Seysenbi, 28 Sәuir 2026
Sanlaq 140 0 pikir 28 Sәuir, 2026 saghat 13:49

TD-syz dәuirding dýldýlderi

Kollaj: Abai.kz.

Dop-doda

Futboldan kezekti әlem chempionatynyng bastaluyna da bir jarym aiday ghana uaqyt qaldy. 2026 jylghy ala doptyng alamanyn túnghysh ret ýsh el úiymdastyryp otyr – AQSh, Meksika jәne Kanada. Doda 11 mausym kýni Mehikonyng ataqty «Asteka» stadionynda Meksika – Ontýstik Afrika oiynymen ashylady.

Qay topta kimderding oinaytynyn tәptishtep, qay komandalardyng chempion boluy mýmkin ekenine boljam jasaugha әli ýlgeremiz, biz aldymen ótken әlem chempionattarynyng tarihyn sholyp ótsek deymiz.

Suret: Paul Popper/Popperfoto via Getty Images.

FUTBOL BIYShISI

Qay әlem chempionatynda da erekshe kózge týsken ýzdik futbolshylar bolady. Olardy әr jyldary keyde FIFA-nyng ózi, keyde dodagha tirkelgen jurnalister qauymy anyqtap jatady. Eki taraptyng sheshimderi kóbine sәikes keledi, alayda ara-túra ústanym alshaqtyghy da angharylyp qalatyn kzeder bolady. Biz sol ýzdikterdi óz kózqarasymyz túrghysynan da súryptap, saraptap, oqyrman qauymgha úsynbaqpyz.

Maqala atauyn «TD-syz dәuirding dýldýlderi» degen sebebimiz – alghashqy tórt әlem chempionaty bastan-ayaq teledidargha týsirilmegen. Tek keybir matchtardyng ýzindileri, gol salynghan sәtter (olar da tolyq emes desedi), arhivterde jәne kino-foto hronika qorlarynda saqtalyp qalghan. Yaghny qay dodada qay futbolshynyng airyqsha jarqyray kóringenin úiymdastyrushylar, jurnalister, kórermender stadiondarda óz kózimen kórip qana baghalay alghan. Baspasóz betindegi jariyalanymdargha qaray oy týigen.

Urugvaydyng túnghysh әlem chempionatyndaghy tarihy jenisining kuәsi – Monteviydeo qalasyndaghy «Sentenario» stadionynda osy elding aty anyzgha ainalghan әigili futbolshysy Hose Leandro Andradege qoyylghan eskertkish túr. Ol – futbolsýier tanylghan alghashqy futbolshy jәne túnghysh tanymal qara nәsildi sportshy edi.

H.Andrade 1901 jyly Monteviydeoda dýniyege kelipti. Futbolmen ainalyspay túryp-aq ol býkil Urugvaygha... últtyq by ónerining maytalmany retinde tanylyp ýlgergen eken. Oghan jankýier qauymnyng «Qara hanzada», «Futbol biyshisi», «Ala dopty arbaghan artist» degen siyaqty týrli laqap at tanuy da tegin bolmasa kerek. Dopty ol úrshyqsha ýiirgen kezde kórip otyrghan adamnyng tang qalyp, tanday qaqpauy mýmkin emes edi desedi.

Urugvay qúramasyna Andrade 1923 jyldan bastap shaqyrylghan. Sol jyly búl komanda Ontýstik Amerikanyng chempiony boldy. Arada bir jyl ótkende Parij Olimpiadasynda altynnan alqa taghyp, «әlemning segizinshi keremeti» atandy. Sol jarystaghy fransuzdarmen oiynda Andrade dopty 60 metrdey jeke jetektep, jeti qarsylasyn aldap ótip, el «endi qaqpagha tura soqqy jasaydy-au» dep oilay bergende sol qaptalda jalghyz túrghan komandalasyna pas asyra salghan. Serigi de mýmkindikti mýlt jibermey, gol soqqan. Osy kórinisten Hose Andradening býkil futbolshylyq ústanymy angharylady: ol – oiyndy úiymdastyrushy, alang ortasynyng qojayyny, al gol soghu mindetin alghy sheptegiler-aq atqara berse bolady. Ol – әlem futbolyndaghy alghashqy tanymal «dispetcher» edi.

Últtyq qúrama sapynda 43 oiyn ótkizgen Andrade 1928 jyly Amsterdam Olimpiadasyn da jenip aldy. Eki jyldan song túnghysh әlem chempiony atandy. Negizinen «Peniyaroli» jәne «Nasionali» klubtarynda oinady. Ómirining sonyn kedeyshilikte ótkizip, 1957 jyly qaytys bolghan.

Suret: sports.ru.

«PRAGALYQ SILEUSIN»

Chehoslovakiya qúramasy әlem chempiony atanbasa da, 1934 jyly Italiyada úiymdastyrylghan II dop dodasynyng eng jaryq júldyzy retinde mamandar bir auyzdan Frantiyshek Planichkany ataydy. Últtyq qúrama elge oralghan kezde ony 100 myng jankýier kýtip alypty. Qaqpashyny alaqandaryna salyp kótergen olar Praga kóshelerimen bir saghat boyy alyp jýripti!

Qaqpashy 1904 jyldyng 2 shildesinde dýniyege kelgen. Praganyng «Slovan» jәne «Slaviya» klubtarynda úzaq jyldar óner kórsetken ol 6 ret el chempiony atanghan. Últtyq komandagha túnghysh ret 1925 jyly shaqyrylghan. Sodan №1-jeydeni 1938 jylgha deyin eshkimge bermegen ol osy merzim ishinde qúrama sapynda 74 oiyn ótkizipti.

Planichkanyng boyy 178 sm ghana edi. Qaqpashy ýshin búl alasa sanalady, biraq ol kemshiligin Frantiyshekting shapshang qimyldaytyn әbjildigi, baryssha atylatyn sekirgishtik qasiyeti, shabuylshylardyng ayaghyndaghy dopqa qoryqpay úmtylatyn batyldyghy basyp ketetin. Ony jurnalisterding «Pragalyq sileusin» dep atauy da sodan. 1938 jylghy әlem chempionatynyng shiyrek finalyndaghy Braziliyamen aiqasta ol, 87-minutta qoly synghanyna qaramastan, býkil qosymsha 30 minutta qaqpasyn erlikpen qorghady. Jalghyz ghana sau qolymen-aq ol azuly qarsylasyna gol soghugha mýmkindik bermedi, oiyn teng ayaqtaldy. Eki kýnnen keyingi qosymsha matchqa Planichka qatysa almady da, Chehoslovakiya útylyp qaldy.

Statistikterding esepteuinshe, F.Planichka býkil sportshylyq ghúmyrynda 1442 match ótkizip, 1267 gol jiberip alypty. Yaghni, bir oiyngha 0,87 goldan ghana keledi degen sóz. Ghalamat kórsetkish!

Suret: sport.comments.ua.

QARA JAUHAR

III әlemdik dop dodasynyng (1938 jyly Fransiyada ótti) basty qaharmany retinde mamandar braziliyalyq shabuylshy Leonidas da Silvany tanidy. Birinshilikting bas mergeni bolghany óz aldyna, «qara jauhar» atanghan futbolshy óz komandasyn algha sýiregen naghyz kóshbasshy retinde de kózge týsti.

Kózkórgenderding jazyp qaldyrghan esteligine sýiensek, aryqtau kelgen alasa jigitting boyynda osynshama talanttyng búghyp jatqany birden bayqalmaghan eken. «Al ayaghyna dop tiydi me, lezde qúlpyryp sala beretin» deydi olar. Shabuylshy Fransiya alandarynda 7 dop soqty, onyng birin ózining anyzgha ainalghan әdisimen – yaghny qaqpagha syrtyn berip shalqalay boyynan asyra tebu tәsilimen engizdi.

Leonidas 1913 jyly Rio-de-Janeyroda dýniyege kelipti. Últtyq qúrama jeydesin túnghysh ret 1932 jyly kiygen ol alghashqy matchynda-aq Urugvay komandasynyng qaqpasyna qos dop soghyp, kózge týsipti. 18 jylgha sozylghan úzaq futbolshylyq ghúmyrynda ol «Vasko da Gama», «Botafogo», «Flamengo», «San-Paulu» sekildi óz otanynyng әigili klubtarynda jәne urugvaylyq «Peniyaroli» komandasynda óner kórsetken.

Suret: wikimedia.org.

MAMANDYGhY – MERGEN

Álem chempiony atanbasa da, 1950 jyly Braziliya jasyl alandarynda ótken IV әlem chempionatynyng eng jaryq júldyzy retinde mamandar braziliyalyq shabuylshy Ademir Menezisti ataydy.

1923 jyly Resify shaharynyng manyndaghy shaghyn qalashyqta dýniyege kelgen Ademirding 1950 jylghy dop dodasyndaghy kórsetkishi (6 oiynda 9 gol) – Braziliya qúramasy tarihyndaghy eng ýzdik nәtiyjelerding biri. Últtyq komanda sapynda 39 oiyn ótkizip, 32 dop soqqan shabuylshy klubtyq jarystarda da airyqsha mergendigimen kózge týsken. «Sport Resifiy», «Vasko da Gama», «Flumiynense» sekildi komandalarda oinap jýrip ol talay ret shtat chempiony atandy (ol kezde Braziliyanyng tútas últtyq birinshiligi ótkizilmeytin). 1949 jәne 1950 jyldary Rio shtaty chempionatynyng súrmergeni boldy.

Ademir – «Vasko da Gama» tarihyndaghy eng ýzdik qos mergenning biri. Ol atalmysh klub qúramynda 429 oiyn ótkizip, 301 gol soqqan. Dәl osy kórsetkishti 80-jyldardyng basynda taghy bir shabuylshy Roberto qaytalady.

Onyng syrt kelbeti naghyz sportshygha layyq edi – keudeli, keng jauyryndy, bura sandy, boyshan... Alpamsaday denesin shapshang iygere alatyn ol alanda dopty da qalauynsha biyletetin. Bir qyzyghy, Ademir soqqyny tek ayaghynyng ishki jәne syrtqy qyrymen ghana jasaytyn bolghan, sol sebepti dop ýnemi shiyryla úshyp, keyde baghytyn da ózgertip, qaqpashylardy talay ret san soqtyrghan. Al onyng baspen keremet oinay alatyn sheberligine braziliyalyq mamandar tәnti bolyp, «bizding elde dәl Ademirding dengeyinde әuedegi dopqa iyelik ete alatyn shabuylshy siyrek» desedi.

IYә, teledidar damymaghan kezderde de futbolsýier qauym óz dәuirining dýldýl oiynshylary tany bilgen eken...

Sәken Sybanbay

Abai.kz

0 pikir