Beyjindegi qazaq ghalymy: Kýn energiyasyn zerttegen ghalym!
Qazir ghylym men bilim salasynda әlemdik dengeyde moyyndalyp jýrgen qazaq jastary az emes. Solardyng biri – injeneriya doktory Gýlmira Hani. Býginde ol Beyjing qalasyndaghy bedeldi joghary oqu ornynyng biri – Soltýstik Qytay elektr energetika uniyversiytetining professory әri doktoranttardyng ghylymy jetekshisi.
Qarapayym qazaq auylynda ómirge kelgen Gýlmira tabandylyghynyng arqasynda ghylym men bilim salasynda joghary nәtiyjege qol jetkizip, milliardtar elindegi ghylymy ortada keninen tanylghan. Ol Beyjing qalasynyng ýzdik talanttary qatarynan kórinip, jas oqytushylar arasyndaghy ýzdik pedagog marapatyna ie bolghan. Sonday-aq Qytay ghylymiy-tehnikalyq terminderdi bekitu komiytetinin, Beyjing qalasynyng ghylymi-innovasiyalyq komiytetining mýshesi әri Chanpin audandyq halyq ókilderi jinalysynyng deputaty retinde qoghamdyq qyzmetti de atqarady. Sonymen birge Beyjinde zerthanasy bar sanauly qazaq ghalymdarynyng biri.
Onyng «Jana energetikalyq materialdar» atty oqulyghy kórshi elde memlekettik dengeydegi ýzdik kurs jәne Beyjing qalasynyng ýlgili oqu baghdarlamasy retinde baghalanghan. Búl onyng pedagogikalyq sheberligi men ghylymy әleuetining joghary ekenin aighaqtaydy.
Gýlmira Hany – ghylym jolynda halyqaralyq tәjiriybesi mol zertteushi.
Doktorlyq oquyn jalghastyru barysynda ol Úlybritaniyadaghy Briystoli uniyversiytetinde bilim alghan. Keyin AQSh-taghy Northwestern uniyversiytetinde taghylymdamadan ótip, ghylymy zertteulerin terendete týsti. Sonymen birge Australiyadaghy Jana Ontýstik Uelis uniyversiytetimen, Reseydegi Ontýstik Oral memlekettik uniyversiytetimen birlesken ghylymy jobalargha qatysqan.
– Bala kezimnen materialdyq ghylymgha qatty qyzyqtym. Joghary mektepke oqugha týskende materialdyq fizika mamandyghynda bilim aldym. Sol kezde key zattargha týsken kýn energiyasyn basqa zattargha kóshiruge bolatynyn týsindim. Búl salagha qyzyghushylyghym osylay bastaldy. Keyin bilimimdi jetildiru maqsatynda Angliyagha baryp oqyghanymda, sondaghy osy salany tereng zerttegen professorlardyng jetekshiligimen óz salam boyynsha mol tәjiriybe aldym. Osy uaqytta jartylay ótkizgishti kýn astyna qoysaq, ol tokqa ainalatynyna kóz jetkizdim. Osy bir úshqyn osy salany tereng zertteuge jetelep keledi, – deydi ol.
Professor Gýlmira Hany qazirgi energetika salasy ýshin manyzdy baghyttardyng biri – jana buyn júqa qabatty kýn batareyalary men fotoelektrlik funksionaldyq materialdardy zertteumen ainalysady. Onyng jetekshiligimen 20-dan astam ghylymy joba jýzege asty. Ol tәjiriybesi men bilimin negiz etip, osyghan deyin 70-ten astam halyqaralyq ghylymy maqala jariyalap, 5 ónertabysyna arnauly patent qúqyghyn alghan.
Ghalym bilim salasyna zor ýles qosyp keledi. Býginge deyin aghylshyn tilinde jaryq kórgen ýsh ghylymy kitaptyng bas redaktory. Onyng bireui – Beyjing qalasynyng ýzdik oqu qúraldarynyng qataryna engizilgen. Sonday-aq onyng jetekshiligimen studentter ghylymy innovasiyalyq bayqaularda 15-ten astam últtyq jýlde iyelenipti. Ol qúrastyrghan kýn energiyasy turaly aghylshynsha ghylymy enbek az ghana uaqyt ishinde Qytayda 10 myng danamen satylyp ketken. Sebebi búl Qytayda atalghan sala boyynsha shyqqan alghashqy oqulyq eken. Qazir búl kitapty Qytaydaghy tanymal uniyversiytetter oqulyq retinde paydalanady.
Ghylymiy-pedagogikalyq qyzmeti ýshin Gýlmira Hany biraz marapatqa ie boldy. Olardyng qatarynda memlekettik pedagogikalyq jetistik syilyghynyng II dәrejesi, Beyjing qalasynyng pedagogikalyq jetistikteri ýshin arnayy syilyghy, sonday-aq jas oqytushylar arasyndaghy respublikalyq bayqaulardyng jýldeleri bar.
– Tabighy baylyq azayyp bara jatqandyqtan, bolashaqta jana energiyadan tok shygharu auqymdy ýrdiske ainaluy әbden mýmkin. On eki jyl búryn atajúrtqa baryp, jana energetika salasynda izdenip jýrgen studentterge dәris oqyghanmyn. Shyndyghynda ol kezde bizding ainalamyz, qoghamymyz búl turaly az biletin. Aragha on jyl salyp qayta barghanymda, qazaq elining búl salany zertteuge degen qúlshynysy aitarlyqtay damyghanyna kózim jetti. Aytalyq, tәjiriybehanalar da, mamandar da tolysqan. Sonymen birge jana energiya turaly zertteu júmysyn jazyp jýrgen jas ghalymdar da kóbeygen. Olardyng halyqaralyq bedeldi ghylymy jurnaldarda jariyalaghan maqalalary da madaqtaugha tatidy eken, – deydi professor.
Gýlmira Haniyding ghylymdaghy tabysy – bilim men izdenistin, tabandylyq pen enbekqorlyqtyng nәtiyjesi. Onyng halyqaralyq dengeydegi ghylymy enbekteri jana energetika salasynyng damuyna ýles qosyp qana qoymay, qazaq jastarynyng ghylymdaghy mýmkindigining keng ekenin dәleldeydi.
Dýisenәli Álimaqyn
Abai.kz