Elimizde iydeologiyalyq túrghydan eskirgen sovettik ataulardan qútylu, tarihy jer-su ataularyn qaytaru, belgili qayratkerlerge kóshe jәne mektep attaryn beru ýrdisi qyzu jýrip jatyr.  Bóget te joq emes. Bizding aitayyn degenimiz basqa. Qazaqylandyru prosesine jan-tәnimen qarsy bolghan, Rudnyy qalasynda túratyn orystyng biri: «qazaqtar kóshege kimning esimin beretinin de bilmeydi, olardyng aitatyny birneshe kisi, Abay, Ahmet Baytúrsynúly jәne Nazarbaev» – dep aityp qaldy.

Áriyne, nadannyng sózin qúlaqqa qystyrmaugha da bolar edi. Alayda, oilap qarasaq, bizding elde osy kisilerding atynda jýzdegen eldi meken, kóshe, mektep ataulary bar eken. Abay atynda jýzden astam mektep bar eken. Respublika aumaghynda aqynnyng otyz shaqty mýsini men eskertkishi ornatylghan. Bir oblys, taghy bir audan, bir qala, birneshe auyl onyng esimimen atalady.

Ahmet atamyzdyng enbegin de eshkim joqqa shyghara almaydy. Alayda, Alash qayratkerining atynda bir ghana Qostanay oblysynda birneshe mektep, birneshe kóshe bar. Oblys ortalyghyndaghy әuejay da onyng atymen atalady.  Qostanaydaghy eng ýlken ónirlik uniyversiyetke de onyng aty berilgen. Qostanay qalasynda, Áuliyekól audanynda, Jankeldin audanynda eskertkishteri ornatylghan.

Endeshe qasterli esimdi әrbir audandaghy nemese eldi mekendegi mektepterge qayta-qayta bergennen neni útamyz? Búghan deyin qabyldanghan tújyrymdamada belgili qayratkerlerding esimi respublika boyynsha ýshten artyq berilmesin degen qaghidany da óreskel búzyp otyrmyz. Esimin el esinde saqtaugha súranyp túrghan túlghalar az emes.

Nazarbaevqa kelsek, onyng atynda ne joq deysiz? Arnayy qor da, Uniyversiytet te, intellektualdy mektep te, arnauly múrajay da, әrbir oblys ortalyghynda kóshe de, basqa da mәdeniyet oshaqtary bar. Onyng esimin býgin biz óshirmesek kýni erteng tarih óshiretini de belgili. Nesine jaltaqtaymyz? Halyqtyng esebinen bayyghan jebirding atyn alyp tastaudan nege taysaqtaymyz? Myndaghan mekenge Sovet Odaghy túsynda eskertkishi qoyylghan Lenin men Stalin sekildi «kósemderdin»  keyingi taghdyrynan nege qorytyndy jasamaymyz.

Núrsúltan qalasy Astana bolyp búrynghy atauyn qaytarghangha mәz boldyq. Oblys ortalyqtaryndaghy Nazarbaev kósheleri ózgergen joq. Elbasy eskertkishteri ornynan qozghalghan joq. Nazarbaev mektebi, Nazarbaev qory sol qalpynda qaldy. Nazarbaevtyng bes jýzden astam kitaby kitap sórelerinen alynghan joq. Nazarbaev әuletine budjetten qarjy bólu tyiylghan joq.

Sondyqtan bizder әli de Nazarbaev dәuirinde ómir sýrip jatqanymyzdy moyyndauymyz kerek.

Otyz jyl boyy elimizdi qanaghan, at tóbelindey baylardyn, tughan-tuystarynyng ghana qamyn oilaghan basshynyng aitqan, jazghan sózderi de әr jerde әli kýnge deyin iluli túr. Onyng kóbi óz sózi de emes, әldekimder jazyp bergen, nemese bireulerden kóshirgen, tәlimdik-tәrbiyelik mәni joq sózder.

Mirjaqyp Dulatov: «Úiqyndy ash, oyan, qazaq, kóter basty!» – degen bolsa, býgin úiqymyzdy ashqandaymyz, oyanghan sekildimiz, biraq, basymyzdy әli kótere almay jatyrmyz.

Qostanay ónirinde orystyng aqyny Aleksandr Pushkinning taghy bir eskertkishi ornatyldy. Ony Reseyding jazushylar odaghy qalagha syigha beripti. Aqyngha enseli eskertkish osydan birer jyl búryn oblystaghy Lisakov qalasynda túrghyzylghan edi.Qoladan qúiylghan jana eskertkishting biyiktigi eki metr, salmaghy 260 keli. Eskertkishting granitten jasalghan túghyryn ornatudy Qostanay qalasynyng әkimdigi óz moynyna alypty. Resey jazushylar odaghy basqarmasynyng tóraghasy Valeriy Ganichev Qostanay oblysynyng sol kezdegi әkimi Sergey Kulaginge jazghan hatynda aqyn eskertkishin ornatugha qol úshyn berudi ótingen. Nauryz aiynda jazylghan hatta aitylghan sol mәsele jarty jyldyng ishinde sheshilgenge úqsaydy.

Pushkin eskertkishi qala ortalyghyna, Pushkin atyndaghy kóshening qalalyq әkimdik ghimaraty ornalasqan túsyna ornatyldy. Eskertkish ornatylghan túghyrdyng bir jaq betine «A.S.Pushkiyn» dep jazylghan. Túghyrdyng artqy jaghyna jәne bir býiirine aqynnyng «Ya pamyatnik vozdvig sebe nerukotvornyi, K nemu ne zarastet narodnaya tropa...» jәne «Net, vesi ya ne umru – dusha v zavetnoy liyre, Moy prah perejiyvet, y tleniya ubejiyt...» degen jyr joldary qashap jazylghan bolatyn. Osy óleng joldary qazaq tilinde «Eskertkish túrghyzdym men asqaq shynar, Shóp baspas el soqpaghyn bastap shyghar...» jәne «Ólmeymin, mәngi tiri janym menin, Irip te shirimeydi tәnim menin...» dep jazylyp edi. Búghan deyin qazaq tildi oqyrmangha kezinde aqyn Ghaly Ormanov audarghan: «Eskertkish ornattym men qoldan kelmes, El izi oghan salghan suyy bilmes» degen óleng joldary tanys edi. Al myna eskertkishtegi jazba qay audarmashynyki ekenin bile almadyq. Osy turaly «Azattyq» radiosy arqyly berilgen habarymyzdan keyin (10.09.2010 j.) atalghan joldar qyrylyp tastaldy. Biraq, eskertkish ornynda qaldy.

Oblys ortalyghynda eskertkish ornatu turaly biylik  jergilikti qalamgerlermen aqyldaspastan jeke-dara sheshkeni de qúpiya emes. Búghan deyin, Shoqan Uәlihanovtyng 175 jyldyq mereytoyy qarsanynda, Qostanay qalasynda oghan eskertkish ornatu turaly sol tústaghy oblys әkimi Sergey Kulaginning arnayy sheshimi de ayaqsyz qalghan edi.

Qostanayda ornatylghan Pushkin eskertkishining avtory Mәskeuding belgili mýsinshisi Nikolay Kuznesov eken, onyng Pushkindi beynelegen mýsinderi búghan deyin Sloveniyada, Bolgariyada jәne Serbiyada qoyylghan.

Qayratkerlerding esimderin este qaldyru turaly Qazaqstan ýkimeti bekitken tújyrymdamada olardyng esimderin oqu oryndary men mekemelerge respublika boyynsha ýshten artyq beruge bolmaydy dep taygha tanba basqanday etip anyq jazylghan. Áytse de Aleksandr Pushkinge qoyylghan eskertkishterdi Almaty, Astana, Qaraghandy, Petropavl, Stepnogorsk qalalarynan keziktiruge bolady. Oral qalasynda aqynnyng bir emes, eki birdey eskertkishi túr eken. Qostanay oblysyndaghy Lisakov qalasynda Aleksandr Pushkinge qala ortalyghynda ornatylghan enseli (biyiktigi 2 metr 20 santiymetr) eskertkishti «Aray» kompaniyasy qalagha syigha tartypty.

Bir sózben aitqanda, orystyng aqyny atausyz qalghan joq. Qostanay qalasyndaghy ortalyq kóshelerding biri onyng esimin iyelengen. Qalalyq balalar kitaphanasy da Pushkin atynda. Osy kitaphanada aqyn múrajayy júmys isteydi. Qamysty audanyndaghy Jayylma qonysynda aqynnyng qola busti ornatylghan.

Qanshama memleket jәne qogham qayratkerleri, aqyn-jazushylar men ónerpazdar shyqqan Qostanay topyraghynda eskertkishter az emes. Olardyng birazy tyng iygeru jyldaryna, birazy tórt týlikke, birazy azamat soghysy men ekinshi dýniyejýzilik soghysta qaza tapqandargha arnalghan.

Ashtyq qúrbandaryna, Alash arystary Eldes Omarúlyna, Áljan Bayghuringe, Myrzaghazy Espolovqa, Ghabbas Núrymovqa, Múhtar Murzinge, ataqty biyler Shegen Músaúlyna, Toqsan Jabayúlyna, Nauryzbay Qazybayúlyna, sahna sanlaqtary Serke Qojamqúlov, Elubay Ómirzaqov, Qapan Badyrov, kompozitor Áblahat Esbaev, dәriger Múhamedjan Qarabaevqa, t.b ardager azamattargha qoyylugha tiyisti eskertkishterdi әli kýtip jýrmiz.

Osydan biraz jyl búryn Qostanay qalasyndaghy sovettik iydeologiyanyng oilap tapqan jazushysy Nikolay Ostrovskiy atyndaghy qalalyq kitaphana atauyn ózgertip, oghan taqtaq aqyn Núrjan Naushabayúlynyng  esimin beru turaly bastama kóterilgen bolatyn. Sol kezdegi Mәdeniyet ministri E.Ertisbaevtyng kitaphanagha aqyn esimin beru turaly búiryghy da shyqty. Alayda, kitaphana atauy әli ózgergen joq.

Últ kósemi Álihan Bókeyhannyng qolqanat kómekshisi, últ ústazy Ahmet Baytúrsynúlynyng senimdi serigi, últ jazushysy Múhtar Áuezovting jan dosy, terminge jútang kezde tilimizge «pishindeme» (geometriya), «keskindeme» (trigonometriya) degendey úghymdardy engizgen, fizika oqulyghyn alghash ret kópke qoljetimdi etip qazaqsha sóiletken, jeti til men jeti ghylymdy erkin iygerip, «Qazaqtyng Lomonosovy» atanghan, nemis qyzyn ómirlik jar qylghan, taghdyr-talayy tartysty romangha, tizbekti kinoserialgha súranyp túrghan Alash Arysynyng biri hәm biregeyi (Gharifolla Ánesting sózi) Eldes Omarúlyna eskertkish ornatu turaly Mәdeniyet ministrligine hat joldanghan bolatyn. Enbek ardageri, auyl sharuashylyghyna enbegi singen qayratker, Eldes Omarúlynyng tuysy Amankeldi Qaliyevqa jәne Qostanay oblysynyng әkimdigine QR Mәdeniyet jәne aqparat viyse-ministri Erbol  Áliqúlovtan  «úsynys qarausyz qaldyryldy» degen hat kelipti Erbol Áliqúlov kýni keshe lauazymynan bosatyldy. Atalmysh hatta búl úsynys ne sebepti qarausyz qalghany turaly eshtene aitylmaghan. Elim dep enirep ótken Eldes Omarúly nege eskerusiz qala beredi?

Kensaydan da, basqa beyitterden de fәniyden baqigha ketken qayratkerlerding eskertkishterin jii kóremiz. Qorymnyng ózi ashyq aspan astyndaghy múrajay sekildi.  Alayda sol mýsinderdi qabirge dúgha oqugha kelgen kisiler ghana kóredi.

Elge enbegi singen azamattargha  ornatylghan eskertkishterdi olardyng esimi berilgen kóshelerding nemese oqu oryndary men mekemelerding aldyna qoysa dúrys bolar ma edi degen oy keledi.

Reseyding bir eldi mekeninde «Otan qorghaushylargha» dep atalghan eskertkish ornatylypty. Onda soghysta qaza tapqan jauyngerlerding aty-jónderi jazylypty. Birneshe adam Aughan jerinde, taghy birnesheui Sheshen elinde, otyzgha juyghy Ukrainada qaza tauypty.

Sonda búlar qanday Otandy qorghaghan degen saual tuady. «Basqa eldi jaulaushylar» dese de bolady eken.

Men mýsin ónerinen beyhabar kisimin. Alayda, eskertkishterge baylanysty ózimning ústanymym bar. Kózqarasym erekshe. Atqa mingen  batyrlar kóbinese qolyna nayza ústasa, qalamgerler qolyna kitap ústap túrady. El biylegen kósemderding bireui batysqa, bireui shyghysqa qoldaryn shoshaytyp túrady.

Ataqty mýsinshi Hakimjan Nauryzbaev beynelegen Shoqan orystyng syrbaz ofiyseri retinde kózge týsedi. Ýstinde orys әskerining mundiyri. Shoqan sol mundirdi qaytys bolar aldynda sheship tastaghany belgili. Keyingi qazaq úrpaghyna orys ofiyseri emes, qazaq ghalymy Shoqan kerek.

Eskertkishter biri birine úqsaydy. At ýstinde otyrghan batyrlardyng kóbisi nayzasyn shoshaytyp túrady. Nayzasyn jaugha kezegeni týsinikti. Túghyrdaghy kósemder qolyn shoshaytyp túrady. Alayda qayda, qay jaqqa bar deytini týsiniksiz.

Qazir kimge jәne nege eskertkish qoyylmay jatyr. Adamgha ghana emes, siyrgha da, qoygha da, esekke de eskertkish bar. Keleshekte bas kiyimge de eskertkish qoiygha bolady. Qymbat bas kiyimge, qalpaqtargha emes, basty suyqtan saqtaytyn týlki tymaqqa. Ayaq kiyimge de eskertkish qoiygha bolady. Qymbat ayaq kiyimge emes, kәdimgi pimagha. Sonda olardy da  el eske alar.

Meshit saldyryp, oghan әkesining nemese ata-babasynyng esimin beru sәnge ainaldy. Meshit salu, әriyne, sauapty is. Meshitting qabyrghasyna ata-babalary turaly eskertkish taqta qoysa da jetkilikti emes pe? Olardyng kim bolghanyn elding kóbi bilmeydi. Meshitke belgili din ghúlamalarynyng esimi berilui kerek. Oblys jәne audan ortalyqtaryndaghy meshitterge kisi esimi mýldem berilmese de jarasady. Onda ornalasqan meshitter sol jerdin, mekenning atymen atalghany oryndy dep oilaymyn.

Bir eldi mekendegi gýlzardy sonda qonys tepken bir rudyng atymen atapty. Ruynyng atyn jazghan qalpaq kiygendi de, kóilegining arqasyna da, kóligining terezesine de ruyn jazghandy kórip edik. Endi qala atauyn ruynyng atymen atasa da tang qalmaytyn boldyq.

Kezinde kommunister eskilikting qaldyghynan qútylamyz degen úran tastasa, bizder jana Qazaqstan qúramyz dep jatyrmyz. Eski men jananyng ýilesetin de, ýilespeytin de jeri bar. Tozghan kiyimdi qayta kiygennen tәnimiz jylyna qoyar ma? Elding balasy bola almay túrsa da elding aghasy bolghandardyng jolymen jýrsek elimiz onar ma? Ótkennen sabaq alsaq qana algha basarymyz anyq.

Aqylbek Shayahmet,

jazushy, filologiya ghylymdarynyng kandidaty, Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy QÓU professory, halyqaralyq shygharmashylyq Akademiyasynyng korrespondent-mýshesi, QR mәdeniyet qayratkeri, Qazaqstannyng qúrmetti jurnaliysi, Mahmút Qashqary atyndaghy týrki әlemine sinirgen enbegi ýshin halyqaralyq syilyqtyn, «Alash» halyqaralyq әdeby syilyghynyng laureaty. Múhammed Haydar  Dulaty atyndaghy halyqaralyq әdeby syilyqtyng iyegeri.

Abai.kz