Dýisenbi, 18 Mamyr 2026
Ádebiyet 196 0 pikir 18 Mamyr, 2026 saghat 13:09

Qoltyghymnan demender meni úrysta!

Suret: sn.kz saytynan alyndy.

Býgin aqyn, Qazaqstannyng Halyq jazushysy, Enbek Eri, qogham qayratkeri, diplomat әri týrki әlemining kórnekti oishyly Oljas Sýleymenov 90 jasqa tolyp otyr!

Oljas Sýleymenov 1936 jyly 18 mamyrda Almatyda dýniyege kelgen. Áuelde geologiya mamandyghyn mengergen. Keyin әdebiyetke bet búryp, Mәskeudegi Ádebiyet institutynda bilim alghan.

Aqyn Oljas Omarúlynyng esimin dýiim elge әigilegen shygharmasy –Gagarinning gharyshqa úshuyna arnap jazylghan «Adamgha tabyn, Jer, endi!» poemasy. Búl tuyndy adamzat ruhynyng biyiktigin jyrlaghan әigili shygharmagha ainaldy.

1975 jyly jaryq kórgen «Az y Ya» kitaby týrki jәne slavyan mәdeny baylanystaryn jana qyrynan taldap, kenestik iydeologiyagha ýlken serpilis әkeldi. Enbekke tyiym salynghanymen, ol últtyq sananyng janghyruyna zor yqpal etti.

1989 jyly Oljas Sýleymenov «Nevada – Semey» antiyadrolyq qozghalysyn qúryp, Semey yadrolyq poligonynyng jabyluyna bastamashy boldy. Búl – әlemdik dengeydegi beybitshilik jolyndaghy tarihy qadamdardyng biri sanalady.

Suret: sn.kz saytynan alyndy.

Oljas Sýleymenov – poeziya men ghylymdy, últtyq ruh pen adamzattyq qúndylyqtardy toghystyrghan biregey túlgha. Onyng shygharmashylyghy men qoghamdyq qyzmeti qazaq halqynyng ruhany damuyna jәne әlemdik beybitshilik iydeyasyna ólsheusiz ýles qosty.

Abai.kz redaksiyasy aqynnyng tughan kýnine oraylastyryp, oqyrman qauymgha belgili aqyndar: Erjan Alashtughan men Almat IYsәdilding Oljas Sýleymenovting ólenderinen jasaghan audarmalaryn úsynyp otyrmyz.

Suret: E.Alashtughannyng jeke múraghatynan alyndy.

MENINShE...
A. Voznesenskiyge

Meninshe~
Mahambet,
qytayy qorghangha qadalghan jebedey,
mandayy~qyshty úrghan,
shashaqty shalbary~
qauyrsyn kóbedey
saqeter qystyrghan,
shoq jebe úshtyrghan:
Mahambet,aybarlym,
kim edin, Er emey?!
"Meni" bar Ór emey?!
Operettagha otty, óktem
keyipker bop ketken
Izgi Ardam,
tenizdey telegey
danqyndy men sening qyzghanban,
meni de qoya sal,
elemey;
Bizding búl búldyrdy
tanugha til qúrly
talpynba,
úqpaysyn,
qorghannan shyqqaysyn,
qarghys atqan tastap qúrghyrdy:
úshtagham únghymdy,
dayyndap dualdan ýngirdi;
Kim bildi?!
Auyr-au amanatyng da,
qara sóz qaghanatynda
keshting de Jyr~kýndi
týzetip teneumen tym qúndy
әlemning túrpatyn,
Evropa emdeuge syrqatyn
tap solay...
Ghajjamgha dilgir-di.
Ótkenmen eksheseng jayyndy
býgining ýilesim taba alar,
eske sap ausyldy bayyrghy
sonau sizding qasiretti qara nar~
janymdy jaralar...
IYirip Baobab dingegin~
jip jalghar dýrmegin,
bolmys joq qayyrly
bolmasa tener týk...
bilgenim.
Paraqtap parasat,payymdy:
shendesse kishikting birimen~
úly adam,
tendesse úlymen~
tiri adam!
Qúdiretti gomo~antrop,
shynymen
bayqalmaydy ma túlghamnan?!
Ghajjammen qatar kep túrghannan
Evropang da din aman.
Andrey! Biz~kóshpelimiz,
bólip túr arany
dәstýrler menen dәuirler ghalamy,
kil tóte izderdi,
tym kóne týzderdi
baghyt qyp san týrli bizding kósh barady.
Eng úly qúshtarlyq, qúmardy býgin men
mendegi bilimmen
almaqpyn synaqqa,
olardy
Ór Nomad bilmegen biraq ta.
Etrusssha jazam men
bolashaq jayynda~
tastargha týsirgen tanbanyn
saraptap ýni men mәnining salmaghyn,
sheshimin sen ózing dayynda...
sandyraqtardy,
kelgen payymgha,
ghalymdargha nadan arnaghyn,
zalal bilimderden
zaualdar baryn
aqylgha qondyryp,
izdesin aiyrma.
Sharshasam da
sahara kezuden tanbadym,
súq sausaq syndy ~
qaghylyp temir qadalar,
silteydi joldyng jón baghdaryn.
Meninshe~
Áz hәm Men~Ghajjammen,
jýrmin janylyp,
Ózimizge qarsy kóshtik biz,
Ózgeshe tústardan
tanylyp!

P.S. Ghajjam~Aziya;
Áz hәm Men ~Az y Ya; 

QÚMAN JYRY

Ua, Babalar!
Qoltyghymnan demender meni úrysta.
Jalqy daraqty
aynalyp ótpen jylystap.
Qayqy bútaqqa
qayyra tastarmyn arqandy.
Songhy shayqasta
birinshi bolyp qúlaman,
Qangha da boyap qalqandy.
Boyymdy ketem tik ústap!
Altyn saqamdy
bilmeydi kimder topta anyq?
Qasiyetine kóp qanyq...
Áne bir júldyz ketti aghyp,
Basym da menin
barady tartyp tómenge,
Áyel zatyna
adaldyq antyn bererde,
Alaqandaryn sýigen em.
Ýki, qarghany,
aqqudy ýrkitip, tiymegem,

Ua, Aruaq!
Balaton jaqqa
siltegin joldy men barar,
Óteyin jýitkip birjola, mәngi
Belgisiz qaydan shyqqanym,
Ol turasynda kem habar.
Adamdar ýshin
Terendeu týssin izderim,
Mening jýrip ótken
joldarym japan týzdegi,
Jauyndardan son
Jaularymnyng kózine kórsetsin
Tostaghandardyng tizbegin.
Aptaptan olar
ketpesin janyp, shóldey kep,
Mendey bop.

*****

Qúmandar - Qypshaqtardyng Ýrimdik
(Vizantiyalyq) atauy(O.S.).

QYZYL JAUShY MEN QARA JAUShY

Oydym ormandar,
tóbeler, aty zoryghyp,
jolsyzda,  tartyp tóteley
jýitkiydi jaushy jaydary,
bet-jýzin japqan
qatpar bop qatqan
túzdy terine kómilip,
bes atty basyp tópeley,
bes atty kezek,
bes atty kezek saylady,
Temirden tútas soqtyrghan
dulyghasyn da laqtyrghan,
talys qalqanyn tastaghan,
qylyshy qalghan jusanda,
nayzasyn qadap kódege,
Búqar sadaghy
Moyynqúmdardyng qúmynda
jatyr... jebe de.
Ak bereni de tattanyp
alqaptarynda maqtanyn.
Bayraghy ghana qolynda!
Jenis aighaghyn —
qanqyzyl bayraghyn -
jalantós jaushy tastamay
joghary ústaghan jolynda.
Siraghy sidam hәm súnghaq qúighan,
qúiynday qúighytyp,
jeldeyin jelgen
jeti atty kerden,
jeti atty bergen,
jeti atty bergen...
baghy da bólek
aybary bolghan bayraghy.
Shólin de basar
ayrany bolghan bayraghy,
damyldaghanda,
taban astyna tastaghan qoyday tizilip,
tartqan tabaqty qabyldaghanda,
tartu etti oghan
talay bir bekter qyzynyp —
beu, shirkin! -
arulardyng eng asqaghyn,
tostaq kózderin tónkere qarar sýzilip,
synsy jylaghan óndisin,
qarsylaspas tek kónbisin!
Biraq birbetkey sol jaushy
úiqy degendi bilmegen,
toqtaghan shaqta
qas qaghyp, kirpik ilmegen.
«Abyroyyn artsyn, aryqtarynmen
ataghyng shyqqan, aq shahap!
Qútty da bolsyn jenisin!
Bәri de sen ýshin!..»
Sol sәt qúlady ol,
alaqandarymen kómkere
atjaqty betting terisin...

Ua, Baytaq El,
sening shalqar shattyghyng -
oghan danq býgin!
Qyran qús qosqan
sayatta qozghar laghyl oi
ol ýshin bolsyn... Abyroy!
Azattyq ýshin ajal da qúshqan,
iz-týzsiz, qúnsyz qút qúlap,
jauynger danqynan
jaushynyng joly myqtyraq.
Arab qyzdaryn olja qyp oghan,
kýnderin qosa syilaghan,
qalasan, birin sýy jalan,
niyeting ausa –
ýsheuin de qúsh kil minsiz!..
Ol bolsa túrdy ýnsiz,
qúshaqtap shúbar qatynyn,
jalanayaq, jalaq erindi,
qojalaqtaryn aimalap qana aqyryn
balapandaryn qimaghan.

...Ua, tynysh, Adamdar!
Ókpesi syryldap,
arghymaq ólip-talady,
Jolsyzda jayau, etiksiz,
aynalyp ótip qystaqty,
týnere tartyp barady
jabyqqan jaushy qaraly,
qughynnan qashyp qútylghan,
kórse de qysas, qyspaqty,
shyqsa da alau-dalauy.
Nayza úshynda
jalbyrap qara jalauy.
Jalaudyng barday jýregi,
jany ashyp oghan jýredi -
aptyqpa, asyqpa...
basynmen jauap bermekke
abyroy airanday tógilgeni ýshin,
danqtyng kýlge kómilgeni ýshin...
qanyndy tókpe qasyqtap!
Arghynnyng opasyzdyghy ýshin,
Pashanyng jotasyzdyghy ýshin
kinәng bar qanday ótkizgen?
Jazyghyng bar ma, jaushym-au,
qaraly habar jetkizgen?
Qay kinәna kózing jetti anyq?
Jau bara jatyr
Besshatyr jaqty betke alyp.
Auyldarymda aqiret kýni ornauda,
dýbiri dýley dýrelep,
tiridey terisin iremek...
jýz myng qolmenen qorlauda;
kózderin kómip,
jegidey jeydi qara ter,
alaókpe bolyp arghymaq.

Ua, Batyrym!
Nayzagha shanshylyp ólgening jón-di
jasauyldayyn jalbyrap!..
O, sormanday, tileding sonday,
qasiretti qara habarshy bolmay,
qyzyl jaushy boludy qaladyn!
Áyelderinnin,
atang men anannyng aldyna
enbektey qúlap,
quana jylap,
sýiinshiletip,
syy alu boldy talabyn!!.
Jasyryn, saman... saz qalam!..
Qaraly kýnder ornaghan!
Ajal qúsh, Anam... Sorly anam!..
Ayaqta, bolar, sen de, Atam,
sozbaqqa salmay
tozyghy jetken ghúmyrdy,
arly kezinde býgingi,
jebe bop jetkin
Jeti qat Kógine túghyrly!

Ua, Áyelder,
Áyelder, sýti sualghan,
samaylarynda
quang jazira quarghan,
balalaryndy
laqtyryndar qorghannan,
tastandar tómen dualdan!
U ishinder de...
Ólinder!
Shayyr qaynatyp,
shimirikpesten...
Túla boylaryna tóginder!
O... Kýnder!

KEShIGU

Poyyzdar keshigip jýr әli.
Kók týsti baghdarsham qauipti,
Kýlgin-súr júldyz da qúlady~
Úshaqtar kesteden auytqyp.

Qoyqonyr sәuleni qabaqpen
Qaghyp qap,
dýr ghasyr danasy~
Aqylyng keshikti sәl-aq kem...
qamshynyng sabynday arasy.

Keleshek,
syndyryp syrlardy,
Kólenke qúlatar keskinge...
Sýigenim,
túsadyng jyldardy,
Qúshaghyng qúshady,
kesh mýlde?!

Dabyldap,
úrandap úmtylar~
Damyldap,
List joly kesilip...
Jyrdaghy jigitter júlqynar,
Qútqarmaq,
ýsh jýz jyl keshigip...

P.S. List~majar, alman halyqtaryna
ortaq, 19 ghasyrdyng úly
kompozitory Ferens List.

ANAMA

Ne jayly meken búl?
Mahabbat jayly...
Aqyldym!
Mәngi ómir jayly
astynda Kókting ornaghan.
Asyqpay batar shapaghy kýnnin,
shaqyrghyn
Oylargha meni,
barmaghan әli,
bolmaghan.

Qaz ba kýzdegi?
Úzaq qargha ma kóktemgi?
Qaqqanda qanat
jarty jahandyq shu qalghan,

Limpopogha da
qauyrsyn malyp ótkenmin,
Ashy jelge de
soqqan Seylondyq nulardan.

Ne jayly jol búl?
Aq, adal bolsang týk emes,
Órmenen ór bol:
atasy bolmas kesirdin,
Úyangha izet qyl:
atannan qalghan qúl emes,
Ant etemin, jol,
basymnan múny keshirdim.

Múqtajgha barsha
bermedim kómek,
jaqpadym,
Emespin Tәnir!
Jalqy aqyn qaytpek múnshagha?
Saualdardyng da
jauabyn týgel tappadym,
Jalghan aitpadym,
orayy kelip túrsa da...

SYBYR

Úly Mysyrdyn
basynda móldir de tynyq
Kórikti netken
Rauany Kýnnin~Tang núry?!
Býrkemelerding astynda
seldir de túnyq
erip te ketken
jalang jýzderdin
barlyghy.
Shól ýsti,
Álem kóginde.
Janarda múnday...
~Ne ýshin?
~Ásheyin, týr týzip.
Aru qyzdardyng anarlarynday
Piramidalar jýr jýzip...

~Keruen basy...
Kósh basy,jauap ber demde...
Týieler bayau kólenkede erip,
alandar...

Saudagerler me?
Kim olar?
Tәu etkender me?
Keruenmen sonau kimder keledi?
~Adamdar...

Jauaptary bar
qúdyqqa qaray amaldar
Kópnýkte bolyp
qúmdargha týsken qadamdar...

KÝZGI ShÓP

Kezdesip jiyi
Tobyldyn  arghy jaghynda,
ormanda, kýzgi
shópke aunap,
beyqam orynday,
jatamyz tynysh,
men sol sәt sening janynda
Esilge qúyar,
tazamyn, bizding Tobylday.

Aghashtan syrghyp
qyp-qyzyl jauyn jatty әsem,
shóp japyraqtyn
qoshqyl qanynda jýzgende,
Shekirtkening de,
jadynda mәngi saqta sen~
túrghanyn shópten
sýisine qarap bizderge.

Shópte tayghanap,
shaghylysady sәule kóp,
ormanym menin
jaulyqsyz meken bop aldy,
analyq-qúmyrsqa
qolynmen sening әure bop,
saldy da sýrleu,
ketti úzap,sosyn...
joghaldy.

Barsha qús bastap
atsyz bir әuen dýrmegin,
Tobyl túr ýnsiz,
ýienkilerdi yqtap keninen.

Ol bolmaghanda qalay bolaryn?
Bilmedim.
Qalay bolaryn,
bolmasam birge senimen?

Renjitpey jannyn
eshbirin,saghan úqsaghan,
aghashtyng aghyn
ayalap,qorghap baghamyn,
әrdayym, seni
kórgende tolqyp týpsanam,
bolamyn jaysan,
eng meyirimdi adamyn.

Qalay bolaryn,
bolmasa myna janarlar,
núr menen nala,
jarasy jannyng túnghanday...
Sýiiktim,
dәiim jalynmen qúshyp
jan arbar,
sýy meni,
sol sәt
songhy ret kórip túrghanday.

ÁYEL ZATY

Iyghymnan keletin~
әiel zaty kóp boldy,
Keude túsyn kómetin~
әiel zaty kóp boldy.
Biri ghana solardyn
jýregimnen dóp keldi.
Jýrek soghan jylydy,
ol jýrekke ot berdi!

Jarasymdy bәri oghan~
kózderi de múndy erek,
Shashyndaghy mamyq ta
sýikimdi edi tym bólek.
Key kezderi qatty aitar
erini de erke edi,
Jalang múzday
tizilgen tisi~tisting kórkemi!

Sausaqtardyng syqyrlar
asa nәzik ýni de,
Eresekke tәn emes
boyy, balang týri de,

Tipten onyng jasy da
otyz ýshten sәl asqan,
Ýilesimdi bәri oghan.
Oghan sonday jarasqan!

Suret: A.IYsәdilding jeke múraghatynan alyndy.

MAHAMBETTING SONGhY SÓZI

Bismillә!
Alys jaqqa jorytqanda,
Joryqtarda  bógip qangha,
Jýregimdi suyttym.
Aylam bar ma –
Aylap, jyldap maydandarda,
Ashu, yza boydy alghanda,
Ózimdi ózim úmyttym...

Er ýstinde tughan edim,
Shynjyrymen matap meni,
Bara jatyr bunap Ólim.

Ata jauym qara jayau qaldyrdy,
Moyynyma
Itke úqsatyp, qarghybauyn saldyrdy.
Úmytarmyn
Qas túlpardan tamghan terding iyisin.
Úmyt qalar zyndanda,
Úrandaghan úrysym.
Al tanerteng bólshektep otqa tastar tәnimdi,
Úmyttyryp sol bir tarlan shaghymdy.

Úmytarmyn jarlarymnyng qylyghyn,
Jalang qylysh sekildi edim – qúrydym.
Tot basty da jarqyldaghan jýzimdi,
Óz jýregim jylangha úqsap kómeyime tyghyldy.

Ókinishti-aq!
Et jýregim – tilim-tilim, jaraly...
Barlyghyn da úmytarmyn,
Keskilesken maydandy,
Otqa oranghan Dalany.
Bәri, bәri qalady:
Kómeyimdi kernep shyqqan úranym da,
Qútqarushy – Qúranym da...
IYә, Áruaq!

Shól dalagha aidyng núry tógilip,
Buralar jýr ingenderge eminip...
Qazaqtardyng qazanynda sýt pisip,
Birin-biri júlqidy itter ishi pysyp...
Al, men bolsam zyndandamyn, obal-aq.
Songhy kýlshe sekildenip jaryq ai,
Alaqangha kele jatyr domalap...

ANAMA

Ne turaly búl auyl?
Mahabbat pen
Ashyq aspan astyndaghy Ómir jayly –
Mәngilikke sóndirmeytin shyraghyn.
Asyqpaytyn keshqúrym shaq,
Shaqyr meni, aralaugha
Qiyalymnyng men kórmegen túraghyn.

Kóktemdegi torghayday,
Álde kýzgi qazdarday,
Qanatarym jarty әlemdi sharlap úshty asyghyp,
Limpoponyng ózenine qauyrsynyn matyryp.
Seylon jaqtan soqqan tәtti jelge de,
Qúlash sermep, asylyp...

Ne turaly myna jol?
Ózindikin dúrys desen,
Ózimshilge syna bol:
Payghambardyng әkesi emes, biraq ol.
Juas bolghyn juaspen:
Qúl ghyp ony júmsamaghyn biraq sen.
Men de solay istegenmin, rasynda:
Ant etemin, qara jol!
Kómek qolyn soza almadym bәrine,
Men Bir Qúday emespin ghoy әriyne.
Qauqar bar ma jalghyz-jayau aqynda?
Bar súraqtyng taba almadym jauabyn,
Qoldan kelip túrsa-daghy qalayda,
Adamdardy aldagham joq alayda...

ShÓLDEGI TÝN

Ýnsiz jatqan suyq qúmda,
Shóldeseng de su izdeme.
Shól dalada shyq túrmaydy.
Shyq túrmaydy,
Jýzine, kiyizge de...

Alyp tastar úntaqtalyp,
Qúm tolqynda qúndaqtalyp,
Saghat syndy sabyr saqtap,
Týn batsa da,
Ay astynda,
Tirshilikti tyndap baghyp,
Qapyryqtan qajyp әbden,
Jata berer súlap, talyp.
Tanqalamyn, búl dalada
Shyq túrmaydy biraq, naghyp?..

Qorqaular jýr danghaza ghyp,
Shyq túrmaytyn shól dalany.
Sekseuilding qanqasy da,
Shyqqa shóldep, doldanady.

Aydyng bozghylt sәuleleri,
Týrip týnning perdelerin.
Jalanashtap shól dalanyn
Keuip-pisken keudelerin.
Qúm-jotalar aita almay túr,
Shyq-tamshygha shóldegenin.

Tangha juyq,
Ay da suyp,
Kókjiyegi Shyghystyn,
Jarq etedi shyghyp Kýn.
Myng qúbylyp, qyzynyp –
Jalghyz jannyng jýzindegi
Jalghyz tamshy móldir shyqty simirip...

Abai.kz

0 pikir

Ýzdik materialdar

Ádebiyet

Ólgen kitaptar

Túrdyhan Aydarhanúly 2857
Áne, kórding be?

Amerikanyng qarjylyq jýiesin kimder ústap túr?

Beysenghazy Úlyqbek 1958