دوپ-دودا

فۋتبولدان كەزەكتى الەم چەمپيوناتىنىڭ باستالۋىنا دا ءبىر جارىم ايداي عانا ۋاقىت قالدى. 2026 جىلعى الا دوپتىڭ الامانىن تۇڭعىش رەت ءۇش ەل ۇيىمداستىرىپ وتىر – اقش، مەكسيكا جانە كانادا. دودا 11 ماۋسىم كۇنى مەحيكونىڭ اتاقتى «اتستەكا» ستاديونىندا مەكسيكا – وڭتۇستىك افريكا ويىنىمەن اشىلادى.

قاي توپتا كىمدەردىڭ وينايتىنىن تاپتىشتەپ، قاي كوماندالاردىڭ چەمپيون بولۋى مۇمكىن ەكەنىنە بولجام جاساۋعا ءالى ۇلگەرەمىز، ءبىز الدىمەن وتكەن الەم چەمپيوناتتارىنىڭ تاريحىن شولىپ وتسەك دەيمىز.

سۋرەت: Paul Popper/Popperfoto via Getty Images.

فۋتبول ءبيشىسى

قاي الەم چەمپيوناتىندا دا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ۇزدىك فۋتبولشىلار بولادى. ولاردى ءار جىلدارى كەيدە فيفا-نىڭ ءوزى، كەيدە دوداعا تىركەلگەن جۋرناليستەر قاۋىمى انىقتاپ جاتادى. ەكى تاراپتىڭ شەشىمدەرى كوبىنە سايكەس كەلەدى، الايدا ارا-تۇرا ۇستانىم الشاقتىعى دا اڭعارىلىپ قالاتىن كزەدەر بولادى. ءبىز سول ۇزدىكتەردى ءوز كوزقاراسىمىز تۇرعىسىنان دا سۇرىپتاپ، ساراپتاپ، وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنباقپىز.

ماقالا اتاۋىن «تد-سىز ءداۋىردىڭ دۇلدۇلدەرى» دەگەن سەبەبىمىز – العاشقى ءتورت الەم چەمپيوناتى باستان-اياق تەلەديدارعا تۇسىرىلمەگەن. تەك كەيبىر ماتچتاردىڭ ۇزىندىلەرى، گول سالىنعان ساتتەر (ولار دا تولىق ەمەس دەسەدى), ارحيۆتەردە جانە كينو-فوتو حرونيكا قورلارىندا ساقتالىپ قالعان. ياعني قاي دودادا قاي فۋتبولشىنىڭ ايرىقشا جارقىراي كورىنگەنىن ۇيىمداستىرۋشىلار، جۋرناليستەر، كورەرمەندەر ستاديونداردا ءوز كوزىمەن كورىپ قانا باعالاي العان. ءباسپاسوز بەتىندەگى جاريالانىمدارعا قاراي وي تۇيگەن.

ۋرۋگۆايدىڭ تۇڭعىش الەم چەمپيوناتىنداعى تاريحي جەڭىسىنىڭ كۋاسى – مونتەۆيدەو قالاسىنداعى «سەنتەناريو» ستاديونىندا وسى ەلدىڭ اتى اڭىزعا اينالعان ايگىلى فۋتبولشىسى حوسە لەاندرو اندرادەگە قويىلعان ەسكەرتكىش تۇر. ول – فۋتبولسۇيەر تانىلعان العاشقى فۋتبولشى جانە تۇڭعىش تانىمال قارا ءناسىلدى سپورتشى ەدى.

ح.اندرادە 1901 جىلى مونتەۆيدەودا دۇنيەگە كەلىپتى. فۋتبولمەن اينالىسپاي تۇرىپ-اق ول بۇكىل ۋرۋگۆايعا... ۇلتتىق بي ونەرىنىڭ مايتالمانى رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن ەكەن. وعان جانكۇيەر قاۋىمنىڭ «قارا حانزادا»، «فۋتبول ءبيشىسى»، «الا دوپتى ارباعان ارتيست» دەگەن سياقتى ءتۇرلى لاقاپ ات تاڭۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك. دوپتى ول ۇرشىقشا ۇيىرگەن كەزدە كورىپ وتىرعان ادامنىڭ تاڭ قالىپ، تاڭداي قاقپاۋى مۇمكىن ەمەس ەدى دەسەدى.

ۋرۋگۆاي قۇراماسىنا اندرادە 1923 جىلدان باستاپ شاقىرىلعان. سول جىلى بۇل كوماندا وڭتۇستىك امەريكانىڭ چەمپيونى بولدى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە پاريج وليمپياداسىندا التىننان القا تاعىپ، «الەمنىڭ سەگىزىنشى كەرەمەتى» اتاندى. سول جارىستاعى فرانتسۋزدارمەن ويىندا اندرادە دوپتى 60 مەتردەي جەكە جەتەكتەپ، جەتى قارسىلاسىن الداپ ءوتىپ، ەل «ەندى قاقپاعا تۋرا سوققى جاسايدى-اۋ» دەپ ويلاي بەرگەندە سول قاپتالدا جالعىز تۇرعان كوماندالاسىنا پاس اسىرا سالعان. سەرىگى دە مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەي، گول سوققان. وسى كورىنىستەن حوسە اندرادەنىڭ بۇكىل فۋتبولشىلىق ۇستانىمى اڭعارىلادى: ول – ويىندى ۇيىمداستىرۋشى، الاڭ ورتاسىنىڭ قوجايىنى، ال گول سوعۋ مىندەتىن العى شەپتەگىلەر-اق اتقارا بەرسە بولادى. ول – الەم فۋتبولىنداعى العاشقى تانىمال «ديسپەتچەر» ەدى.

ۇلتتىق قۇراما ساپىندا 43 ويىن وتكىزگەن اندرادە 1928 جىلى امستەردام وليمپياداسىن دا جەڭىپ الدى. ەكى جىلدان سوڭ تۇڭعىش الەم چەمپيونى اتاندى. نەگىزىنەن «پەنيارول» جانە «ناسونال» كلۋبتارىندا وينادى. ءومىرىنىڭ سوڭىن كەدەيشىلىكتە وتكىزىپ، 1957 جىلى قايتىس بولعان.

سۋرەت: sports.ru.

«پراگالىق سىلەۋسىن»

چەحوسلوۆاكيا قۇراماسى الەم چەمپيونى اتانباسا دا، 1934 جىلى يتاليادا ۇيىمداستىرىلعان ءىى دوپ دوداسىنىڭ ەڭ جارىق جۇلدىزى رەتىندە ماماندار ءبىر اۋىزدان فرانتيشەك پلانيچكانى اتايدى. ۇلتتىق قۇراما ەلگە ورالعان كەزدە ونى 100 مىڭ جانكۇيەر كۇتىپ الىپتى. قاقپاشىنى الاقاندارىنا سالىپ كوتەرگەن ولار پراگا كوشەلەرىمەن ءبىر ساعات بويى الىپ ءجۇرىپتى!

قاقپاشى 1904 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. پراگانىڭ «سلوۆان» جانە «سلاۆيا» كلۋبتارىندا ۇزاق جىلدار ونەر كورسەتكەن ول 6 رەت ەل چەمپيونى اتانعان. ۇلتتىق كومانداعا تۇڭعىش رەت 1925 جىلى شاقىرىلعان. سودان №1-جەيدەنى 1938 جىلعا دەيىن ەشكىمگە بەرمەگەن ول وسى مەرزىم ىشىندە قۇراما ساپىندا 74 ويىن وتكىزىپتى.

پلانيچكانىڭ بويى 178 سم عانا ەدى. قاقپاشى ءۇشىن بۇل الاسا سانالادى، بىراق ول كەمشىلىگىن فرانتيشەكتىڭ شاپشاڭ قيمىلدايتىن ابجىلدىگى، بارىسشا اتىلاتىن سەكىرگىشتىك قاسيەتى، شابۋىلشىلاردىڭ اياعىنداعى دوپقا قورىقپاي ۇمتىلاتىن باتىلدىعى باسىپ كەتەتىن. ونى جۋرناليستەردىڭ «پراگالىق سىلەۋسىن» دەپ اتاۋى دا سودان. 1938 جىلعى الەم چەمپيوناتىنىڭ شيرەك فينالىنداعى برازيليامەن ايقاستا ول، 87-مينۋتتا قولى سىنعانىنا قاراماستان، بۇكىل قوسىمشا 30 مينۋتتا قاقپاسىن ەرلىكپەن قورعادى. جالعىز عانا ساۋ قولىمەن-اق ول ازۋلى قارسىلاسىنا گول سوعۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى، ويىن تەڭ اياقتالدى. ەكى كۇننەن كەيىنگى قوسىمشا ماتچقا پلانيچكا قاتىسا المادى دا، چەحوسلوۆاكيا ۇتىلىپ قالدى.

ستاتيستيكتەردىڭ ەسەپتەۋىنشە، ف.پلانيچكا بۇكىل سپورتشىلىق عۇمىرىندا 1442 ماتچ وتكىزىپ، 1267 گول جىبەرىپ الىپتى. ياعني، ءبىر ويىنعا 0,87 گولدان عانا كەلەدى دەگەن ءسوز. عالامات كورسەتكىش!

سۋرەت: sport.comments.ua.

قارا جاۋھار

ءىىى الەمدىك دوپ دوداسىنىڭ (1938 جىلى فرانتسيادا ءوتتى) باستى قاھارمانى رەتىندە ماماندار برازيليالىق شابۋىلشى لەونيداس دا سيلۆانى تانيدى. بىرىنشىلىكتىڭ باس مەرگەنى بولعانى ءوز الدىنا، «قارا جاۋھار» اتانعان فۋتبولشى ءوز كومانداسىن العا سۇيرەگەن ناعىز كوشباسشى رەتىندە دە كوزگە ءتۇستى.

كوزكورگەندەردىڭ جازىپ قالدىرعان ەستەلىگىنە سۇيەنسەك، ارىقتاۋ كەلگەن الاسا جىگىتتىڭ بويىندا وسىنشاما تالانتتىڭ بۇعىپ جاتقانى بىردەن بايقالماعان ەكەن. «ال اياعىنا دوپ ءتيدى مە، لەزدە قۇلپىرىپ سالا بەرەتىن» دەيدى ولار. شابۋىلشى فرانتسيا الاڭدارىندا 7 دوپ سوقتى، ونىڭ ءبىرىن ءوزىنىڭ اڭىزعا اينالعان ادىسىمەن – ياعني قاقپاعا سىرتىن بەرىپ شالقالاي بويىنان اسىرا تەبۋ تاسىلىمەن ەنگىزدى.

لەونيداس 1913 جىلى ريو-دە-جانەيرودا دۇنيەگە كەلىپتى. ۇلتتىق قۇراما جەيدەسىن تۇڭعىش رەت 1932 جىلى كيگەن ول العاشقى ماتچىندا-اق ۋرۋگۆاي كومانداسىنىڭ قاقپاسىنا قوس دوپ سوعىپ، كوزگە ءتۇسىپتى. 18 جىلعا سوزىلعان ۇزاق فۋتبولشىلىق عۇمىرىندا ول «ۆاسكو دا گاما»، «بوتافوگو»، «فلامەنگو»، «سان-پاۋلۋ» سەكىلدى ءوز وتانىنىڭ ايگىلى كلۋبتارىندا جانە ۋرۋگۆايلىق «پەنيارول» كومانداسىندا ونەر كورسەتكەن.

سۋرەت: wikimedia.org.

ماماندىعى – مەرگەن

الەم چەمپيونى اتانباسا دا، 1950 جىلى برازيليا جاسىل الاڭدارىندا وتكەن ءىV الەم چەمپيوناتىنىڭ ەڭ جارىق جۇلدىزى رەتىندە ماماندار برازيليالىق شابۋىلشى ادەمير مەنەزيستى اتايدى.

1923 جىلى رەسيفي شاھارىنىڭ ماڭىنداعى شاعىن قالاشىقتا دۇنيەگە كەلگەن ادەميردىڭ 1950 جىلعى دوپ دوداسىنداعى كورسەتكىشى (6 ويىندا 9 گول) – برازيليا قۇراماسى تاريحىنداعى ەڭ ۇزدىك ناتيجەلەردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق كوماندا ساپىندا 39 ويىن وتكىزىپ، 32 دوپ سوققان شابۋىلشى كلۋبتىق جارىستاردا دا ايرىقشا مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسكەن. «سپورت رەسيفي»، «ۆاسكو دا گاما»، «فلۋمينەنسە» سەكىلدى كوماندالاردا ويناپ ءجۇرىپ ول تالاي رەت شتات چەمپيونى اتاندى (ول كەزدە برازيليانىڭ تۇتاس ۇلتتىق بىرىنشىلىگى وتكىزىلمەيتىن). 1949 جانە 1950 جىلدارى ريو شتاتى چەمپيوناتىنىڭ سۇرمەرگەنى بولدى.

ادەمير – «ۆاسكو دا گاما» تاريحىنداعى ەڭ ۇزدىك قوس مەرگەننىڭ ءبىرى. ول اتالمىش كلۋب قۇرامىندا 429 ويىن وتكىزىپ، 301 گول سوققان. ءدال وسى كورسەتكىشتى 80-جىلداردىڭ باسىندا تاعى ءبىر شابۋىلشى روبەرتو قايتالادى.

ونىڭ سىرت كەلبەتى ناعىز سپورتشىعا لايىق ەدى – كەۋدەلى، كەڭ جاۋىرىندى، بۋرا ساندى، بويشاڭ... الپامساداي دەنەسىن شاپشاڭ يگەرە الاتىن ول الاڭدا دوپتى دا قالاۋىنشا بيلەتەتىن. ءبىر قىزىعى، ادەمير سوققىنى تەك اياعىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى قىرىمەن عانا جاسايتىن بولعان، سول سەبەپتى دوپ ۇنەمى شيىرىلا ۇشىپ، كەيدە باعىتىن دا وزگەرتىپ، قاقپاشىلاردى تالاي رەت سان سوقتىرعان. ال ونىڭ باسپەن كەرەمەت ويناي الاتىن شەبەرلىگىنە برازيليالىق ماماندار ءتانتى بولىپ، «ءبىزدىڭ ەلدە ءدال ادەميردىڭ دەڭگەيىندە اۋەدەگى دوپقا يەلىك ەتە الاتىن شابۋىلشى سيرەك» دەسەدى.

ءيا، تەلەديدار دامىماعان كەزدەردە دە فۋتبولسۇيەر قاۋىم ءوز ءداۋىرىنىڭ ءدۇلدۇل ويىنشىلارى تاني بىلگەن ەكەن...

ساكەن سىبانباي

Abai.kz