«ەرتەڭى ءۇشىن ەسەك تە قايعىرادى» دەپتى قازەكەڭ. ءداۋ دە بولسا كوتەرگەن جۇگىنىڭ باتپاندىعىنا وراي ايتىلعان بولار. ءبىر بىلسە ءناتى مۇعالىم اتاۋلى ءبىلۋ كەرەك مۇنىڭ جايىن. ال، ەندى مەن سىرتى سىپايى اسحات ىنىمە تاڭعالايىن دەدىم. كەيىنگى كەزدە مۇعالىمدەردىڭ قۇلاعىن كوتەرۋى كوبەيىپ كەتتى. اپام دا اڭ-تاڭ، مەن اڭ-تاڭ! تۇسىنبەدىك، كەيدە مۇنىسى «ماعان بۇيىرماعان كوتەنشەك بوعىمەن ءپىسسىننىڭ» كەرىنە دە ۇقساڭقىراپ كەتەدى. كەيدە، ارينە. بالكىم ولاي ەمەس تە شىعار؟ جاڭادان بولعان قر وقۋ اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ قادامىنا ەل بولىپ قۋانا قويىپ ەدىك. بۇرىن باسقارعان سالاسى بولعان سوڭ ءوزى سياقتى ەستى جىگىتتەر قولداۋ بىلدىرەتىن شىعار دەپ تە ويلاعانبىز اۋەلدە. جوق، ولاي بولماي شىقتى، تاسادا تۇرىپ تاس اتاتىندار ءوز الدىنا، اسحاتجان اشىق ايقاس الاڭىنا شىققان سياقتى. بۇل قالاي؟

بىرىنشىدەن، ول عوي جولى جىڭىشكە قارىنداس. ونى ايتاسىڭ، قىزمەت تۇتقاسىن ۇستاعانى كەشە عانا. وعان دەيىن «ءبىر كەمەدە» ەدىڭ. ەگەر كىسى تانىساق، جۇمىس قارقىنىن تىم جامان باستاعان جوق. ءاربىر ىسىنەن، سوزىنەن، قيمىل، ارەكەتىنەن كاسىبي مامان ەكەنى كورىنىپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا: قازاقستاننىڭ باس مۇعالىمى لاۋازىمىنا ابدەن لايىق تۇلعا، بىرەۋلەر «جولى جىڭىشكە» دەپ قازاقىلىققا سالىنىپ جۇرمەسە. قۇدايعا شۇكىر، ازىرگە ەلدىڭ كوزىن شەل باسا قويعان جوق. قاي نارسەنى دە كورىپ، ءبىلىپ، اڭىسىن اڭداپ وتىر. ەكىنشىدەن، بۇل — پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ تاڭداپ قويعان كادرى ەمەس پە؟ بۇرىنعى ەكس-ءمينيستردىڭ، قازىرگى حالىق قالاۋلىسىنىڭ مىنا ارەكەتتەرى قارىنداستىڭ قىر ءىزىن باعۋدى بىلاي قويعاندا، توقاەۆتىڭ تاڭداۋىن تاس-تالقان ەتۋدىڭ ارەكەتىنە ۇقساڭقىراماي ما؟ بىلمەدىم، بالكىم اركىمنىڭ ءوز ءمىنى وزىنە بايقالمايتىن شىعار، بىراق سىرت كوزگە بادىرايىپ-اق تۇرادى ەكەن.

ازىرگە تىم ارىلەمەي-اق قويايىق. ەستى جىگىت قوي، اينالاسىنا قارار، وي قورىتار. ايتپەسە، بىلدەي حالىق قالاۋلىسىنا ابىنا بەرۋ دۇرىس بولا قويماس. كوشە كەزبەسىنىڭ وسى اياداعى بىلاپىت لەبىزىن كۇندە ەستىپ ءجۇرمىز. ال «Arisinfo KZ» «ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆ مۇعالىمدەردى گازەت-جۋرنالدارعا ماجبۇرلەپ جازدىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى» دەگەندە كوزىمىز شاراسىنان اينالىپ تۇسە جازداعانى راس. سوندا نە كوردىك دەيسىز بە؟ «ونىڭ ايتۋىنشا، پەداگوگتاردى باسىلىمدارعا كۇشتەپ جازدىرۋ زاڭعا قايشى»، — دەپتى ولار دا، جەردەن جەتى قويان تاپقانداي. مۇنىڭ نەسى جاڭالىق؟ الدە مۇعالىمدەر وڭ-سولىن بىلمەيتىن، تەك ايتقانعا كونىپ، ايداۋمەن عانا جۇرەتىن بىرەۋ دەگىلەرى كەلە مە؟ وتكەندە حالىق قالاۋلىسىنىڭ سول مۇعالىمدەرگە قاراتىپ ايتقان ءبىر لەبىزىنەن ارىزدى قايدا جازۋ كەرەكتىگى جايىندا «پايدالى كەڭەستەر» بەرىپ جاتقانىن ەستىپ، سوندا ءبىر جاعامدى ۇستاپ، ءىشىمدى تارتىپ ەدىم. جالپى، مەن سوڭعى كەزدە، ءمينيستردىڭ قىزمەتىنە قاراتىپ ايتىپ جۇرگەن پىكىرلەرىڭنەن اسا ءبىر تىلەكشىلىكتىڭ لەبىن بايقاپ جۇرگەن جوقپىن، اسحاتجان. جالپى، قالاي ويلايسىڭدار، كەيىنگى كەزدە ءبىزدىڭ «ساياسات اۋىلىندا» جۇرگەن كەيبىر جىگىتتەر تىم مايدالانىپ بارا جاتقان جوق پا؟

ءيا، مۇعالىمنىڭ «مۇڭى» مەن «جىرى» قانشا ايتسا دا ءتۇبىن كورسەتپەيتىن شىڭىراۋ. مۇعالىمدى كۇشتەۋ زاڭعا قارسى ەكەنىن كوزى اشىقتاردى ايتپاعاندا، جابىقتار دا بىلەدى. بىراق مۇنداي نارسەلەردى ايتۋدىڭ ەتيكاسى بىلاي تۇرسىن، جەتكىزۋدىڭ جولدارى ءھام ساياساتى بار ەمەس پە؟ مەن جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانى كورگەن ەمەسپىن، تانىمايمىن. بىراق جۇزىندەگى جىلىلىقتىڭ تابىنان سول قارىنداستىڭ اسىل تەگى بايقالىپ تۇرادى. ال ەندى قانداۋىزىڭدى بۇرىپ، وزىڭنەن قالعان مينيسترلىككە قاراتىپ: «مىقتى مۇعالىم قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، شەتەلدىڭ گازەت-جۋرنالدارىن وقيدى. گازەتتىڭ ەڭ كوپ وقىرمانى مۇعالىمدەر، سوندىقتان ءبىز مانيپۋلياتسياعا بارماۋىمىز كەرەك. گازەت-جۋرنال قىزىقتى بولسا، مۇعالىمدەر وقيدى. مەنىڭ ءوزىم The New York Times-ءتى اپتا سايىن وقيمىن»، — دەگەنىڭە ءجون بولسىن. بايقايسىڭ با، باستى مونيپۋليانتتىڭ وبرازى وزىڭدە تۇر عوي، اسحاتجان. سوندا، سەنىڭ اسىل ويىڭشا قازاق باسىلىمدارىن جازدىرتىپ، وقيتىندار مىقتى مۇعالىم بولا الماعانى ما؟ پاح، ءسوز بولعانىڭا!

وتكەندە پرەزيدەنت «تۇركىستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «گازەت-جۋرنالدار قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ باستاۋىندا تۇر» دەگەنى قايدا؟ «سەبەبى، — دەيدى ول، ودان ءارى ءسوزىن ساباقتاپ، — الەۋمەتتىك جەلى ادامنىڭ ويلاۋ (تانىمدىق) قابىلەتىنە زور زيان كەلتىرىپ جاتىر. جاسى قىرىققا جەتسە دە، ءبىلىمى مەن وي-ءورىسى ون بەس جاستاعى جاسوسپىرىمدەر دەڭگەيىندە قالىپ قويعان ازاماتتاردى قازىردىڭ وزىندە كەزدەستىرۋگە بولادى». وسى ءۋالى ءسوز وزدەرىڭ جايىندا ايتىلعاننان ساۋ ما ءوزى؟ الدە سۇحباتتى وقىمادىڭ با؟ بالكىم وقىماعانسۋ ارقىلى پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىن جوققا شىعارىپ وتىرۋ ادەت پە؟ ودان ءارى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى «ءوز باسىم مەرزىمدى ءباسپاسوزدى جاس كەزىمنەن ۇزبەي وقيتىنىم راس. ءالى كۇنگە دەيىن وسى ادەتىمنەن جاڭىلعان ەمەسپىن»دەگەن جوق پا؟ ولاي بولسا: «قازىرگى تاڭدا ءباسپاسوز زامان تالابىنا بەيىمدەلىپ، اقپارات ايدىنىنان ءوز ورنىن تاۋىپ وتىر. گازەت تىلشىلەرى جان-جاقتى شولۋلار مەن تەرەڭ ساراپتامالار جاساۋعا باسا ءمان بەرەدى، اعارتۋشىلىقپەن اينالىسادى. كاسىبي ءارى ءوز ىسىنە ادال جۋر­ناليستەر ساپالى ماتەريالدار ازىرلەپ، ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مەن سۇيىكتى وتانىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن بارلىق سالادا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مىقتى ازاماتتار تۋرالى مالىمەتتەردى كوبىنەسە گازەتتەردەن الامىن... وقۋ مادەنيەتى جوعارى ەلدەر ءاردايىم جاھاندىق دامۋدىڭ العى شەبىندە بولا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇعان ەش كۇمانىم جوق»، — دەگەن تۇجىرىمدامالىق پىكىرىن قاي جوباعا قويامىز؟ اسەكە-اۋ، باۋىرىم-اۋ، سوندا ءماجىلىس دەپۋتاتى سەن نە دەيسىڭ، ال مەملەكەت باسشىسى — پرەزيدەنت نە دەيدى؟

جالپى، وسى ءبىز قازاق دەگەن حالىقتى، ۇلتىمىزدىڭ انا ءتىلىن، ۇلتتىق باسىلىمداردى مەنسىنبەي، ارى مەن ابىرويىن اياققا تاپتاۋ دەگەن ادەتتى قاشان قويامىز؟ مىناۋ نە ءسوز: «گازەت، جۋرنالدار قىزىقتى بولسا؟!» بايقايسىڭ با، (بايقاساڭ بۇلاي دەمەس ەدىڭ عوي، سوعان قاراعاندا مانداتتىڭ بۋىمەن بايقاماي دا قالاتىن بولىپ تۇرسىڭ عوي، باۋىرىم), جوعارىداعى كۇلبىلتە ءسوزىڭنىڭ اۋانىمەن-اق مۇعالىمدەرگە اراشا تۇسكەن بولىپ كۇللى ۇلتتىق ءباسپاسوز اقپارات قۇرالدارىنىڭ قۇنىن سوقىر تيىنعا ءتۇسىرىپ، گازەت، جۋرنالدىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن بارشا جۋرناليستەر قاۋىمىن كۇرەسىنگە لاقتىرىپ تاستاپ تۇرسىڭ عوي. جالپى، كىم بەرگەن سەندەرگە وسىنداي ەرەكشە قۇقىقتى، اسا قۇرمەتتى اسحات ايماعامبەتوۆ مىرزا؟ «مەنىڭ ءوزىم «The New York Times-ءتى» اپتا سايىن وقيمىن!» ءيا، ەندى نە ىستەيىك، اعىلشىن تىلىنەن حابارى بار ءبىر حالىق قالاۋلىسى سويتەدى ەكەن دەپ، اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىن «ەكىنشى سورتتى» قازاقتار قىرىلايىق پا تۇگەل؟ ە، سەندەر ەندى ءسويتىپ قۇريسىڭدار-اۋ، كوپ «وقىعان» جىگىتتەر. پالەنباي ءتىل بىلەتىن پوليگلوت قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ شىقپاي جۇرگەن جانى…

ءبارىن ايت تا، ءبىرىن ايت، استامشىلىق دەگەن — وسى، اسحات ءىنىم. «ۇلكەن استاۋدان ءدام تاتقانداردىڭ كوزدەرى اقيىپ كەتەدى» دەۋشى ەدى. جالپى، قالاي دەسەڭ دە ۇلتتىڭ بولاشاعىن تاربيەلەپ جاتقان مىقتى مۇعالىم بىرەۋ زورلاپ جازدىرماي-اق، ءوز ەركىمەن گازەت-جۋرنال وقۋى ءتيىس. بىراق مۇعالىمنىڭ مىقتىلىعى، ءوزىڭ ايتقانداي، «The New York Times-ءتى» وقۋمەن ولشەنەدى دەسەڭ، وندا قۇرىعان جەرىمىز دە تاپ وسى جەر ەكەن. مەن سەنى سىرتتاي باعىپ، ءتۇسى جىلى جىگىت قوي دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. ادامنىڭ الاسى ىشىندە ەكەنىن ايتقان اتا-باباڭ اۋليە دەرسىڭ وسىدان كەيىن. سولاي، ءىنىم، «ەسەك مىنگەن ات سۇرامايدى، / بالىق جەگەن ەت سۇرامايدى». قازىرگى مۇعالىم ساۋاتتى، كوپ اقىل سۇراي قويماس ءسىز بەنەن بىزدەن. سۇراسا دا، سۇراماسا دا ايتىپ جاتىرسىڭ عوي ءوز بىلگەنىڭدى. جانە سولار ءوز قۇقىعىن سەنەن ارتىق بىلەتىنىنە دە سەنىمدىمىن. سوندىقتان، اتتان ەسەك وزعان، وقتان كەسەك وزعان زاماندا ابىرويسىزدىقتىڭ اۋىلىن توڭىرەكتەي بەرمەيىك تە. ايتپەسە ءبارى ءبىلىنىپ، شودىرايىپ كورىنىپ تۇر. «سۇمىراي سۋعا تىشادى، بوعى قالقىپ شىعادى!» باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. الدە شولاق بيلىكتىڭ زەڭى جۇققان ادامدار وسىلاي بولا ما ەكەن؟

بەرىك ءجۇسىپوۆ

Abai.kz