Bayan-Ólgey - qút qonyp, yrys daryghan jer!
Byltyr jazdyng ayaghynda Dýniyejýzi qazaqtar qauymdastyghy atynan Qarlyghash Bekpatshaqyzy, Meruesh Bashayqyzy, Ákim Ysqaqúly, Jarmúqamet Raqymbekúly, Mart Qanatqyzy, Aqmaral Bәdila jәne men, jiyny jeti adam Bayan-Ólgey radiosynyng 60 jyldyq mereytoyyna qatysu ýshin sol elde saparda boldyq.
Baryp-kelgen kólikti jәne qandastargha arnap aparghan muzykalyq aspaptardy “Halyq bankining qayyrymdylyq qory” moynyna aldy. Eshten kesh jaqsy degendey, osy saparda kórgen-bilgenderim men oigha týigenderimdi oqyrmanmen bólisuding reti endi kelgen siyaqty.
Qazir Bayan-Ólgey aimaghynyng jan sany 95 myng adamdy qúraydy eken. Halyqtyng 93 payyzy qazaqtar. Aymaq 14 әkimshilik audannan qúralady (13 audan (súmyn), 1 kent). Aymaq ortalyghynda 32 myng túrghyn ornalasqan. 1989 jyldan qazirge deyin sol elden elimizge 80 mynnan astam qandastyng kóship kelgenin eskersek, ol jaqta halyqtyng ósimi óte jaqsy ekeni osydan-aq angharylady. Halyqtyng negizgi tirshilik kózi mal eken. Jalpy Mongholiya boyynsha 70 million mal basy bar eken. Býkil halqynyng sany 3 jarym milliondy qúraytyn el ýshin búl sifr óte joghary kórsetkish. Bayan-Ólgey soltýstiginde Reseyding Altay Respublikasy (225 km), shyghysynda QHR-nyng ShÚAR-ymen (450 km) shekaralasatyndyqtan Mongholiyanyng bes aimaghyn osy eldermen jalghap túrghan transporttyq dәlizge ainalypty. Búl aimaqtan qazba baylyqtyng mol qory tabylghandyqtan qazir sheteldik investorlar kóp kelip, qarjy salyp jatypty. Jaqyn jyldardan beri búl elde turizm keninen qanat jayypty. Asqar tau, iyen dala, betbaq qúmgha ansary aughan turister әlemning әr búryshynan aghyluda. Qazaqtardyng sayatshylyq ónerin tamashalaytyn qonaqtardyng qarasy tipti, mol. Kóshpendilerding úrpaghy ýshin ortaq dәstýr bolyp sanalatyn búl óner monghúldarda dinning jәne Sin imperiyasynyng qiytúrqy sayasatynan mýlde úmyt qalypty. Ásili olar da biz siyaqty býrkit baptap, tazy ústaytyn sayyn saharanyng serileri edi, biraq manjurlar osy jauynger últty kýshpen, erekshe әdispen búdda dinine qaray jetektey bildi. Sonyng nәtiyjesinde uaqyt óte alyp imperiyanyng úrpaqtary jauyngerlik quattan, qalypty ósimnen airylyp qaldy. Memleketting strategiyalyq baghytyn qalyptastyruda, qoghamnyng ózin-ózi jetildiru baghytyn anyqtauda din men dәstýrding nәzik, kýrdeli qatynasyna abay bolghanymyz jón.
Bizding elden ol jaqqa azyq-týlik ónimderi (ún, kýrish, shokolad, qant, kәmpiyt, sheker, makaron) kóp barsa, ol jaqtan bizge et, sýt, jýnnen, týbitten, teriden toqylghan ónimder kóp keledi eken. Qandastar Astana, Almaty, Óskemen qalalary men Bayan-Ólgey, Úlan-Batyr jәne Resey qalalarynyng arasynda avtobus, taksy jýrgizip, tabys tabuda. Qazaqstan telearnalaryn júrttyng bәri kóredi. Ásirese, "Balapan" telearnasy ýlken súranysqa iye. Kezdesken kisilerding kóbi balalarymyzdyng tili "Balapanmen" shyqty, ózimiz de әuezimizdi sol arnagha qarap dúrystaymyz dep otyr.
Ol jaqta da til, oqulyq mәselesi tuynday bastaghan. Qazir Úlan-Batyr, Qobda qalalarynda ana tilin bilmeytin úrpaq ósip keledi. Bayan-Ólgeyde bastauyshtan keyin qazaq tilinde sabaq ótimeydi. Barlyq qújattar men is qaghazdar memlekettik tilde jazylyp, ýlken-kishi jinalystar memlekettik tilde jýrgiziledi. Qyl-ayaghy dәrethanadaghy jazularda monghul tilinde jazylghan.
Elimiz ben Bayan-Ólgey arasynda әue qatynasy joq. Ol jaqqa baru ýshin Resey arqyly baramyz. Búl eki elding qarapayym túrghyndary men kәsipkerleri ýshin óte tiyimsiz. Bolashaqta jeke kuәlikteri men tólqújattarynda da últy jazylmaytyn bolady degen sóz bar. Mongholiya unitarly memleket degendi syltau etken keybir әsire últshyl sayasatkerler sany az últtardyng jazuy men tilin birtútas memlekettik tilge kóshirudi dәripteude. Qysqasy, ol jaqtaghy qandastardyng da basyna búlt ýiirilip túr.
Manyzdy memlekettik sharalar ótkizilgende tek qana memlekettik tilge basymdyq beriledi. Odan keyin memlekettik әnúran shyrqalghanda olar da biz sekildi ong qolyn sol jýregine qoyyp, әnúrangha qosylady eken. Qayran, janalyqty da, jamandyqty da óte tez qabyldap, boyyna sinire qoyatyn kóshpelilerding úrpaqtary desenshi?! Baghymyz da, sorymyz da osydan shyghar!
Osy eldegi yqpaldy eki partiyanyng qaysysy saylauda kóp dauys jinasa, sol partiya biylikke keledi eken. Bir ýiding eki mýshesi eki partiyagha mýshe bolghandyqtan, keyde otbasynda otyryp aitysyp-tartysyp qalatyn jaghdayda joq emes. Keybir qyzuqandy jigitter kezdesu barysynda qarsy partiyanyng mýshelerimen bir dastarqan basynda otyra almaytynyn aityp ta qaldy. Biz ishtey “sayasat degenimiz ymyralasu óneri” degen Batys oishyldarynyng anyqtamasyn qaytaladyq. Aumaly-tókpeli zamanda, tirshilik otyn sóndirmeu ýshin jan alyp, jan berisken bir atanyng balalary beybit zamanda partiyanyng mýddesi dep jyrtyluda. Búl da bolsa “zamanyng qalay bolsa, bórking solay” degen qisyngha jeteleydi.
Osy sapar barysynda delegasiya mýshelerin aimaq әkimi Zanghar Esentay myrza arnayy qabyldap, keshte qonaqasyn berdi. Aymaqtyng naqty jaghdayyn bayanday kele, eki el arasyndaghy dostyq qarym-qatynasynyng yrghaqty damuyna qandastardyng qosyp jatqan ýlesin aiyryqsha atap ótti. Naryq zamany bastalghanda kәsipkerlikpen ainalysqan, keyin Keden salasynda qyzmet atqaryp ómirding biraz ótkeleginen ótken әkim turashyl, isker, jomart kónilimen, ónerge degen ystyq yqylasymen esimizde qaldy. Búl kisining tuyp ósken auylyn bylayghy júrt “qalaqshynyng (dombyrashynyn) auyly” dep ataydy eken. Ózi de әueletip әn salyp, kýmbirletip kýy shertip “qonaq kәde” jasady.
Ótken ghasyrdyng ayaghyna taman Dýniyejýzi qazaqtar qauymdastyghy tóraghasynyng birinshi orynbasary Kaldarbek Naymanbaev bastaghan mәrtebeli qonaqtar Bayan-Ólgeyge kelgende naryqtyng kyspaghyna kirip ketken aimaq basshylary sol kezdegi kәsipker Zanghar Esentayúlyna ótinish aityp, salmaq salady. Janadan qúrylghan úiym men onyng basshysynyng Dýniyejýzi qazaqtary aldyndaghy bedeli men manyzyn sezine bilgen Zanghar myrza arnauly boz bie soyyp kýtip alady. Odan keyin sol elge "Dos Múqasan" ansambliining mýsheleri kelgende de dәstýr men ónerdi baghalay biletin jomart kәsipker olardy da tabanyn jerge tiygizbey zor yqylasyn bildiredi. Ol kisiler qoshtasarda ansambliding dombyrasyn estelikke qaldyrady. Arada otyz jyl ótken song Zanghar myrzanyng úly Qazaqstangha oqugha kelgende sol dombyrany ala kelip, Múrat Qusayynovqa kórsetedi. Dombyrany birden tanyp, sol kýnderdegi shuaqty sәtterdi eske týsirgen Múrat myrza dombyragha qolyn qoyyp beredi. Búl kýnde әlemdik geosayasatta ýlken qúbylysqa ainalghan qazaq kóshining ýderisi osynday jan tebirenterlik sujettermen tolyghuda. Qazaq dýniyening qay búryshynda jýrse de qazaq bolyp qalady. Óitkeni bizdi ortaq taghdyr, ortaq dәstýr, ortaq salt-sana, ortaq til, ortaq din men dil toghystyrady. Artymyzda "orta derjava" atanghan qazba baylyq pen adam kapitalyna bay "Jana Qazaqstan" degen el túr. 2024 jyly el Preziydenti Q.K.Toqaev 14 jylghy ýzilisten keyin sol elde memlekettik saparda boldy. Biyl Mongholiya Preziydenti elimizde saparda bolyp, manyzdy kelisimderge qol qoyyldy.
Birinshiden, taraptar Bayan-Ólgey men Óskemen qalasy arasynda tikeley әue reysterin qayta jandandyru turaly sheshim qabyldady.
Ekinshiden, eki el arasyndaghy eng qysqa avtojol baghytyn anyqtau, ony salu jәne paydalanugha beru turaly kelisim jasaldy.
Ýshinshiden, taraptar Bayan-Ólgey aimaghynda Qazaqstan Respublikasynyng konsuldyghyn ashu jóninde uaghdalasty.
“Tuyrlyqty tuysqan” degen әdemi maqal eki elding ghasyrdan ghasyrgha jalghasyp kele jatqan shynayy dostyghyn aighaqtap túr. Búl dostyqtyng kókjiyegi әli de keneye týsedi dep bilemiz.
Omarәli Ádilbekúly
Abai.kz