«Erteni ýshin esek te qayghyrady» depti qazeken. Dәu de bolsa kótergen jýgining batpandyghyna oray aitylghan bolar. Bir bilse nәti múghalim atauly bilu kerek múnyng jayyn. Al, endi men syrty sypayy Ashat inime tanghalayyn dedim. Keyingi kezde múghalimderding qúlaghyn kóterui kóbeyip ketti. Apam da an-tan, men an-tan! Týsinbedik, keyde múnysy «Maghan búiyrmaghan kótenshek boghymen pissinnin» kerine de úqsanqyrap ketedi. Keyde, әriyne. Bәlkim olay emes te shyghar? Janadan bolghan QR Oqu aghartu ministrining qadamyna el bolyp quana qoyyp edik. Búryn basqarghan salasy bolghan song ózi siyaqty esti jigitter qoldau bildiretin shyghar dep te oilaghanbyz әuelde. Joq, olay bolmay shyqty, tasada túryp tas atatyndar óz aldyna, Ashatjan ashyq aiqas alanyna shyqqan siyaqty. Búl qalay?

Birinshiden, ol ghoy joly jinishke qaryndas. Ony aitasyn, qyzmet tútqasyn ústaghany keshe ghana. Oghan deyin «bir kemede» edin. Eger kisi tanysaq, júmys qarqynyn tym jaman bastaghan joq. Árbir isinen, sózinen, qimyl, әreketinen kәsiby maman ekeni kórinip túr. Bir sózben aitqanda: Qazaqstannyng bas múghalimi lauazymyna әbden layyq túlgha, bireuler «joly jinishke» dep qazaqylyqqa salynyp jýrmese. Qúdaygha shýkir, әzirge elding kózin shel basa qoyghan joq. Qay nәrseni de kórip, bilip, anysyn andap otyr. Ekinshiden, búl — Preziydent Qasym-Jomart Kemelúlynyng tandap qoyghan kadry emes pe? Búrynghy eks-ministrdin, qazirgi halyq qalaulysynyng myna әreketteri qaryndastyng qyr izin baghudy bylay qoyghanda, Toqaevtyng tandauyn tas-talqan etuding әreketine úqsanqyramay ma? Bilmedim, bәlkim әrkimning óz mini ózine bayqalmaytyn shyghar, biraq syrt kózge badyrayyp-aq túrady eken.

Ázirge tym әrilemey-aq qoyayyq. Esti jigit qoy, ainalasyna qarar, oy qorytar. Áytpese, bildey halyq qalaulysyna abyna beru dúrys bola qoymas. Kóshe kezbesining osy ayadaghy bylapyt lebizin kýnde estip jýrmiz. Al «Arisinfo KZ» «Mәjilis deputaty Ashat Aymaghambetov múghalimderdi gazet-jurnaldargha mәjbýrlep jazdyru mәselesine qatysty pikir bildirdi» degende kózimiz sharasynan ainalyp týse jazdaghany ras. Sonda ne kórdik deysiz be? «Onyng aituynsha, pedagogtardy basylymdargha kýshtep jazdyru zangha qayshy», — depti olar da, jerden jeti qoyan tapqanday. Múnyng nesi janalyq? Álde múghalimder on-solyn bilmeytin, tek aitqangha kónip, aidaumen ghana jýretin bireu degileri kele me? Ótkende halyq qalaulysynyng sol múghalimderge qaratyp aitqan bir lebizinen aryzdy qayda jazu kerektigi jayynda «paydaly kenester» berip jatqanyn estip, sonda bir jaghamdy ústap, ishimdi tartyp edim. Jalpy, men songhy kezde, ministrding qyzmetine qaratyp aityp jýrgen pikirlerinnen asa bir tilekshilikting lebin bayqap jýrgen joqpyn, Ashatjan. Jalpy, qalay oilaysyndar, keyingi kezde bizding «sayasat auylynda» jýrgen keybir jigitter tym maydalanyp bara jatqan joq pa?

IYә, múghalimning «múny» men «jyry» qansha aitsa da týbin kórsetpeytin shynyrau. Múghalimdi kýshteu zangha qarsy ekenin kózi ashyqtardy aitpaghanda, jabyqtar da biledi. Biraq múnday nәrselerdi aitudyng etikasy bylay túrsyn, jetkizuding joldary hәm sayasaty bar emes pe? Men Júldyz Sýleymenovany kórgen emespin, tanymaymyn. Biraq jýzindegi jylylyqtyng tabynan sol qaryndastyng asyl tegi bayqalyp túrady. Al endi qandauyzyndy búryp, ózinnen qalghan ministrlikke qaratyp: «Myqty múghalim Qazaqstannyng ghana emes, shetelding gazet-jurnaldaryn oqidy. Gazetting eng kóp oqyrmany múghalimder, sondyqtan biz manipulyasiyagha barmauymyz kerek. Gazet-jurnal qyzyqty bolsa, múghalimder oqidy. Mening ózim The New York Times-ti apta sayyn oqimyn», — degenine jón bolsyn. Bayqaysyng ba, basty monipulyanttyng obrazy ózinde túr ghoy, Ashatjan. Sonda, sening asyl oiynsha qazaq basylymdaryn jazdyrtyp, oqityndar myqty múghalim bola almaghany ma? Pah, sóz bolghanyna!

Ótkende Preziydent «Týrkistan» gazetine bergen súhbatynda: «Gazet-jurnaldar qayta órleu dәuirining bastauynda túr» degeni qayda? «Sebebi, — deydi ol, odan әri sózin sabaqtap, — әleumettik jeli adamnyng oilau (tanymdyq) qabiletine zor ziyan keltirip jatyr. Jasy qyryqqa jetse de, bilimi men oi-órisi on bes jastaghy jasóspirimder dengeyinde qalyp qoyghan azamattardy qazirding ózinde kezdestiruge bolady». Osy uәli sóz ózdering jayynda aitylghannan sau ma ózi? Álde súhbatty oqymadyng ba? Bәlkim oqymaghansu arqyly Preziydentting sózin joqqa shygharyp otyru әdet pe? Odan әri Qasym-Jomart Kemelúly «Óz basym merzimdi baspasózdi jas kezimnen ýzbey oqitynym ras. Áli kýnge deyin osy әdetimnen janylghan emespin»degen joq pa? Olay bolsa: «Qazirgi tanda baspasóz zaman talabyna beyimdelip, aqparat aidynynan óz ornyn tauyp otyr. Gazet tilshileri jan-jaqty sholular men tereng saraptamalar jasaugha basa mәn beredi, aghartushylyqpen ainalysady. Kәsiby әri óz isine adal jur­nalister sapaly materialdar әzirlep, dәstýrli qúndylyqtardy saqtaugha eleuli ýles qosyp keledi. Men sýiikti Otanymyzdyng iygiligi ýshin barlyq salada tabysty enbek etip jýrgen myqty azamattar turaly mәlimetterdi kóbinese gazetterden alamyn... Oqu mәdeniyeti joghary elder әrdayym jahandyq damudyng alghy shebinde bola beretini sózsiz. Búghan esh kýmәnim joq», — degen tújyrymdamalyq pikirin qay jobagha qoyamyz? Aseke-au, bauyrym-au, sonda mәjilis deputaty sen ne deysin, al Memleket basshysy — Preziydent ne deydi?

Jalpy, osy biz qazaq degen halyqty, últymyzdyng ana tilin, últtyq basylymdardy mensinbey, ary men abyroyyn ayaqqa taptau degen әdetti qashan qoyamyz? Mynau ne sóz: «Gazet, jurnaldar qyzyqty bolsa?!» Bayqaysyng ba, (bayqasang búlay demes eding ghoy, soghan qaraghanda mandattyng buymen bayqamay da qalatyn bolyp túrsyng ghoy, bauyrym), jogharydaghy kýlbilte sózinning auanymen-aq múghalimderge arasha týsken bolyp kýlli últtyq baspasóz aqparat qúraldarynyng qúnyn soqyr tiyngha týsirip, gazet, jurnaldyng tónireginde jýrgen barsha jurnalister qauymyn kýresinge laqtyryp tastap túrsyng ghoy. Jalpy, kim bergen senderge osynday erekshe qúqyqty, asa qúrmetti Ashat Aymaghambetov myrza? «Mening ózim «The New York Times-ti» apta sayyn oqimyn!» IYә, endi ne isteyik, aghylshyn tilinen habary bar bir halyq qalaulysy sóitedi eken dep, aghylshyn tilin bilmeytin «ekinshi sortty» qazaqtar qyrylayyq pa týgel? E, sender endi sóitip qúrisyndar-au, kóp «oqyghan» jigitter. Pәlenbay til biletin poliglot Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng shyqpay jýrgen jany…

Bәrin ait ta, birin ait, astamshylyq degen — osy, Ashat inim. «Ýlken astaudan dәm tatqandardyng kózderi aqiyp ketedi» deushi edi. Jalpy, qalay deseng de últtyng bolashaghyn tәrbiyelep jatqan myqty múghalim bireu zorlap jazdyrmay-aq, óz erkimen gazet-jurnal oquy tiyis. Biraq múghalimning myqtylyghy, ózing aitqanday, «The New York Times-ti» oqumen ólshenedi desen, onda qúryghan jerimiz de tap osy jer eken. Men seni syrttay baghyp, týsi jyly jigit qoy dep jýrushi edim. Adamnyng alasy ishinde ekenin aitqan ata-babang әulie dersing osydan keyin. Solay, inim, «Esek mingen at súramaydy, / Balyq jegen et súramaydy». Qazirgi múghalim sauatty, kóp aqyl súray qoymas siz benen bizden. Súrasa da, súramasa da aityp jatyrsyng ghoy óz bilgenindi. Jәne solar óz qúqyghyn senen artyq biletinine de senimdimin. Sondyqtan, attan esek ozghan, oqtan kesek ozghan zamanda abyroysyzdyqtyng auylyn tónirektey bermeyik te. Áytpese bәri bilinip, shodyrayyp kórinip túr. «Súmyray sugha tyshady, boghy qalqyp shyghady!» Basqa eshtene de emes. Álde sholaq biylikting zeni júqqan adamdar osylay bola ma eken?

Berik Jýsipov

Abai.kz