Búl maqalada Mәshhýr Jýsip Kópeyúlynyng poeziyasyndaghy dәstýr men jalghastyq mәselesi qarastyrylady. Ghylymy zertteuding maqsaty – aqyn poeziyasyndaghy dәstýr jalghastyghynyng búryn qarastyrylmaghan tústaryn saralau, qarastyru, janashyl kózqaraspen qarau. Osyghan deyin professor Q.P.Jýsip óz zertteulerinde úly aqyn Abay men Mәshhýr Jýsipting arasyndaghy ýndestikti, M.N. Baratova aqyn ólenderindegi dәstýr taghylymy men stili, beynelilik, dәstýr sabaqtastyghy jәne mәni, E.Q.Jýsipov shyghys әdeby dәstýrin zerttedi. Búl enbekterde kóterilgen mәselelerdi qaytalamay, qalys qalghan, aitylmaghandaryn saralau maqalanyng ózektiligin bildiredi. Atap aitqanda enbek qúndylyghy, kedeylik, jalqaulyq, erinshektik mәseleleri taldaugha týsedi.  

Suretter: Avtordyng jeke arhiyvinen alyndy.

Ghylymy zertteuding iydeyasy – Mәshhýr Jýsip shygharmalaryndaghy kedeylik mәselesinin, enbek qúndylyghynyng zerdelenuin jan-jaqty ashyp kórsetu.Adamnyng enbektenu qabileti, ózin-ózi jenui, ózin-ózi tәrbiyeleui, sol arqyly  kedeylikke aparatyn kedergilerdi boldyrmau zertteuding praktikalyq әri tәrbiyelik manyzyn kórsetedi.

Taldau barysynda halyq әdebiyetining ozyq ýlgilerin óz shygharmashylyghynda damyta qoldanghan  Mәshhýr Jýsip Kópeev dәstýr jalghastyghyn berik ústanghan jәne óz shygharmashylyghynda útymdy qoldanghan, biraq ózine deyingi dәstýrdi qaytalamay ózindik tanbasyn qaldyra bilgen aqyndardyng biri ekeni dәleldermen keltirildi. Maqalada dәstýr jalghastyghy men HH ghasyr basyndaghy әdebiyet, jyraulyq poeziya, halyq auyz әdebiyeti arasyndaghy baylanys, ýndestik mәseleleri aitylyp ótedi. Atap aitqanda, aqyn shygharmalary auyz әdebiyeti ýlgilerimen, Shal aqyn, Shәkәrim, Abay shygharmalarymen salystyrylyp, dәstýr jalghastyghy (kedeylik taqyryby) jәne ózindik ereksheligi anyqtaldy. Nәtiyjesinde enbek qúndylyghyn, kedeylik mәselesin Abay, Shәkәrim siyaqty kulit dengeyine kótere alghany dәleldendi. Zertteuding qúndylyghy Mәshhýr Jýsip dini-aghartushy aqyn bolghandyqtan enbek qúndylyghy, kedeylik mәselelerin nәpsi túrghysynan qarastyryp, әdebiyetke ózindik sóz qoldanystaryn engizuinde jatyr. Aqynnyng shygharmalarynda kezdesetin sóz qoldanystary naqyl sóz retinde әli de qúndylyghyn joymady. Zertteuding ghylymy nәtiyjeleri men tújyrymdaryn «Mәshhýrtanu» kurstarynda, ólketanu sabaghynda, HH ghasyr basyndaghy әdebiyet jәne jalpy әdebiyet teoriyasy pәninde de qoldanugha bolady. Mәshhýr Jýsipting jәne jyraulardyn, Abay, Shәkәrim, halyq auyz әdebiyetining tuyndylaryn salystyru, súryptau, jýieleu júmystary jýrgizildi.

Qazaq halqynyng kórnekti oishyly Mәshhýr Jýsip Kópeyúlynyng (1858-1931) esimi elimiz tәuelsizdik alghan jyldardan bastap shynayy mәrtebesine kóterilip, tarihta layyqty ornyn ala bastady. Kezinde sosialistik iydeologiya qudalaghan, teris baghalaular berilgen talay últ sanlaqtarynyng tarihy sana túrghysynan ózining layyqty baghasyn alatyn kezi keldi. Dara túlghalardyng ruhany tarihymyzdaghy ornyn anyqtaytyn oishyldyng ómiri men qyzmeti turaly enbek gumanitarlyq kenistiktegi zandy qúbylys deuge bolady. Mәshhýr Jýsip qazaq halqynyng kemenger әri ayauly perzenti.

Aqynnyng shygharmashylyghy men ómirine arnalghan irgeli enbekter qazirgi kezende Almaty men Pavlodar jәne basqa da qalalarynda әrtýrli kólemde jaryq kórip keledi. Ghylymy zertteuler jasalyp, búqaralyq aqparat auqymynda kórinis berude. Al, endi solardyng qatarynda basylyp shyqqan on ýsh tomdyq aqyn shygharmalarynyng jinaghyn keyingi jyldardaghy elimizdegi ruhany kenistigining jetistigi. Pavlodar qalasyndaghy Mәshhýr Jýsip Kópeyúlynyng ruhany múrasyn zertteumen ainalysatyn ortalyqtyng qyzmeti jalpy qazaq halqynyng ruhany mәdeniyetin damytudyng kórinisi. Oqyrmandargha úsynylyp otyrylghan QR GhJBM GhK Filosofiya, sayasattanu jәne dintanu instituty ghylymy qyzmetkerleri qalyptastyrghan enbekte Almaty qalasyndaghy Qazaqstan Respublikasy Ghylym jәne joghary Bilim ministrligine qaraytyn Ortalyq ghylymy kitaphana janynda qúrastyrylyp, 2008 jyly jaryq kórgen «Sóz ónerining zergeri» atty kitaptan birshama materialdar toptamasy ózara kelisimmen qoldanyldy.

Osy atalghan enbek tarihymyzdyng úly oishyly, ghúlamasy, dintanushysy, bibliografy, sóz ónerining zergeri, aqyn, publisist, etnograf, foliklorist, aghartushy Mәshhýr Jýsip Kópeevke arnalady. Ony qúrastyrghan mamandar: Kýzembaeva V., Qosaeva N.Q. Red. alqasy: Ábughaliyeva K.K. (jauapty red.), red: Núrghojina J.M., Aqasheva S.S., Ábenova L.D., Bravach O.P. (tehn. 6 MәshHýr Jýsip Kópeev red.). – Almaty: Ortalyq ghylymy kitaphana, 2008. – 340 b., [«Úly túlghalar» atty ghylymiy-ghúmyrnamalyq seriya]. Jogharydaghy enbekti qúrastyrushylardyng biri N.Q. Qosaevanyng alghysózinde qazaqtyng «Qazan tónkerisine deyingi aqyndardyng ishinde shoqtyghy biyik jarqyraghan júldyzdardyng biregeyi – Mәshhýr Jýsip Kópeev, qanshama ghúlama aqyn shayyrlardyng ólen-jyrlary, dastandary, әzil-ospaq kýldirgi әngimeleri hatqa týspey, bizge jetpey qaldy. Arabsha oqyghan adamdardyng shygharmalaryn oqytpay tyiym saldy. Solardyng biri – Mәshhýr Jýsip Kópeev» dep atap kórsetedi.

Odan әri qaray tómendegidey oilaryn tújyrymdaydy: «Dala ualayaty gazetine» maqala, hat-habarlary jii jariyalana jýrip, Mәshhýr Jýsip atanady. Ol 15 jasyna deyin Hameretdin haziretting medresesinde bilim alady, odan song 1872 jyly Soltýstik jәne Ortalyq Qazaqstannyng auyz әdebiyetin jinaumen shúghyldanady. Býkil Qazaqstangha mәlim Qaraótkel, Atbasar, Qyzyljar siyaqty ónirlerde bolghan ol jergilikti túrghyndardyng ómir-túrmysymen, foliklorymen etene tanysady. Sol kezding ózinde-aq ol ózin ómirden kórgen-bilgenin myqty beyneley alatyn aqyn retinde tanyta bastaydy. Mәshhýr Jýsip 1917 jyly Qazan qalasynda «Hal-ahual», «Saryarqanyng kimdiki ekendigi», «Tirlikte kóp jasaghandyqtan kórgen bir tamashamyz» atty kitaptaryn shyghardy. Qazaq auyz әdebiyeti men Shyghys әdebiyeti ýlgisinde «Gýlshat-Sherizat», «Shaytannyng saudasy», «Ghibratnama», «Bayannama» t.b. qissa-dastandar jazdy. Oghan 1905 jylghy birinshi orys revolusiyasy orasan zor әser etedi.

Suretter: Avtordyng jeke arhiyvinen alyndy.

1905 jylghy 9 qantarda bolghan oqighagha arnap, «Qandy jeksenbi» degen óleng jazady. «Er Targhyn», «Qozy Kórpesh-Bayan súlu» siyaqty halyq jyrlary men Shyghystyng qissa-dastandaryn jatqa aitqan. Shyghystyng klassik әdebiyetimen jete tanysqan. «Kóroghly», «Er Kókshe», «Sayyn batyr» jyr dastandary men Búqar jyrau, Shortanbay, Orynbay, Shóje, Janaq, Saqau sekildi aqyn-jyraulardyng әdeby asyl múralaryn hatqa týsirgen. «Saryarqanyng kimdiki ekendigi» atty shygharmasynda qazaq halqyn óner-bilimge baulu, elde mektep, medreseler ashu, jer taghdyry 7 Alghy sóz t. b. ózekti mәselelerdi kóterdi. Aqynnyng qay tuyndysy bolsyn, taqyryby jaghynan qoghamdyq ómirding kókeykesti mәselelerin qamtydy. Tirliginde úry-qarylardyn, ozbyr qiyanatshyl, ai minez әkimderding qara halyqqa jasaghan qiyanatyn qyzyl tilimen qylyshtaghan. Mәshhýr Jýsip ózining aqyndyq qasiyetin de Tәnir syilaghan óner dep týsinedi». Shynymen de qazirgi últtyq tarihymyzdy qayta zerdeleu zamanynda erekshe túlghanyng búghan deyin aitylmay kelgen ómir belesterining belgisiz betteri endi ashylyp, talay jyldar boyy tyiym salynyp kelgen sýbeli shygharmalaryn qayta tanugha bet búryldy. Eki ghasyrdyng jýgin birdey kótergen aqyl-oy, óner salasyndaghy alyptardyng qatarynda Mәshhýr Jýsip Kópeyúly da bar. Talantty qoldan jasau qiyn.

XIX ghasyrdyng ekinshi jartysy men XX ghasyrdyng birinshi jartysynda el auzynan halyq auyz әdebiyetining sóz marjanyn terip, ony nasihattap eldi sauattandyru júmysymen de ainalysty. Uaqyt ótken sayyn, marjan tas su týbinde jatqan sayyn jarqyray týsetini siyaqty Mәshhýr Jýsip Kópeevting úrpaghyna qaldyryp ketken mol múrasy, bagha jetpes baylyghy onyng danqyn býkil әlemge asqaqtata pash etip, ózining qúndylyghymen erekshelenip túrady. Kezinde solaqay sayasattyng kesirinen arab haripterimen jazylghan shygharmalargha tyiym salyndy. Enbekterin jaryqqa shygharmay qudalady. Endi qazir zaman týzelip, óz qolymyz auzymyzgha jetip, egemen el bolyp, arystar aqtalyp, elim dep eniregen erlerdi eske alyp, qúrmettep as berip, múrajaylar ashyp jatyrmyz. Mәshhýr Jýsip Kópeev әli ózining layyqty baghasyn alghan joq, onyng mol múrasyn jan-jaqty zerttep, kópshilik oqyrman qauymgha tanystyru – alda túrghan negizgi mindet ekeni anyq.

Osy maqalamda  aqynnyng birshama enbekteri men oishyl turaly jazylghan keybir avtorlardyng maqalalary keltiriledi. Mәshhýr Jýsip Kópeevting ómiri men shygharmashylyghy qysqasha aqparattyq túrghyda bayandalyp, onyng ómir asularynan maghlúmattar beriledi. Búl júmysty qazirgi tarihy kezende ózining aqparattyq-tanymdyq qyzmetin tolyqtay oryndaghan enbek dese de bolady.

Mәshhýr Jýsip Kópeyúly turaly qúndy dataly derekterge toqtalar bolsam:

• 1858 jyly qazirgi Pavlodar oblysy, Bayanauyl audany, Qyzyltau bauyrynda, Nayzatas degen jerde tughan. ● 1863-1868 jyly bayanauylda Bayjan qaziretting úiymdastyruymen ashylghan medresede Nәjmedtin moldadan dәris alady.
• 1866 jyly Shormannyng Músasy Adam Jýsipke «Mәshhýr» qasterli atau berip, azan shaqyryp qoyghan aty Adam Jýsip Mәshhýr Jýsipke almastyryldy. El arasy әkesi Kópjasardy «Kópey» atap, sonymen Adam Jýsip qazaq tarihyna Mәshhýr Jýsip Kópeyúly bolyp endi.
• 1868-1872 jyly Qamar әd-Din qaziretten dәris alady.
• 1871 jyly «Isabek Ishan» atty joqtauy shyghady.
• 1872 jyly alghash ret Atbasar, Qyzyljar manyn jaylaytyn Quandyqtyng Altay, Toqa elderin aralap, kóne múralardy jinap, el men jer kóruge, júrtpen tanysugha jolgha shyghady.
• 1872 jyly kýzinde Búqargha baryp, Kóklәn medresesinde oqidy.
• 1875 jyly Qyzyltauda bala oqytady.
• 1881 jyly Qyzyljarda ghalym V.V. Radlovpen kezdesedi.
• 1885 jyly «Músa Shormanúly» dep atalatyn joqtauy shyghady.
• 1887 jyly 29 jasynda Tashkent, Búqar qalalaryna baryp, bilimin kóteredi.
• 1888-1895 jyldary birinshi qazaq gazeti «Dala ualayaty» betinde Mәshhýr Jýsipting maqala men ólenderi jii shyghyp túrdy.
• 1888 jyly eldi óner ýirenip, bilim alugha shaqyrghan ólenderi shygha bastaydy. Sonyng biri: «Mal baq, egin de sal, sauda da qyl, bostan-bos jýrme deymin qúr dalada» degen óleni. 13 I bólim. MәshHýr Jýsip Kópeyúlynyng ómir joly
• 1891 jyly Omby, Pavlodar, Semey qalalaryna jaqyn ornalasqan qazaq auyldaryn aralap, shejire-derek jinaydy.
• 1893 jyly patshanyng zúlym sayasatyna qarsylyq bildirgen ólenderi men maqalalary baspa betine shyghady. ● 1894 jyly 36 jasynda Orta Aziya elderine ekinshi ret sayahatqa shyghyp, san-aluan tarihy derek jinaydy.
• 1895 jyly «Gýlshat», «Sherizat», «Ghibratnama» atalghan enbekteri jaryqqa shyghady.
• 1896 jyly Jiydebaygha baryp, úly Abay aghasyna sәlem beredi.
• 1905 jyly búqaralyq-demokratiyalyq aqyn ekenin tanytatyn batyl ólen-jyrlaryn jaza bastaydy.
• 1906 jyly «Qandy jeksenbi» ólenin jazady.
• 1907 jyly Qazan qalasynda Husainovtar baspasynan «Saryarqanyng kimdigi ekendigi», «Tirshilikte kóp jasaghannan kórgen bir tamashamyz», «Hal-ahual» atty ýsh kitaby jaryqqa shyghady.
• 1907-1908 jyldary Patsha zang oryndary Mәshhýr Jýsipti qamaugha alugha búiryq beredi.
• 1908-1910 jyldary Samarqan, Búqargha taghy da sayahatqa shyghady. Ol sapardan oralghan son, aragha az uaqyt salyp, Edil, Jayyq, Resey eline barady.
• 1911-1914 jyldary «Ayqap» jurnalynda Mәshhýr Jýsipting ólen, maqalalary jii basylyp túrady.
• 1915 jyly bәibishesi Rәbigha qaytys bolady.
• 1916-1931 jyldar aralyghynda Mәshhýr Jýsip Eskeldide eldi qabyldap, barlyq bilgenin qaghazgha týsirumen boldy. 1907-1912 jyldarghy qatty qughyndaudan keyin ýiinen alysqa úzap shyqpapty.
• 1923 jyly «Qajymúqan» dep atalghan joqtauy shyghady.
• 1930 jyly kózi tirisinde asyn bergizedi.
• 1931 jyly 27 qarashada óz qystauy Eskeldide elmen keshu alysyp, kelini Aq Zeynepke ósiyetin aityp, aq batasyn berip dýnie salady.
• 1952 jyly «Mәshhýr Jýsipting ishinde 21 jyl denesi ashyq jatqan Eskeldidegi kesenesi qiratylsyn» degen Kenes ýkimetining qaulysy shyghady.

Suretter: Avtordyng jeke arhiyvinen alyndy.

1870 jyly Qamariddin haziretting medresesinde, odan keyin Búharadaghy diny joghary oqu ornynda oqyp bilim alady. Molda bir ghana din sabaghyn emes, arab, parsy, shaghatay tilindegi kitaptardy da qatty qadaghalap oqytady. Kitaptyng tek qarasyn tanytyp qoymay, ishki mazmúnyn, mәn-maghynasyn tәptishtep týsindiredi. Arabtyn, parsynyng tilin ýiretedi. Mәshhýr bir jyl ishinde hat tanyp, óner-bilimge, әdebiyetke qúmar bolyp ósedi. Jeti-toghyz jasynda «Er Targhyn», «Qozy Kórpesh-Bayan Súlu» siyaqty halyq jyrlaryn, shyghys qissalaryn jatqa aitady.

Sol sebepti de Mәshhýr degen atqa ie bolady. «Mәshhýr» arabsha belgili degen maghynany bildiredi. Medresse oqyp jýrgen kezinde ol balalardyng aldy bolyp, 15 jasynan bastap ózi óleng jaza bastaghan. Jasynan óner bilimge, әdebiyetke qúmar bolghan jas aqyn auyz әdebiyeti ýlgilerimen jas kezinen tanysyp halyqtyq jyrdastandardy jattap ósken. Mәshhýr Jýsiptin: «Ayryldym dәl on beste aqyl esten, Jabysyp bir dauasyz auru tósten», degen jyr joldaryna qaraghanda onyng aqyndyq jolgha boy úruy, alghashqy shygharmashylyq qadamy on bes jasynda bastalghan. Ol turaly aqynnyng ózi:

Jabysty maghan óleng on bes jasta,

Júrt aitty: «Ne qylasyn» – dedi tasta.

Degenmen qoya almadym ýirengen son,

Minim joq qylghan júrtqa múnan basqa.

Shýkirlik, bergenine, qúday patsha,

On beste shabyttandym jýirik atsha.

Bir kýnder úiyqtap jatqan mezgilimde,

Keudeme óleng toldy syzghan hatsha – deydi.

Kórnekti etnograf jazbalarynyng birde qazaq handary, birde qazaqtyng tegine qatysty bolyp otyruy tegin emes. Ras, M. Jýsip halqymyzdyng ózge de múralaryn hatqa týsirgen, ózi de shygharmalar jazghan. Biraq el taghdyry onyng basty nazarynda bolghangha úqsaydy. Qalamger jinaghan «Orta jýz tarihy» da qyzyqty mәlimetterge toly. Kerey tarihy, taraqtynyng tegi, ormanshy tarihy turaly derekteri ghylymy oralymgha enip te keledi. Búl mәlimetter Mәshhýr Jýsip Kópeevti qazaq etnogenezining qalyptasu kezenderi aiyryqsha qyzyqtyrghanyn anghartady. Qalamger foliklor materialdaryna osy túrghydan kelip, olardy tarihy aighaq, derekkóz retinde baghalaghan. Qaysybir shejirelerding anyzdyq-ertegilik arqauy basym bolsa da, M. Jýsip el esteligi jetkizgen derekterdi qaz qalpynda qaghazgha týsirudi maqsat tútqan. Osynyng bәri ony tarihy jyr, tarihiy-genealogiyalyq shejirelerdi jinap, keyingi úrpaqqa miras etip qaldyrghan el múrasynyng ýlken janashyry retinde tanytady. Mәshhýr Jýsip Kópeev shejireleri – qazaq tarihyna qatysty genealogiyalyq derekkózderding biri. Olardy terenirek zerttep, ózge shejirelermen salystyru barysynda halqymyzdyng qalyptasu kezenderine qanygha týserimiz de anyq. Úly babamyz jastargha tәrbiyelik mәni bar: – «Jigit kýninde jannan kesh te is qyl, ólseng ólersin, ólmeseng adam bolyp shygharsyn», – dep namys pen jigerdi janyp, ruhyn qaysar qayratqa baghyttap, úran tastaghanday boldy. Sonymen, qazaq halqynyng ruhaniyat tarihynda Mәshhýr Jýsip Kópeevting alatyn orny erekshe jәne mәrtebeli. Ózi ómirden ozsa da, artyna mәngi óshpes ruhany múra qaldyrghan qasiyetti Mәshhýr Jýsip Kópeyúly babamyzdyng taghylymynyng bizge jәne bizden keyin keler talay úrpaqqa bereri mol ekeni dausyz. Endeshe, sol ruhany múrany kózimizding qarashyghynday saqtap, keyingi buyn ýlgi alarlyq kәdege jaratu bәrimizding qasiyetti paryzymyz dep esepteymiz.

Suretter: Avtordyng jeke arhiyvinen alyndy.

Dosybay Núrlybek Joldasbekúly, 

M.Áuezov atyndaghy Ontústik Qazaqstan uniyversiyteti kolledji. Qazaqstan tarihy pәni oqytushysy, Sayasattanushy magistr

Abai.kz