Býgin Astanada Ónirlik ekologiyalyq sammit ótip jatyr. Sammitke qatysushy mәrtebeli meymandardy Preziydent Qasym-Jomart Toqaev qarsy aldy.

BÚÚ jәne basqa da halyqaralyq úiymdarmen birge úiymdastyrylghan dialog alanynyng maqsaty – ekojýielerdi, su jәne jer resurstaryn qorghau, qalpyna keltiru әri birlese paydalanu boyynsha keshendi sayasat pen tetikterdi qalyptastyru, Ortalyq Aziya ónirining bioaluantýrliligin saqtau.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

Sammitting plenarlyq otyrysyna Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev, Qyrghyzstan Preziydenti Sadyr Japarov, Ózbekstan Preziydenti Shavkat Mirziyyoev, Tәjikstan Preziydenti Emomaly Rahmon, Týrikmenstan Preziydenti Serdar Berdimúhamedov, Armeniya Preziydenti Vaagn Hachaturyan, Mongholiya Preziydenti Uhnaagiyn Hurelsuh, Gruziya Preziydenti Mihail Kavelashviliy, Ázerbayjan Premier-ministri Aly Asadov, BÚÚ Bas hatshysynyng ekonomikalyq jәne әleumettik mәseleler jónindegi orynbasary Ly Szunihua, BÚÚ Bas hatshysynyng orynbasary, BÚÚ Qorshaghan orta baghdarlamasynyng diyrektory Inger Andersen, sonday-aq BÚÚ Europalyq ekonomikalyq komissiyasynyng atqarushy hatshysy Tatiyana Molchan qatysuda.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ónirlik ekologiyalyq sammitting plenarlyq otyrysynda sóz sóiledi. Preziydent sammit qatysushylaryna iltipat bildirip, halyqaralyq dialog alanynyng manyzyna toqtaldy.

– Shyn mәninde, býgin – Jer kýni. Osy orayda planetamyzdy qorghaugha jauapkershilikpen qaraytynymyzdy taghy da bir mәlimdeu ýshin bas qosyp otyrmyz. Ornyqty damu ýshin ortaq kózqaras qalyptastyru – ózekti әri asa manyzdy. Múny ónir elderi tereng týsinedi. Qazirgi ekologiya tek klimat mәselesimen shektelmeydi. Búl – adamzat tirshiligining týp negizi. Yaghny әngime taza aua men sapaly sugha, býlinbegen topyraq pen senimdi azyq-týlik jýiesine, qoghamnyng túraqtylyghyna jәne úrpaqtyng keleshegine qatysty bolyp otyr. Jalpy aqyl-oydyng túnyqtyghy, qoghamdaghy ýilesim men adamy baqyt ta osyghan sayady. Al ekologiya degenimiz – Jer betindegi tirshilikke jauapkershilikpen qaraytyn sanaly ómir salty. Sondyqtan býgingi sammit der kezinde úiymdastyrylyp otyr, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qasym-Jomart Toqaev Halyqaralyq qúqyqtyng negizi sanalatyn BÚÚ Jarghysynyng búljymas beriktigi turaly sóz qozghady.

– Biz betalysy beymәlim aumaly-tókpeli kezende jýzdesip otyrmyz. Múnyng zardaby ónirlik jәne jahandyq túraqtylyqqa, milliondaghan adamnyng túrmys sapasyna qanshalyqty auyr tiyip jatqanyn egjey-tegjeyli aitudyng qajeti joq. Sonyng saldarynan damu jolyndaghy kýsh-jiger, kýrmeui qiyn ekologiyalyq problemalargha júmsalugha tiyis resurstar zaya ketip jatyr. Búl rette halyqaralyq qoghamdastyq erekshe ról atqarady. Seksen jyl búryn qúrylghan Birikken Últtar Úiymy әli kýnge balamasy joq, әmbebap dialog alany ekeni sózsiz. Alayda odan beri әlem týbegeyli ózgeriske úshyrady. Jasandy intellekt býkil adamzat sanasyn jaulap, kýndelikti ómirge dendep endi. Halyqaralyq qúqyqtyng negizi sanalatyn BÚÚ Jarghysynyng búljymas beriktigi turaly jii aitylady. Áytse de, ol – qalauyna qaray tapsyryspen aldyratyn jensik as emes. Kerisinshe, BÚÚ Jarghysyn birtútas, jan-jaqty qújat retinde qabyldau kerek. Onyng erejeleri dәl sol qalpynda tanylyp, mýltiksiz saqtalugha tiyis. Sol sebepti BÚÚ jәne basqa da iri halyqaralyq úiymdar auqymy men sipaty jaghynan búryn-sondy bolmaghan әri boljauy qiyn ózgerister dәuirine qadam basqan qazirgi әlemning aqiqatyn qaperge alghany jón. Biz BÚÚ Jarghysyndaghy qaghidattardy halyqaralyq qaruly qaqtyghystargha qatysty óz ynghayymyzgha qaray qoldanudan aulaq boluymyz qajet. Sonymen qatar kópjaqty instituttargha degen senimge selkeu týspeui kerek. Degenmen manyzdy halyqaralyq mәselelerdi sheshuge olardyng abyroy-bedeli jetpey jatqany ókinishti, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy jahandyq ekologiyalyq modelige kóshu ýrdisi әdil, tengerimdi jәne yntalandyrushy sipatta órbuge tiyis ekendigin aitty.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

– Mening oiymsha, ekologiya mәselesinde tandaulylargha basymdyq beru әbestik. Kóp jaghdayda ekologiyalyq kýn tәrtibin әzirleu nemese qalyptastyru barysynda týrli aimaqtar men elderdin, әsirese, ekonomikalyq әleuetin nyghaytugha den qoyghan damushy memleketterding qajettilikteri mýldem eskerilmeydi. Alayda damyghan elder qazirgi ekologiyalyq standarttargha industriyalandyrudyng úzaqqa sozylghan ýderisining nәtiyjesinde jetkenin esten shygharmayyq. Sondyqtan jahandyq ekologiyalyq modelige kóshu ýrdisi әdil, tengerimdi jәne yntalandyrushy sipatta órbuge tiyis. Barshamyz aqylgha qonymdy, múqiyat oilastyrylghan pragmatikalyq tәsilge jýginuimiz kerek. Sonda ghana memleketter ornyqty damu qaghidattaryna say algha jyljyp, ózining ekonomikalyq ósimi men progresine qauip tóndirmeydi. Qorshaghan ortany qorghau salasyndaghy yntymaqtastyq bizdi bólmey, kerisinshe bir maqsatqa biriktiruge tiyis. Eshkim bir-birin jariya týrde aiyptamauy, ózgeden min izdemeui qajet. Beybitshilik pen ornyqty damugha mýddeli seriktester retinde jauapkershilikti sezinip, naqty әreket etkenimiz dúrys, – dedi Toqaev.

Preziydent tabighat geosayasatsyz tirshilik ete beretini, al geosayasattyng tabighatsyz kýni qarang ekenin basa aitty.

– Elderimiz tútas ekojýiede ómir sýredi. Ózen-kólder de, tabighy landshafttar da, klimattyng qauip-qaterleri de barshamyzgha ortaq. Eng bastysy, jauapkershilikti tendey bólisemiz. Ortalyq Aziya men kórshiles aimaqtar úqsas ekologiyalyq syn-qaterlerge tap keldi.

Atap aitqanda:

su tapshylyghy men su resurstaryn tiyimsiz basqaru;

shóleyttenu;

múzdyqtardyng erui;

auanyng lastanuy;

bioaluantýrlilikting joyylu qaupi.

Men eng negizgi syn-qaterler men problemalardyng mәnin ashyp, әdeyi týstep otyrmyn. Óitkeni kýsh júmyldyru arqyly atalghan mәselelerdi sheshude ong nәtiyjege jetemiz. Búghan kәmil senemin. Jetistikterge toqmeyilsip otyratyn zaman ótti, sheshim qabyldaytyn uaqyt keldi, – dedi Toqaev.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan ekologiyalyq jauapkershilik mәselesine zannamalyq dengeyde airyqsha mәn beretinin aitty.

– Jana Konstitusiyamyzda qorshaghan ortany qorghau memlekettik sayasat pen azamattyq jauapkershilikting negizgi qaghidattarynyng biri retinde aiqyndaldy. Yaghni, biz ýshin ekologiyalyq qauipsizdik pen ósip-órkendeu jay ghana mәsele emes. Ol últtyq sana-sezimning ajyramas bóligi jәne úzaqmerzimdi damu strategiyasynyng arqauy retinde qarastyrylady.

Qazaqstan:

ekologiyalyq taza energiya óndirisine kóshu;

bioaluantýrlilikti qorghau;

tozghan jerlerdi qalpyna keltiru;

su resurstaryn basqaru jýielerin jetildiru;

su ýnemdeu sayasatyn engizu;

qorshaghan ortany qorghau salasyndaghy ónirlik yntymaqtastyqty nyghaytu baghyttaryndaghy sharalardy qolgha aldy. Álbette, eshbir el jalghyz jortyp, tabysqa jete almaydy. Sondyqtan aimaqtyq jәne jahandyq dengeyde kýsh júmyldyrugha basa mәn beremiz. Biz atalghan mindetti naqty is, jana tehnologiyalardy iygeru jәne túraqty damugha úzaqmerzimdi investisiya salu arqyly oryndaymyz, – dedi Toqaev.

Qazaqstan 2030 jylgha qaray janartylatyn energiya kózderining ýlesin 15 payyzdan asyrudy jәne iri energetikalyq nysandardan auagha taraytyn ziyandy shygharyndylardy 35 payyzgha azaytudy josparlap otyr.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

– Ádil jәne tenqúqyly energetikalyq modelige kóshu negizgi basymdyq sanalady. Qazirgi uaqytta Qazaqstanda elektr quatynyng 7 payyzdan astamy janartylatyn energiya kózderinen alynady. 2030 jylgha qaray búl kórsetkishti 15 payyzdan asyrudy josparlap otyrmyz. Biz múnay-gaz qory mol memleketterding qataryna kiremiz. Soghan qaramastan, elimiz ornyqty energetika maqsattarynan ainymaydy. Álemdik uran eksportynyng shamamen 40 payyzyn qamtamasyz etetin Qazaqstan kómirteksiz elektr energetikasyn damytudy qúptaydy. Býginde alghashqy atom elektr stansiyasynyng jobasyn pysyqtap jatyrmyz. Sonymen qatar «taza kómir» tehnologiyasy negizinde jylu elektr stansiyalaryn janghyrtudy qolgha aldyq. Osylaysha, iri energetikalyq nysandardan auagha taraytyn ziyandy shygharyndylardy 35 payyzgha azaytamyz, – dedi Toqaev.

Preziydent: «Aral tenizi salghyrttyqtyng saldary qanday qasiretke әkelip soghatynyn eske salyp túrady», - dedi.

– Su qauipsizdigi – Qazaqstan ghana emes, býkil Ortalyq Aziya ýshin asa manyzdy mәsele. Bolashaghymyz tirshilik nәrin qanshalyqty útymdy әri әdil paydalana alatynymyzgha baylanysty. Aral tenizi salghyrttyqtyng saldary qanday qasiretke әkelip soghatynyn eske salyp túrady. Sonday-aq ol batyl әri ghylymy negizi bar jýieli sharalardyng arqasynda qanday nәtiyjege jetuge bolatynyn kórsetedi. Býgingi tanda Soltýstik Araldyng 36 payyzgha juyghy qayta qalpyna keltirildi. Sudyng sapasy jaqsaryp, balyq qory molaydy, manaydaghy eldi mekenderding túrmys-tirshiligine qan jýgirdi. Býgin Halyqaralyq Araldy qútqaru qorynyng joghary dengeydegi kezekti otyrysyn ótkizemiz. Jiyn barysynda әriptesterimizben birge Qazaqstannyng osy úiymgha ýsh jyldyq tóraghalyghyn qorytyndylaymyz, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev mýddeli halyqaralyq taraptardy Kaspiy tenizin saqtau jolynda kýsh-jiger biriktiruge shaqyrdy.

– Sonymen qatar elimiz Kaspiy tenizining taghdyryna da alandaydy. Teniz aidynyn qorghau – aimaqta ekologiyalyq tepe-tendik pen bioaluantýrlilikti saqtau, ornyqty damudy qamtamasyz etu túrghysynan airyqsha manyzdy. Osy orayda Qazaqstan Kaspiy tenizining tartyluyna jol bermeu ýshin memleketaralyq baghdarlama qabyldau jóninde bastama kóterdi, Kaspiy tenizi ghylymiy-zertteu institutyn qúrugha úiytqy boldy. Atalghan mekeme ónirlik dengeydegi ghylymy yntymaqtastyqty damytugha yqpal etedi. Barsha mýddeli halyqaralyq taraptardy tabighattyng osynau asyl qazynasyn saqtau jolynda kýsh-jiger biriktiruge shaqyramyz. Kaspiy manynda qaruly kýshterding qoldanyluyna jol beruge bolmaydy. Oghan qatang tyiym salynugha tiyis, – dedi Preziydent.

Ónirlik ekologiyalyq sammit ayasynda Halyqaralyq su úiymyn qúru jónindegi halyqaralyq konsulitasiyalardyng birinshi kezeni ótedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

– Ónirlik dengeydegi bastamalardan bólek, biz su resurstary salasynda jahandyq yqpaldastyqty keneytuge basymdyq beremiz. Byltyr jeltoqsan aiynda Ashhabadta BÚÚ agenttigi retinde qyzmet etetin Halyqaralyq su úiymyn qúru jóninde úsynys jasadym. Atalghan bastama óte ózekti. Óitkeni qazirgi kezde BÚÚ jahandyq basqarudyng birizdiligi men tiyimdiligin arttyru ýshin myndaghan mandatty qayta saralap jatyr. Býgingi sammit ayasynda búl úsynysqa qatysty halyqaralyq konsulitasiyalardyng birinshi kezeni ótetinine quanyshtymyn, – dedi Preziydent.

Preziydent elimizde bioaluantýrlilikti saqtau maqsatynda qolgha alynghan sharalardyng nәtiyjesine toqtaldy.

– Bioaluantýrlilikti saqtau – ekologiyalyq sayasatymyzdyng negizgi baghyttarynyng biri. Tabandy enbek nәtiyje berdi. Joyylu qaupi tóngen aqbókender qayta kóbeydi. Qazaqstandaghy qar barysynyng sany eki ese úlghayyp, 190-gha jetti. Halyqaralyq seriktestermen birlesip, basqa da siyrek kezdesetin jan-januarlardyn, atap aitqanda, súnqarlardyn, Túran jolbarysynyng jәne Prjevaliskiy jylqysynyng populyasiyasyn qalpyna keltiruge kiristik. Orman alqaptaryn úlghaytu Qazaqstannyng ekologiyalyq kýn tәrtibindegi basym mindetterining birine ainaldy Songhy bes jylda bir million gektardan asa aumaqqa 1,5 milliardtan astam aghash ektik. Sonyng ishinde shóleyttenu ýderisin bәsendetu maqsatynda ózbek mamandarymen birge Aral tenizining tabanyna sekseuil otyrghyza bastadyq. Qazaqstan barlyq seriktesterin Siyrek kezdesetin jan-januarlar týrleri men bioaluantýrlilikti saqtau halyqaralyq qoryna mýshe bolugha shaqyrady. Memleketaralyq yntymaqtastyq alanynda ghylymy zertteuler jýrgizilip, ekojýielerdi qorghaudyng tiyimdi sheshimderi әzirlenedi, – dedi Preziydent Toqaev.

Qasym-Jomart Toqaev «Taza Qazaqstan» jalpyúlttyq qozghalysyna milliondaghan erikti qosylghanyn aitty.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

– Búdan bólek, biz «Taza Qazaqstan» jalpyúlttyq qozghalysyna bastamashy boldyq. Halyqtyq sipat alghan nauqannyng maqsaty – ekologiyalyq sana qalyptastyru, azamattyq jauapkershilikti arttyru. Qozghalysqa milliondaghan erikti qosyldy. Mening oiymsha, olar – Qazaqstannyng naghyz patriottary. Óitkeni dәl osylay enbek etip, ortaq mýddege ýles qosu – elining keleshegin oilaytyn azamattardyng ghana qolynan keletin izgi is. Birikken Últtar Úiymynyng sheshimimen biyl Halyqaralyq eriktiler jyly dep jariyalandy. Túraqty damu mýddesine say keletin búl bastamany tolyq qoldaymyz. Elimizding jana Ata zanynda volonterlik qyzmetke airyqsha mәn berilip, olargha memleket tarapynan qoldau kórsetiletini naqty jazylghan. Biyl – Qazaqstanda Sifrlandyru jәne jasandy intellekt jyly. Jasandy intellekt kómeginsiz ekologiyalyq mәselelerdi ontayly sheshu mýmkin emes ekeni anyq. Atalghan tehnologiya tabighy resurstardy qorghau, ekologiyalyq basqarudy jetildiru isinde mol mýmkindikke jol ashady. Sondyqtan biz Aymaqtyq sifrlyq ekojýie qúru bastamasyn qoldaugha әzirmiz, – dedi Preziydent Toqaev.

Memleket basshysy: «Jer sharyn qorghau – ortaq mindetimiz. Býgingi sammit bizge osyny kórsetedi», - dedi.

– Tarazy basynda adamzattyn, eng aldymen, óskeleng úrpaqtyng bolashaghy túr. Búl – jay ghana ekologiyalyq maqsat emes, kerisinshe, adamy paryz, ekonomikalyq qajettilik, beybitshilik pen túraqtylyqty saqtau maqsatyndaghy strategiyalyq basymdyq. Osy orayda ornyqty keleshek qalyptastyruda mynaday negizgi qaghidattargha arqa sýiegen jón:

halqymyz ben bolashaq úrpaq aldyndaghy jauapkershilik;

shekara men shekteuge bólinbeytin yntymaqtastyq;

resurstargha, tehnologiyalar men mýmkindikterge tendey qol jetkizetin әdilettilik; nәtiyjesi kózge kórinetin naqty sharalar;

auqymy men damu dengeyine qaramastan elder arasyndaghy birlik.

Sammit barysynda Ortalyq Aziyadaghy ekologiyalyq yntymaqtastyq jónindegi Astana deklarasiyasy jәne birqatar manyzdy kelisim qabyldanady. Búl bizding atalghan qaghidattardy berik ústanatynymyzdy jәne aimaqtyq ekologiyalyq seriktestikti nyghaytugha qadam basqanymyzdy dәleldeydi. Býgingi talqylaulardyng mazmúndy әri birlesken naqty bastamalargha negiz bolatynyna senimdimin. Osylaysha, halyqtarymyzdyng iygiligine qyzmet etetin bayandy bolashaqtyng irgesin qalaymyz, – dedi Preziydent Toqaev.

Abai.kz