاداعى بۇيرىعىمەن وبلىس پەن قالا ءىس قاعازدارىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالادى. سەميرەچە وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى № 390, 1902 جىلى 14 قازانداعى بۇيرىعىمەن بارلىبەك سىرتانوۆ ەرەكشە تاپسىرمالاردىڭ كىشى شەنى قىزمەتكەرى بولادى. سەميرەچە وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى № 455, 1902 جىلى 30 قاراشاداعى بۇيرىعىمەن وبلىس پەن قالا ءىس قاعازدارىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالادى. دەرەك كوزى: 1904 جىلى 23 جەلتوقساندا جازىلعان.

بارلىبەكتىڭ العان ماراپاتتارى: 1896 جىلى 26 اقپاندا يمپەراتور الەكساندر ءىىى-ءنى ەسكە الۋعا وراي كۇمىس مەدالمەن جانە الەكساندر لەنتاسىمەن ماراپاتتالسا، 1899 جىلى 6 جەلتوقساندا ءىىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ وردەنىمەن ماراپاتتالعان. 1905–1914 جىلدارى پاتشا جاندارمدارىنىڭ باقىلاۋىنا الىنادى.

1887 جىلى ا.ۋليانوۆ پەن ءبىر توپ رەۆوليۋتسيونەرلەردىڭ ءىى الەكساندارعا جاساعان قاستاندىعى ب.سىرتانوۆتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەدى. 1905  جىلى جەلتوقساندا ورال قالاسىندا «بەس وبلىستىڭ دەلەگاتتار سەزىندە» قازاق كونستيتۋتسيالىق پارتياسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما ۇسىنادى. 1905 جىلى قارقارالىدا اق پاتشاعا پەتيتسيا جازادى. 1905 جىلى الماتى قالاسىنان مۇسىلمان كىتاپحاناسىن اشتىرادى.  1905 جىلى مەشىتتەرگە اق پاتشانىن سۋرەتىن  ىلۋگە قارسى تۇرادى.

ۋەزد باستىقتارىنىڭ پاراقورلىعى تۋرالى بارلىبەك سىرتانوۆ وبلىستىق اسكەري گۋبەرناتور گ.ي.يۆانوۆقا بىرنەشە رەت مالىمدەيدى. ن.ن.پانتۋسوۆقا سونى انىقتاۋ جۇكتەلەدى. قوپال ۋەزىنىڭ باسشىسى س.ماحونين قوماقتى پارا الا وتىرىپ، ءالسىز رۋلاردى جىعىپ بەرىپ وتىرادى. بارلىبەك پەن تۇرلىبەك سونى اشكەرەلەيدى. ماحونين ورنىنان دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بوساتىلادى.

«قازاقتار ءومىرىن جاقسارتۋ ماسەلەسى تۋرالى» جەتىسۋ وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورى جانىنداعى ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى كىشى شەنەۋنىك بارلىبەك سىرتانوۆ 1907 جىلى 9 ماۋسىمدا جاساعان بايانداماسىندا قازاقتار اراسىنداعى بولىستىق سايلاۋداعى زاڭسىزدىقتاردى، بولىستىق حاتشىلىقتى، ەلۋباسىلار، اۋىل ستارشىنى، بيلەر، جەر، ءدىن ماسەلەسىن اسەرلى، وزەكتى تالداپ جەتكىزەدى. 1908 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن قىزمەتىنەن بوساتىلادى.

ۆەرنىي ۋەزى - جايىلمىش، شىعىس-تالعار بولىسى، قوپال ۋەزى - اراسان بولىسى  قازاقتارى اتىنان تۇركىستان اكىمدىگى شەنەۋنىگى بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ سەميرەچە وبلىسى  باسقارماسىنا، مەملەكەتتىك دۋماعا، جوعارعى باسقارما سەناتىنا، قونىستاندىرۋشىلار باسقارماسىنا، ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ جەر باسقارماسىنا 1909 جىلى جىبەرگەن  ۇسىنىس تەلەگرامماسىنان:

1. قازاقتار وتىرىقتى قونىسى بولعان ورىندارعا پەرەسەلەندەردى قونىستاندىرماۋ.
2. قازاق جەرلەرىن پەرەسەلەندەرگە بۇيرىقپەن بەرۋدى دوعارۋ.
3. پەرەسەلەندەرگە جەردى بەرۋ ورتاق كوميسسيا ارقىلى شەشۋ.

وسى تەلەگرامما اياسىندا  شىعىس-تالعار بولىسى بويىنشا 1911 جىلى دۇرىس شەشىم شىعارىلادى. ال، قالعان ەكى بولىس بويىنشا ءىس نەمەن بىتكەنى بەلگىسىز.

ۇزىناعاش سەزى. 1910 جىلدىڭ 21 قازانىندا ۇزىناعاشتا قازاق-قىرعىز بەدەلدى ازاماتتارىنىڭ باسىن قوسقان جاسىرىن سەزدە بارلىبەك سىرتانوۆ قازاقتىڭ ويانۋى كەرەكتىگى جايىندا بايانداما جاسايدى.

جەتىسۋ وبلىسى  قازاق-قىرعىزدارىنىڭ سەزى 1910 جىلى ورىس  اسكەرلەرىنىڭ قوقاندىقتارمەن ۇزىناعاش تۇبىندە بولعان شايقاستاعى جەڭىسىنىڭ  50 جىلدىعىن جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ورىندارى سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتۋى كەزىندە  ۇيىمداستىرىلادى. سالتاناتتى اتاپ وتۋگە ورىس وكىلدەرىنەن باسقا وبلىستاعى  قازاق  جانە  قىرعىز حالىقتارىنىڭ قادىرلى ازاماتتارى شاقىرىلادى. جيىن كەزىندە جەرگىلىكتى قايراتكەرلەر، وبلىستىق  باسقارما قىزمەتكەرلەرى: بارلىبەك سىرتانوۆ پەن ىبرايىم جايناقوۆ، ۆەرنىي ۋەزى شامالعان  باسقارۋشىسى م.سمايلوۆ، الماتى وبلىسىنىڭ ۋاكىلى بولاتبەك اشەكەەۆ، پىشپەك ۋەزىنىڭ قىرعىزى ءدۇر ساۋرانباەۆ، قىرعىز مانابى شابدان جانتاەۆ پەن ۇلى مۇقىش جاسىرىن تۇردە سەزد وتكىزەدى. قازاق پەن قىرعىزدىڭ 50 ۋاكىلى قاتىسقان ۇزىناعاش سەزى 21 قازان كۇنى كەشكىسىن كازانسكو-بوگورودسكي سەلوسىندا  وتەدى.

پەتەربۋرگكە ارنايى ۋاكىل جىبەرۋ ماسەلەسى  قارالىپ، كوپشىلىك ۇسىنىسى بويىنشا پەتەربۋرگكە جىبەرىلەتىن ۋاكىل بارلىبەك سىرتانوۆ بولادى. بارلىبەك سىرتانوۆ پەتەربۋرگكە بارۋى ءۇشىن 5000 سوم اقشا جينالادى.  سىرتانوۆتىڭ ساپارى ءۇشىن ابدۋحالىق گابدۋلۆاليەۆ اقشا جينايدى. جاندارمەرياعا سىرتانوۆتىڭ قۇپيا ساپارىنا كىمدەردىڭ اقشا بەرگەنىن انىقتاۋ مۇمكىن بولمايدى. سۇرالعان كۋالاردىڭ كورسەتۋىندە، ول ءىستىڭ ماعىناسى: وبلىستا ءمۇفتيات اشۋ، مەكتەپ ماسەلەسى جانە پريكازنيچنىي دەمالىس جايىندا بولعان ەكەن.

مۇسىلماندار اراسىنداعى قالىپتاسقان داستۇرلىك ادەتتەرگە بايلانىستى، ماسەلەنى كۋالاردىڭ كورسەتۋى ارقىلى انىقتاۋ قيىندىق تۋدىرادى. اتالعان ءىس بويىنشا شەشۋشى ناتيجەگە، ءسىرا بارلىعىنىڭ دەم بەرۋشىسى بولىپ وتىرعان سىرتانوۆتى ءتىنتۋ ارقىلى عانا جەتۋگە بولار ەدى. الايدا، ول ادامعا ءتىنتۋ جۇرگىزۋ تۋرالى تالاپ ەتىلگەن قوپال ۋەزدىك باستىعى ونى تەز جۇرگىزبەي، روتميستر استراحانتسەۆپەن حات-حابار الىسادى. ءتىنتۋدى ونىڭ اسكەري گۋبەرناتورعا تۇسىرگەن شاعىمىنان كەيىن جۇرگىزەدى. سونىڭ سالدارىنان گابدۋلۆاليەۆتىڭ ءىسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ءتىنتۋ تۋرالى سىرتانوۆقا دەيىن جەتتى دە، ودان ءتىپتى ءبىر جاپىراق تا جازىلعان قاعاز تابىلماپتى.

بارلىبەك سىرتانوۆ جەتىسۋ قازاقتارى مەن قىرعىزداردىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ ۇيىتقىسى بولۋىمەن قاتار، ۇزىناعاش سيەزىنىڭ شەشىمدەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا لەپسى، قوپال، پرجەۆالسك، پىشپەك ۋەزدەرىن ارالاپ، پىشپەك قالاسىنان پەتەربۋرگكە اتتانىپتى.

«قازاق ەلى ۋستاۆى» جانە «ىنتىماق» ەرەجەسى. بارلىبەك سىرتانوۆ 1910 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1911 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن پەتەربۋرگكە بارىپ، پاتشا ۇكىمەتىنە ءوتىنىش بىلدىرمەكشى بولادى. بارلىبەك سىرتانوۆ 1911 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا  پەتەربۋرگ قالاسىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ تاپسىرماسىمەن  «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» دەپ اتالعان ەۋروپالىق ستيلدەگى العاشقى قازاق  ۋستاۆىن (ەرەجەسىن) جازادى. ول ءتورت ءبولىم، 28 باپتان تۇرادى. «قازاق ەلى ۋستاۆى» ساكەن وزبەكوۆ ارحيۆتەردەن ىزدەپ تاپپاي، 1992 جىلى بارلىبەكتىڭ قىزى بيبيقانيپادان اراپشا جازعان قولجازباسىن تابادى. اجە مۇقيات ۇستاپ، تىعىپ ساقتاپتى.

«انا ءتىلى» گازەتىنە 6 قاراشا 2019 جىلى زەرتتەۋشى بيقۇرمان جانسايا: «بارلىبەكتىڭ قۇندى ءبىر ەڭبەگى – «ىنتىماق ەرەجەسى» دەپ اتالادى. بۇل ەڭبەكتىڭ قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك ماڭىزى مەن سيپاتى ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويماعان. ول قۇجاتتى زاڭگەر 1910 جىلدىڭ كوكتەمىندە جازعان»، - دەپ جازادى.

قوپال ۋەزىنىڭ اقەشكى بولىسىندا سەكسەنباي وتەگەنوۆ دەگەن باي، اۋقاتتى، بولىس ادام بولعان. «اق دەگەنى – العىس، قارا دەگەنى – قارعىس» بولماعانىمەن ونىڭ ءسوزىنىڭ دەسى ەلىنە جۇرگەن. سەكسەنباي بارلىبەكتىڭ اكەسى سىرتتان باتىرمەن جاقىن ارالاسىپ، ونىڭ ۇلدارىنىڭ العىرلىعى مەن كول-كوسىر بىلىمدىلىگىن باعالاعان. بارلىبەككە سەكسەنباي «بۇقاباي بالالارىنا ورتاق» زاڭ (ەرەجە) جازۋىن سۇرايدى. سەكسەنبايدىڭ وتىنىشىمەن جازىلعان ءمانى تەرەڭ، مازمۇنى اۋقىمدى قۇجات «ىنتىماق ەرەجەسى» دەپ اتالادى. بارلىبەك ول قۇجاتتىڭ باس جاعىنا بۇقاباي بالالارىنىڭ «ىنتىماق ەرەجەسى» دەپ جازعان ەكەن. قۇجات نەبارى 15 باپتان تۇرادى. ابدۇلقادىر (كاكە) بارلىبەكۇلى سىرتانوۆ 19.IV.1967 جىلى جازعان قولجازباسىندا: «بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ بالاقتى تاۋىنىڭ ۇستىندەگى اقتاستى مەن قوڭىر دەگەن ەكى قىستاقتى سالدىرۋدا زور قاتىناسى بولعان»، - دەپ جازادى. ياعني، بۇقاباي ۇرپاقتارىن بارلىبەك سىرتانوۆ وتىرىقشى جاساپ، زاڭ-ەرەجە جازىپ بەرەدى.

ۆەرنىي تىڭشىلىق ءبولىمى باستىعىنىڭ بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا ساپارى جونىندەگى اگەنتۋرالىق مالىمەتى:

ۆەرنىي، 1911 جىلدىڭ 28 قاراشاسى. وتە قۇپيا.

ۆەرنىي تىڭشىلىق بولىمشەسىنىڭ باستىعى گۋبەرنيالىق حاتشى سكليۋەۆ تومەندەگىدەي اگەنتۋرالىق مالىمەتتەر الدى: وبلىستىق باسقارمانىڭ اۋدارماشىسى ىبىرايىم جايناقوۆ قوپالدان دەمالىستاعى كەڭەسشى بارلىبەك سىرتانوۆتان حات الدى. حات وبلىستىق جانە ۋەزدىك اكىمشىلىكتەرگە جانە قونىس اۋدارۋ ۇيىمدارىنا قاتىستى. تاياۋ كۇندەرى قوپالداعى تۇزەمدىك مەكتەپكە تورعاي وبلىسىنان اتى-ءجونى بەلگىسىز ءبىر قازاعى كەلدى. ول حاتتى جايناقوۆقا اكەلدى. حاتتى العاننان كەيىن جايناقوۆ بولىس باسقارۋشىلارى مەن قادىرلى قازاقتاردى وزىنە جينادى. نە ماسەلە تالقىلاعانى ناقتى بەلگىسىز. دەگەنمەن، سىرتانوۆ جايناقوۆتان ءوزىنىڭ ۆەرنىي قالاسىنا كەلەتىندىگىن بولىس باسقارۋشىلار مەن قادىرلى ادامدارعا ەسكەرتۋدى جانە ءاربىر قازاق بولىسىنان سىرتانوۆتىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا باراتىن ساپارى ءۇشىن ەكى ءجۇز سومنان جيناۋدى سۇراعان دەگەن سىبىس بار.

1911 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىنداعى اگەنتۋرالىق مالىمەتتە: «بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ جاقىن تانىسى زاتىلنيكوۆتىڭ ۇيىندە تۇراتىن، فاميلياسى وتەنوۆ تاشەن دەيتىننىڭ ايتۋىندا: بارلىبەك سىرتانوۆ وبلىستىق باسقارمانىڭ اۋدارماشىسى جايناقوۆقا، مىرقاسىم بيگە بىرنەشە رەت حات جازىپ، ءسات نيازبەكوۆكە تەلەگرامما سالىپ، وعان قوپالعا 300 سوم جىبەرۋىن جانە بارلىق بولىستاردان سەنىمحات دايىنداۋىن سۇراعان. ومبى گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ بۇرىنعى اۋدارماشىسى ابىلايحانوۆ وسى جەردىڭ قازاقتارى مەن شابدان جانتاەۆتىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەن. گۋبەرناتور جانە اكىمشىلىكتىڭ باسقا شەندىلەرى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن بەرىلگەن جاردەماقىنى وزدەرى ءبولىسىپ الىپ، قازاقتاردى قۇر قول قالدىرعان. جايناقوۆ وسى جاعدايدى كوميتەتتىڭ انىقتاماسىمەن راستاۋعا كىرىسكەن. قونىس اۋدارۋشىلار باسقارماسىنان مۇندايدى توقاش بوكين جەتكىزەتىن كورىنەدى. سول ءۇشىن بارلىبەك سىرتانوۆ، شابدان جانتاەۆ، ابىلايحانوۆ پاتشا اعزامعا شاعىم جاساماق. شاعىم جاسالسا جەرگىلىكتى باستىقتاردىڭ بىرەۋى دە ورنىندا قالمايدى. الىنعان جەرلەر قايتارىلادى. ابىلايحانوۆ وسى ورىندالادى دەپ سەندىرۋدە»، - دەپ جازادى. بارلىبەك سىرتانوۆ جوعارى ءبىلىم العان، مۇسىلماندار اراسىنداعى ىقپالى زور، وبلىستان تىسقارى جەرلەرگە دە كەڭىنەن بەلگىلى ادام بولعان سوڭ، تەكسەرىلەدى دەگەن حاتتاردى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستى ادامداردىڭ تۇرعان جەرىنەن ساقتىقپەن الىس جاقتا ساقتاپتى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جوعارى مارتەبەلى ا.ۆ.كريۆوشەيننىڭ اتىنا1911 جىلى 24 ناۋرىزدا جولدانعان حاتتا:  «سيەزد وسى جىلدىڭ 21 قازانىندا ۇزىناعاش ەلدى مەكەنىندە بولىپ ءوتتى. دەپۋتاتسيا بۇقار امىرىنە بارىپ، مارتەبەلى يمپەراتوردىڭ قابىلداۋىنا جازىلۋعا ىقپال ەتۋدى سۇراماقشى. بارلىبەك سىرتانوۆ سيەزدىڭ وكىلەتتىگىن قابىلداپ العان سوڭ، ۆەرنىي قالاسىنا كەلدى. مۇندا ول بىرقاتار ىقپالدى تۇزەمدىكتەرمەن كەڭەسىپ، قابىلدانعان قاۋلىلار بارىنشا ناقتىلانا ءتۇستى. 26 جەلتوقساندا بارلىبەك سىرتانوۆ جەرگىلىكتى جاندارمدىق وفيتسەرگە ءوزى كەلدى، مۇسىلمانداردىڭ، ونىڭ ىشىندە جەتىسۋ وبلىسى قازاقتارىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مۇقتاجدىقتارى، ولاردى قاناعاتتاندىرۋدىڭ تاسىلدەرى مەن قۇرالدارى تۋرالى بايان ەتتى. ءوزىنىڭ تۇزەمدىك مۇسىلمانداردىڭ اتىنان كەلىپ وتىرعانىن، بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا تاباندى تۇردە اشىقتىق، جاريالىلىق جاعىندا ەكەنىن مالىمدەدى. سىرتانوۆ 21 قازاندا ۆەرنىي، پىشپەك جانە جارتىلاي كوپال، پرجەۆالسك ۋەزدەرى قىرعىزدارىنىڭ سيەزى وتكەنىن راستادى. جوعارعى مارتەبەلى يمپەراتوردان ول قازاقتاردى جەرگە ورنالاستىرۋ، وتىرىقشى ءومىر ءۇشىن قولايلى جەرلەردى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ تارتىپ، باسىپ الۋلارىن توقتاتۋدى سۇراماق. جوعارىدا ايتىلعانداردى ءمالىم ەتە وتىرىپ، جوعارى مارتەبەلى مىرزا سىزدەن ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى ءوتىنىپ سۇرايمىن»، - دەلىنەدى.

ارادا اپتا وتپەستەن، سول جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا كريۆوشەين اتالمىش حاتتى قونىس اۋدارۋشىلار جونىندەگى باسقارمانىڭ جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەردى يگەرۋ باس باسقارۋشىسى سامسونوۆقا جولداعان. ول ءوز قاتىناس حاتىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى جولداس شتالمايستەر كۋرلوۆتىڭ مالىمدەمەسىن العا تارتا وتىرىپ، جوعارىدا اتالعان حاتتىڭ مازمۇنىن تولىقتاي كەلتىرەدى دە، ءسوز سوڭىندا: «جوعارى مارتەبەلى مىرزا، جەتىسۋ قازاقتارى ومىرىندەگى قازىرگى قاۋىپتى جاعدايدا جەتىسۋ اكىمشىلىگىنىڭ وزىڭىزگە باعىنىشتى شەنەۋنىكتەرىنە قونىس اۋدارۋشىلار پارتيالارىنىڭ قيىندىقتى ىستەرىنە ىقپال ەتۋدى تاپسىرساڭىز.  سونداي-اق ولاردىڭ قازاقتارعا قونىس اۋدارۋ ۋچاسكەلەرىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى جۇمىستار قاتاڭ تۇردە زاڭعا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن، جۇمىستار قانداي جاعدايدا دا توقتاتىلمايتىنىن، وتىرىقشى قۇرىلىمدى قالايتىن قازاقتار قانداي دا ءبىر ەرەكشە نەگىزدە ەمەس، ولكەگە ورنالاسىپ جاتقان ورىس قونىس اۋدارۋشىلارىمەن تەڭ دارەجەدە جەر الا الاتىندىقتارىن ءتۇسىندىرۋىن سۇراساڭىز»، - دەپ جازادى.

وسى ماسەلەگە قاتىستى ب.سىرتتانوۆتىڭ ەسىمى 1912 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى ۆ.ا.سۋحوملينوۆتىڭ اتىنا جازىلعان، ن.زولوتارەۆ دەگەن شەنەۋنىك قول قويعان، باس شتابتىڭ ازيا بولىگىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى راستاعان حاتتا دا ۇشىراسادى. تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى ن.پ.ميحنەۆيچكە  ا.سامسونوۆ 1913 جىلدىڭ 30 مامىرىندا جولداعان حاتتا دا نەگىزىنەن جەرگە قونىستاندىرۋ، وسىعان قاتىستى جەرگىلىكتى حالىق تاراپىنان بولىپ جاتقان قارسىلىقتار، ارانداتۋشىلىقتار كەڭىنەن ءسوز بولادى. وندا دا ءىستىڭ باسى-قاسىندا تۇرتكى، ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن بارلىبەك سىرتانوۆ ەسىمى اتالادى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ «قارا» دەپ اتالاتىن بۇركەنشىك ەسىمدەگى تىڭشىسىنىڭ جاندارمەرياعا بەرگەن مالىمەتىندە: «جەتىسۋ وبلىسىنداعى قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ ساياسي قوزعالىسىنا ورتا دارەجەلى ءبىلىم الىپ، اكىمشىلىك ورىندارىندا تومەنگى دارەجەدەگى قىزمەت اتقارىپ جاتقان تىمباي سەرىكباەۆ، نايزابەك تۋلين، ءدۇر ساۋرانباەۆ، مامبەتالى مۇراتالين، يبراھيم جايناقوۆ، ەرمۇحامەد ابىلايحانوۆ سەكىلدى قازاق-قىرعىز حالقىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى جەتەكشىلىك ەتىپ ءجۇر»، - دەلىنەدى.

جاس عالىم ميراس ءابدراھيمنىڭ ۋزبەكستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق ارحيۆىنەن تاپقان قۇجاتتان: ميرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاق» تۋىندىسىن قازاق اراسىنا تارالۋى تۋرالى اگەنت «قارا» دەگەننىڭ ىزدەۋ پۋنكتىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە جەتكىزۋىنەن. وتكەن جىلعى 1910 جىلعى سەزدە پىشپەك ۋەزدى باسقارماسىنىڭ گۋبەرنيا حاتشىسى، پىشپەك قالاسىنىڭ تۇرعىنى تىمباي سەرىكباەۆ ۋەزدىڭ بارلىق بولىستارىنا «ويان قازاق» كىتابىن قاراقىرعىزداردى قۇلاقدار ەتۋگە ءبىر-بىردەن تاراتىپ بەردى. كىتاپتا قازىرگى كوشپەندى قازاقتىڭ پاتشا يمپەرياسى كەزىندەگى ناشار جاعدايى ايتىلىپ، ودان قۇتىلۋدىڭ امالدارىن ۇسىنادى. ميرجاقىپ دۋلاتوۆ جازعان تۋىندىسى ءۇشىن ءبىر جىلعا تۇرمەدە وتىرۋعا سوتپەن كەسىلگەن دەسەدى. بىراق، كىم سوتتادى جانە ميرجاقىپ قايدا ەكەنى ءبيمالىم. «ويان قازاق» كىتابى اۋدارماشىلار ارقىلى بۇتكىل جەتىسۋعا تارالعان. ۆەرنىي ۋەزى حالقىنا ىبرايىم جايناقوۆ باس بولىپ تاراتقان. «ويان قازاق» كىتابىن تومسك قالاسىنان توۆارلارمەن بىرگە ءبىر قازاق جەتكىزگەن. ونىڭ اتى-ءجونىن كەيىنىرەك انىقتاپ جەتكىزەمىن.

ۆەرنىي قالاسى، 6 ناۋرىز، 1911 جىل.

بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ ساياسي ۇستانىمى مەن كومەگى. 1910-1913 جىلدار ارالىعىندا ب.سىرتانوۆ ءوز تاراپىنان قۇپيا تۇردە قازاق ولكەسىن رەسەيدىڭ وتارى قاتارىنان شىعارۋدى كوزدەگەن جارعى ازىرلەيدى. پ.ا.ءستولىپيننىڭ رەاكتسياشىل ساياساتىنا قارسى شىعادى.

قازاق زيالىلارى م.تىنىشباەۆ، س.امانجولوۆ، و.جاندوسوۆ، ج.بارىباەۆ ب.مامبەتوۆ، ن.جاقىپباەۆ، ى.دۇيسەنباەۆ، ق.بورانباەۆ ۆەرنىي گيمنازياسىن بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ كومەك، ىقپالىمەن ءبىتىرىپ شىعادى. قازان ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ جاتقان جەتىسۋدىڭ تۋماسى بازارباي مامەتوۆكە قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەندەردىڭ اراسىندا جەرلەسى بارلىبەك سىرتانوۆ تا بولادى.

«قازاق» گازەتى،  1913 جىلعى №17 سانىندا: «قوپال ۋەزىنە قاراعان 22 بولىس باس قوسقاندا، بارلىبەك سىرتتانوۆ سالماقتى، جاتىق سويلەدى. «زامانىڭ قالاي بولسا، بوركىڭدى سولاي كي» دەگەن. ەندى قاراپ جاتقانىمىز جاراماس، نە قىلساق تا بالالارىمىزدى وقىتالىق، مەكتەپ سالالىق، باقشا ورناتالىق، قوپالعا ورتامىزدان نە پروگيمنازيا، نە رەالنىي شكولا اشالىق دەپ ەدى. ماتايدىڭ 9 بولىسى كونسە دە، جالايىردىڭ بولىستارى كونبەدى. ءبار ايتقان سوزدەرى: «ورىس بول دەسەڭشى...». سىرتانوۆ مىرزانىڭ سوزدەرىن قوپال ۋەزدنوي ناچالنيگى، پولكوۆنيك لەبەدەۆ قۋاتتاپ ەدى. جالايىر بولىستارى «شوقىندىرعالى ءجۇر» دەپ، بولماي تارقادى»، - دەپ جازىپتى.

اقسۋ وڭىرىنە 1913 جىلى بارلىبەك سىرتانوۆ اقىن اسەت نايمانباەۆتى شاقىرتىپ كەلتىرتەدى. اسەتكە ا.پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» پوەماسىن ورىسشادان جولما-جول قازاقشاعا اۋدارىپ وقىپ بەرىپ، «تاتيانانىڭ حاتى» دەگەن قازاقشا تۋىندى شىعارتادى. تۋىندىنى اقىن قۋات تەرىباەۆ پەن ساكەن ءشارىپوۆ جاتتاپ الىپ، حالىققا تاراتىپتى.

1914 جىلى قوپال ۋەزىندەگى «مامانيا» مەكتەبىندە 31 ناۋرىزدا ورىسشا ەمتيحان وتەدى. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن تەكسەرۋ ءۇشىن ەمتيحانعا بارلىبەك سىرتانوۆ قاتىسىپتى.

بارلىبەككە جازعان ءبىر حاتىندا باقىتجان قاراتاەۆ: «مەنىڭشە جالعىز سەن عانا حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولدىڭ. جالعىز سەنىڭ عانا «حالىق ءۇشىن ەڭبەك ەتتىم» دەپ ايتۋعا قاقىڭ بار»، - دەپ ەرەكشە ءىلتيپات بىلدىرسە، «وچەركي ناتسيونالنوگو-وسۆوبوديتەلنوگو دۆيجەنيا ۆ سرەدنەي ازي»، تاشكەنت، 1925 جىل، ە.فەدوروۆ:  «قازاق الەۋمەتتىك-ساياسي  احۋالىنان «ايقاپ» جۋرنالىنا كۇردەلى ماسەلەلەردى «الاتاۋ بالاسى»، «س.ب.الاشينسكي» دەگەن بۇركەمە اتپەن جازىپ شىعارعان - بارلىبەك سىرتانوۆ»، - دەپ جازادى.

قازاناما. بارلىبەك سىرتانوۆ 1914 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا اۋىر ناۋقاستان، مەزگىلسىز مۇحامەدجان سالىپ بەرگەن ۇيدە قايتىس بولادى (بۇرعان). اتا قورىمى «بولەك» دەگەن جەرگە جەرلەنەدى. كاكە سىرتانوۆ، مۇحامەدجان تىنىشباەۆ: «دەنساۋلىعىن اياماي ءجۇرىپ، جوتەلىن ۇلعايتىپ الدى. سول جوتەل 48 جاسىندا اتا-اناسى، بالا-شاعاسى، اعا-ىنىلەرى كوزىنشە بارلىبەكتى الىپ كەتتى.

«ايقاپ» جۋرنالىنا:  س.قياسوۆ، شاكىرتى م. تىنىشبايۇلى «بارلىبەك سىرتانوۆ» اتتى قازاناما، جۇسىپبەك باسىقاراۇلى «بارلىبەك مارقۇمدى ەسكە ءتۇسىرۋ» ەستەلىگى باسىلادى. 1914 جىل. «قازاق» گازەتى، «بارلىبەكتى (سىرتانوۆ) ۇمىتپاسقا» ءاليحان بوكەيحانوۆ:

سۋ سىلدىرلاپ، جەل گۋلەپ، كۇن شۋاقتاپ،

جىلىلىقتى، دوستىقتى تۇرسىن ماقتاپ.

وڭگەن-وسكەن جاقسى دەپ ەمەن اعاش،

تەڭسەلىپ ايتىپ تۇرسا، ول شالقاقتاپ، (اباي)

قوش، قاراعىم، باكە، قابىرىڭ وسىنداي بولسىن!- دەگەن قازاناما جازادى.

«قازاق» گازەتى، 1916 جىلعى №184 سانىندا: «مامىردىڭ 25-ءى كۇنى قوپال ۋەزىندە اتاقتى سىرتان باتىر دۇنيەدەن قايتتى. جاس كۇنىنەن سىرتاننىڭ باتىرلىق اتاعى شىعىپ، بالالارى بارلىبەك، تۇرلىبەكتى جاڭاشا ورىسشا وقۋعا بەرىپ، مارقۇمنىڭ ەسىمى كوپ جۇرتقا جايىلدى. 1914 جىلى 26 قاراشادا بارلىبەك وپات بولدى. بىلتىر، 1915 جىلى جازدىگۇنى نەشە جىلداي ناۋقاس بولىپ، كەرىمبەك دەگەن ۇلكەن بالاسى وپات بولدى. ەندى باتىردىڭ ءوزى دە دۇنيەدەن قايتتى»، – دەپ جازىپتى.

بارلىبەكتىڭ ۇرپاقتارى:  ايەلى - سارىتاۋ بولىسى قازاعىنىڭ قىزى ەركەجان  (1868-1942 ج.ج.) اتالىققىزى (تولەڭگىت). قىزدارى: ءزۇبايدا – 1892 جىلى 10 قاڭتاردا تۋعان، بيبيلاتيپا – 1895 جىلى 15 قازاندا تۋعان، بيبيقانيپا – 1903 جىلى 8 اقپاندا تۋعان، بيبيساليقا – 1904 جىلى 23 جەلتوقساندا تۋعان. ۇلدارى: ابدۇلقادىر (كاكە) – 1898 جىلى 21 شىلدەدە تۋعان، دارىبەك – 1900 جىلى 17 اقپاندا تۋعان، ايەلى: گۇلسىم يۋسۋپقىزى يانگالىشەۆا، قىزىربەك – 1901 جىلى 25 قازاندا تۋعان.

سەميرەچە وبلىستىق باسقارماسىنىڭ كوللەج رەگيستراتورى، تارجىمەشى تۇرلىبەك (تۇردىبەك) سىرتانوۆتىڭ قىزمەتتىك ءومىربايانى:

تۇرلىبەك سىرتانوۆ ماۋسىم ايىندا 1860 جىلى تۋعان. ۆەرنىيداعى ەر بالالار گيمنازياسىندا وقىپ، 4 كلاسىن ءبىتىرىپ، № 697 كۋالىگى بەرىلگەن.

1893 جىل 11 مامىردان سەرگيوپال (اياگوز) ۋەزد باسقارماسىنا جۇمىسقا جىبەرىلگەن. 1893 جىل 23 قىركۇيەكتە № 258 بۇيرىق بويىنشا تارجىمەشى قىزمەتىنە كىرىسكەن. 1893 جىلى 1 قازاندا تۇرلىبەك سىرتانوۆ 1891 جىلى 25 ناۋرىزداعى دالا زاڭى بۇيرىعىنا بايلانىستى سەميرەچە وبلىسىنىڭ تارجىمەشى قىزمەتىن اتقارادى. اسكەري گۋبەرناتوردىڭ 1894 جىل 23 جەلتوقسان، № 285 بۇيرىعى بويىنشا اسكەري گۋبەرناتور ومبىعا ءىس ساپارمەن بارعانىندا قاسىنا تارجىمەشى امبە قورعاۋشى قىلىپ ەرتىپ الادى.

سەميرەچە وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ № 4435 بۇيرىعى، 1895 جىلى 22 تامىزدا ءىس ساپارمەن كەلگەن ەرەكشە تاپسىرمالار ستات كەڭەسشى، شەندى ماليشەۆسكيدى ۆەرنىي ۋەزى، سارىتاۋقۇم بولىسىنا تۇرلىبەك سىرتانوۆ كىشى كەڭەسشى بولىپ اپارادى. 1895 جىل 20 قازان № 5433 بۇيرىعى بويىنشا ءىس ساپارمەن كەلگەن ستات كەڭەسشى ماليشەۆسكيدى قىلمىستىق ىستەر تەكسەرۋگە مالىباي جانە باتىس-قاستەك بولىسىنا اپارادى. 1896 جىلى 14 مامىردا يمپەراتوردى كوروناتسيالاۋعا ماسكەۋگە بارادى. سەميرەچە وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتوردىڭ № 342, 1899 جىل، 12 قازانداعى سەميرەچە وبلىسى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتوستۆاسىنا قوسىلۋ بۇيرىعىمەن (ونى 11 ماۋسىمدا 1899 جىلى مينيسترلەر كوميتەتى بەكىتكەن) تۇرلىبەك سىرتانوۆ 1 شىلدەدەن باستاپ اسكەري قىزمەتپەن تۇركىستان ايماعىنىڭ اكىمشىلىك پوليتسەي باسقارماسىنا قىزمەتكە اۋىسادى. سەميرەچە وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورى № 359, 1900 جىل، 12 قىركۇيەكتەگى بۇيرىعىمەن تۇرلىبەك سىرتانوۆ جاركەنت وتريادىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. جوعارعى اسكەري ۆەدومستۆاسىنىڭ 1903 جىل، 29 ماۋسىمداعى جارلىعىمەن تۇرلىبەك سىرتانوۆ سىڭىرگەن ەڭبەك قىزمەتى ءۇشىن، سەميرەچە وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورى № 392, 1903 جىل، 29 شىلدەدەگى بۇيرىعىمەن كوللەج رەگيستراتورى شەنىن الادى. ناۋقاسىنا بايلانىستى 1905 جىلى 24 ساۋىردە سەميرەچە وبلىستىق باسقارماسىنىڭ تىلماشتىق قىزمەتىنەن بوسايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە 11 جىل 4 اي 13 كۇن جۇمىس ىستەگەن. قىزمەتى ءۇشىن الاتىن زەينەتاقى مولشەرى جىلىنا 114 سوم 30 تيىن دەپ بەلگىلەنەدى. كەيىننەن الاتىن زەينەتاقىسىن جىلىنا 214 سوم 50 تيىنعا كوتەرەدى. ايەلى: بورانبايۇلى سازانبايدىڭ التىن ەسىمدى قىزى. بالالارى:  شەھەريزادا – 1888 جىلى، 1 قاراشادا تۋعان، بيبينۇر – 1896 جىلى، 2 اقپاندا تۋعان، بيبيرۋفيا – 1900 جىلى، 7 قىركۇيەكتە تۋعان.

دەرەك كوزى: 1905 جىلى اقپان ايىندا جازىلعان.

ماراپاتتارى: جوعارعى سەناتتىڭ ارنايى جارلىعىمەن تۇرلىبەك سىرتانوۆ 1896 جىلى 26 اقپاندا الەكساندر لەنتالى كۇمىس مەدالمەن، يمپەراتوردى كوروناتسيالاۋدا 1896 جىلى 14 مامىردا كۇمىس مەدالمەن ماراپاتتالادى.

يمپەراتور قۇزىرەتىمەن حالىق ساناعى ناۋقانىنا 1897 جىلى 30 قاڭتاردا بەلسەندى جۇمىس اتقارعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك لەنتادا ورنالاسقان قولا ءتوس كۋالىگى № 68662 مەدالى جانە يمپەراتور الەكساندر-ءىى كۇمىس مەدالىمەن، شىڭجىرلى التىن ساعات جانە 1897 جىلى 9 جەلتوقساندا دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ № 7358-ءلى، 30 جەلتوقساندا سەميرەچيە وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ № 6702-ءلى كۋالىگىمەن ماراپاتتالادى.

عالىم-تاريحشى ميراس ءابدراھيمنىڭ «سەمەرەچەنسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ «تۋزەمنايا وتدەل» بولىمىنە جازىلعانىنان تاپقان مالىمەتى.

بارلىبەك سىرتانوۆ احمەتكارىم زەينۋللين دەگەن ازاماتپەن بىرگە قازان قالاسىنان اراب قارىپتەرى بار باسپاحانا قۇرالدارىن الدىرتىپ، «سەميرەچەنسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتىنەن قازاقتارعا ارناپ، «تۋزەمنىي وتدەل» دەگەن ءبولىم اشتىرتادى. «سەميرەچەنسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنىن «تۋزەمنىي وتدەل» بولىمىندە جارىققا شىققان ماتەريالدا:

بۇيرىق № 536, № 537. سىرتان بوكيننىڭ شاعىمى بويىنشا ءىس قارالىپ، 18 جەلتوقسان 1904 جىلى قىزمەتىنەن الىنعان بولىستار:

1. قوپالى ۋەزىنىڭ ءتارجىماشىسى - ءابىش نۇرجانوۆ (تاتار).
2. كولدەي-جۇماي بولىسى - بەكبەرگەن بايگوبەكوۆ،
3. سارىتاۋ بولىسى – ايتجان كەرەيباەۆ،
4. تومەنگى-اقسۋ بولىسى – دادانبەك تونتاەۆ،
5. بۇيەن-اقسۋ – اسىلبەك بۇعىتاەۆ،
6. اقەشكى بولىسى – توعىسباي اماندوسوۆ،
7. باسقان-سارقان بولىسى – قانابەك شيىرباەۆ،
8. اراسان بولىسى – قۇدايبەرگەن تۇرىسبەكوۆ،
9. بۇيەن-قوياندى – بەكىش بىلشىقوۆ.                                                   

جەمىسبەك تولىمبەكوۆ، ولكەتانۋشى

تالدىقورعان قالاسى

Abai.kz