(romannan ýzindi)

Qúm úshyryp, kóz uqalatqan Týrkistan shaharynyng Tәuke han danghyly, bazar ayaldamasy. Kýnning qyzyl shapaghy  kókjiyekke jartykeshtene batyp, adam ómirining songhy sәtin eske salady. Túnjyraghan kók aspan, eshtenege zauqy joq aq úlpa búlttar sayaq jyljyp barady. Jer betindegi bar tirlik salghyrt, kimning oiyna ne kelse, sony isteydi.

Júmystan qaytqan adamdar shoghyry, yghy-jyghy jýrginshi kóligi, sapyrylysqan jolaushylar, «yrfak», «Med kolledj», «Teliman», «Jukovskiy» dep ózbek jýrgizushi bezekteydi.

Kýni boyy bazarda arba sýiregen jigitter aqshasyn sanaydy da taksiyge minbeydi.

Tumysynan qabaghy qalyng Shalghynbay tómen qarap otyr, kenetten,  tompiyghan qaryngha kózi týsti. Qyrtysty qabaghyn kótergeni sol, qonqaq múryndy, boqqaryn erkek. «Quanysh» bazarynan tabylmaghan zattar «Mәdi» bazarynnan tabylady. Onda ynyrshaq, er-toqym, besik, sandyq, it ýishigi, әjethana, keli-kelsap syndy kóne zattar satylady. Alasa lapastyng asty qashan da kýngirt tartyp túrady, energiyasy mýlde basqasha, arghy dýnie adamdary tirilip kelip, sauda jasap túrghanday.

Mine, taksiyge jiyrma tengesin qiymaytyn taqystar әli túr, kýtken qútqarushysy kelgendey respubliyka boyynsha eng arzan kólik №1 avtobusqa japa-tarmaghay mindi.

Aqshasy az Shalghynbay siyaqtylar men qolyn syghyp, sólin jalaytyn jylanqy saudagerlerge lezde toldy. Esigi ashylar, ashylmastan búlar әupirimdep jayghasty. Lyqsyp, qystyghyp jatqan júrt birining ýstine biri minerdey. Kólik ynyranyp yshqyna bayau qozghaldy. Sol sәtte qos ókpesin qolyna alyp, alqyna jetken ýsh úighyr boyjetkeni men bir bozbala mindi. Esik әreng jabyldy. Óz tilderinde dabyrlay sóilep, qaqaqtay kýledi. – Jәy sóilender, qyzdar, – degen apanyng eskertuine qabaghyn shyta: – Ne júmysynyz bar? – dep órekpiydi. Kóshe avtobus kiyeli Ázireti Súltan kesenesining túsyna da jetti, sol jerden Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy mektep oqushylary lap qoydy. U da shu, eki búttyng arasyndaghy az bos oryn balalarmen tolyqty.

Balalardyng mysy barlyghyn basty. Baghanaghy kýpingen úighyrlar da, oghan yzaly qazaqtar da ýnsiz qaldy. Kólik taghy yshqyna qozghalyp, zulap keledi. Qyzyl tóbel «týrik kottedjder» men aqshanqan «Qazaq-týrik uniyversiyteti» Týrkistangha basqasha reng beredi. Qoja Ahmet Yassauy kesenesi býkil qazaq dalasyna ruhany ilim taratsa, býkil Týrkistangha týrik qalashyghy dýniauy bilim taratyp túr.

«Dastarqan» ayaldamasynda, týrik dýniyesi grantymen emtiyhansyz oqugha keletin úighyr studentteri juan sómkelerin arqalap, týsip bara jatty. Nege ekeni belgisiz, baghanaghydan beri olargha yzaly Shalghynbay endi bir týrli ayap ketti. Tórt ayaldamadan song Shalghynbay da «Manqytay» meshitining janyndaghy ayaldamada qaldy.

Shalghynbay keshki tamaqtan song ýige eng jaqyn monshagha ilby basyp, jaqyndap keledi, oilaghany – ghashyghy, ol bolghanda monshagha birge barsaq, qanday keremet, arqandy qasytyp, jo...joq ony múnday jerge qimaymyn. Óz kýbirinen ózi úyalyp ketti, ózi emes búl oidy oghan, әriyne, janynda erip jýretin bәle saldy. Bayaghy atalarymyz әieline óz denesin kórsetpeydi eken, bәri qaranghyda bolady, tipti ózi de oghash jerine kóz salmaydy. Sosyn birneshe әieli bolsa da erining betine tura qaramaydy, әr kez mysy basyp túrady. Monsha ishining tymyrsyq iyisi múryn jarady. Tyrjalanash adamdar, Darvinning «adam maymyldan jaraldy» degenin eriksiz eske salady.

Elikteumen kýn keshetin balanyng eng alghashqy tabynatyn túlghasy – óz әkesi. Balamyzgha bar mәzirimizdi kórsetsek, endigi jerde bizdi tynday ma?

Bir auyldy bir qariya basqaratyn, jýzinen iymany tamghan, búrynghy shaldardyng erligi búl kýnde mýlde joghalghanday. Tyrjalanash әke men bala kiyinip, monshadan shyqty. Jalanashtyq Shalghynbaydy da kóp oidyng iyirimine batyra berdi. Qas qarayyp, qaranghylyq bir qúpiya syrgha qúshaghyn ashyp túr. Osy týnning bolghany qanday jaqsy, adamdar jalanashtyghyn jasyratyn, biraq tynymsyz tirlikting bәri de týnde bolady. Eger týn bolmasa she? Onda adamdar býginning astan-kestenin shygharar ma edi, kim bilsin? Álde kórkem kýy jalghasyp, býginnen tamasha kýn kesher me edi? Kýni men týni auysqan kez búl, bir berilgen tirshilik orayyn úiqymen auystyryp alghysy keletin key maubastar she? Tәni tazarsa da, jany kirlegen ol: – Kókirek qaranghylyghynan qúday saqtasyn, – dep bilgen dúghasyn ishtey oqyp, sol qoy qaranghygha sýngidi.

***

Shalghynbay bir kýni týsinde bayaghy uniyversiytette jýr. Búl týsti qatarynan ýsh kýn kórdi. – Áke au, búnysy qalay? – dep tandana oqu ornyna bardy. Kafedra mengerushisine jolyqty.

– Sizdi júmysqa alsaq dep, izdep tappay jýrmiz. Shalghynbaydy qaqpaylaghan ekeuge ne sebep bolghanyn bilmedi, әiteu olar júmystan ketipti, sebebin súramady. Olar da aitpady. Júmysqa kirgenine quana-quana janyn salyp sabaq berdi, senbi kýnderi de studentterge tegin sabaq jýrgizdi.

Shalghynbay uniyversiytetting Akademiyalyq mәseleler jónindegi prorektorynyng esigin baghyp kóp otyrdy. Alpauyt qúrylys, ishine kirsen, basy men ayaghyn taba almay, adasyp ketesin. Týrikter salghan halyqaralyq qazaq-týrik uniyversiyteti bas korpusynyng ekinshi qabaty. Qúlaghyna biyik ókshening tyq-tyq etken dauysy әlsiz estildi, barghan sayyn kýsheyip keledi. Ýsh oryndyqtyng eng shetkisine qúiryq basty, ortada bireui bos. – Bir izetti qyz eken-au, – dep aqyryn úrlana qarady. Qol-ayaghy sazanday, әdemi әppaq qyz. Bir kezde balasha quanghan qyz «bastyq keledi» dep aiqaylap jiberdi. Alasa boyly, myrtyq bir kisi dәlizding ana basynda taltandap, nayqala basyp keledi. Qyzgha taghy qarady, ghashyghyna úqsaydy. Shalghynbaydyng jýregi dir etti. Ishi jylyp sala berdi.

Ózinen keyin bastyqqa kirip ketken qyzdy esik syrtynda eriksiz kýtti. Qyz kónildi shyqty. Qyzben til tabysudy biletin oghan bóten qyzben alghashqy әngime qiyngha týsken joq.

Aspan aynalyp, jerge týskendey aptap ystyq, otty jalyn jer betining apshysyn quyrady. Zulaghan taksy bolmasa, tyrs etken tirshilik bayqalmaydy.

– Qaryndas, baghytynyz qalay?

– Tәuke han danghylymen batysqa ketem.

– Qoja Ahmet Yassauy kesenesine az ayaldap ótpeysiz be (júmysy jaqsy bitken qyz jarqyldap túr)?

– Jaqsy, agha! – dep ile jauap qatty.

Shalghynbay taksy toqtatty, qyz minbedi. Alyp qashady dedi me, әlde jigitti ayap, qymbatsyndy ma, ol qyzdyng ishki әleminde qaldy. Týrkistanda avtobus bes tenge. Múnda búryn týskender ishinde qalghan tanysynyng aqshasyn tólep qoydym dep, jar salyp týsetin әdeti bar.

Shalghynbay Múhtar Shahanovtyng «Mәrziya súlu» jyrynan keseneni kóz aldyna elestetushi edi, shynymen de qúrylys ayaqtalmaghan, Ámir Temirding baldyzy Marziya súludy kinәlap, ynjyq sheberdi jek kórdi. Týrkistannyng betke úrghan ystyghy búl arada joq, jangha jayly erke samal óbedi. Ýlken zәitýn aghashy tóbede kýn týsirmey kesenege tamsana qarauyna múrsat beredi. Shalghynbay Talshynmen eski tanystarday tez til tabysty, kesenening sol qaptalyndaghy Týrkistan qorghanyna shygha shabyttanyp:

Ghúmyr kelte dep nalisyng dosym-au,

Osydan million ghasyr jyl búryn,

Jer gharyshqa teng shashyp núryn,

Mimyrt shaban, qúshaghynda kýlipti.

Al adamdar ýsh myng jylgha deyin ómir sýripti.

San balapan ghasyrlardy alaqanda sóiletken,

Úzaq ghúmyr, úzaq ghúmyr oy netken!

Jasy qashan jeti jýzge jetkenshe,

Uyz sәby atanypty boyjetken.

Ara-túra boy qyltiytqan kýdikke,

Bir jaysang da sóz aita almapty ýmitte.

Jeti jýzge jasy jetpey (zang solay),

Ýilenuge úryqsat joq jigitke.

Biraq birde boldy oqigha súrapyl,

Qyz ben jigit bir ólkede túratyn.

Qosyp arman-tilegin, qosyp múnyn-múratyn.

Til bitirer sezimmenen tasqada da.

Tek sezimdi etip inkәr astana,

Bir-birine ghashyq bopty, masqara! –

dep, Shahanovtyng shytyrman oqiyghaly jyrlaryn oqydy, kenetten jyr joldary ýzildi, sol sәtte qyz jalghay berdi:

Kýnen-kýnge laulay týsken qúshtary,

Búl ne pәle salt-sanadan tysqary?!

Tumay jatyp qaghynghany qalay dep,

Júrt jaghasyn ústady.

Shalghynbay «izdegen qyzym sensin!» – dep, dauystap jiberdi. Talshyn ýnsiz. Ekeui suretke týsti, ertenine fotony alugha keldi. Mejeli uaqytta ertteuli attay bolyp qyz keldi. Gýldi aq djinsy shalbaryna qúp jarasqan qara shegren shapany qyzdy keshegiden de súlulandyryp jiberipti. Kәdimgi óz ghashyghy, kózin uqalay qarady. Shalghynbaydyng jýregi attay tulap, jýzine alqyzyl núr oinady. Surette ekeuining auzyn bir syzyq noqta qosyp túr.

– Mynau ne?

– Bilmeymin, osylay bolypty, keshiriniz, qayta týsireyin. Fotograf qayta týsirdi. Ertenine ekeui taghy keldi, qyz búl joly da keshegidey erte keldi. Sodan bastap Shalghynbay men Talshyn әdemi kezdesu men tamasha әngimeler jalghady. Áke-sheshesi múghalim, eki inisi bar eken. Keyde júmystan keyin taksiymen ýiine jetkizip jýrdi.

Qúdaydyng qúdireti Talshyn kýn ótken sayyn Shalghynbaydyng ghashyghy Altynaygha úqsay berdi. Ekeui erke samal ópken qaranghy týnde, jenis sayabaghynda qatar keledi. Elding ayaghy siyrep, birdi-ekili búlar siyaqty qyz-jigitter bolmasa, bәri de ýiine qaytqan shaq. Onasha bir búryshta alghash ret qyzdy qúshaghyna tartty.

***

Son kýni kónili ornyna týsken Shalghynbay shalqalay jatyp Týrkistangha qalay kelgenin oilady, «taghdyr» dep sybyrlady.... Shalghynbaylargha ýiin satqan orys kók iytin tastap ketti, ittyng ózi «oralman» dep juyndy qúisa, túmsyghyn kóterip, tamaq ishpey, dóng aibat kórsetti. Qaranghy týse auylda esekter anyraydy. Endi kózi úiqygha tyghyla bergende miyaulaghan mysyq mazalaryn alady. It úlydy. – IYesine kóringir, – dep sheshesi kýbirledi.

Shalghynbay azanmen tas jolgha shyghyp, mashina jaqynday bere qolyn aspandata kóterdi, kólikting eshqaysysy toqtamady, jýrgizushiler de qolyn kóterip óte berdi. Bir kezde qoly talyp jerge týsirgeni sol ónkiygen qara mashina kelip toqtay qaldy, rólde engezerdey dәu qara qatyn otyr. Janynda moyny eki iyghyna jabysqan, talpaq tanau bújyr bet bir adam otyr.

Almatygha da jetti, әlem-jәlem qala, san adam sapyrylysa arly-berli shúbyrady, bәri bir-birine úqsaydy, jastar kóp...

Shalghynbay ózin, basqa bir ghalamgha adasyp kirip ketken jolaushyday sezindi. Kósheler tolghan kólik. Kólikter bir-birine tiyer-tiymestey zulap ótedi. Árkim asyghys. Árkimning kózi bir jaqqa qadalghan. Biraq eshkim eshkimge qaramaydy.

Qala qúddy toqtausyz qozghalyp túrghan temir ózendey edi.

Shalghynbaydyng kózine eng aldymen týskeni -kóshede samsa jep túrghan úzyn siraqty aryq qyz boldy. Qyzdyng ýstindegi kiyimi de, jýrisi de oghan bóten kórindi. Qolyndaghy samsany asyqpay jep túrdy da, artynan jinishke temekisin tútatty. Týtindi kókke sozyp ýrlegende, onyng jýzine esh qysylu bayqalmaytyn.

Sәlden song banan satyp aldy. Bir tal banandy kózdi ashyp-júmghansha jep bitirdi de, kóligining esigin ashyp minip ketti.

Artynda az ghana týtin men iyis qaldy.

Shalghynbay úzaq qarap túrdy.

Ol ómirinde әiel adamnyng kóshede temeki tartyp túrghanyn siyrek kórgen. Al múnda eshkim tanyrqamaydy. Eshkim búrylyp qaramaydy.

«Búl qalay?..» dep oilady.

Osy kezde bir jigit janyna kelip:

-Agha, saghat qansha boldy?- dep súrady.

Shalghynbay selk etip, saghatyna qarady. Dausy shyqpay qala jazdap uaqytty aitty. Álgi adam raqmet te demesten asyghyp kete bardy.

Qalada adamdardyng ózi de jýrip bara jatqan kólenke siyaqty kórindi oghan.

Mandayshalargha qarady. Jarnamanyng kóbi oryssha, keybiri aghylshynsha. Jypyrlaghan bóten sózder. Al qazaqsha jazular anda-sanda ghana kórinedi. Onyng ózinde boyauy óshken, әripteri týsip qalghan. Keybir dýkenning aldynda qisayyp әreng túr.

Shalghynbaydyng kókiregin birtýrli múng basyp ketti.

«Biz shynymen Qazaqstangha keldik pe?..»

Ol Almatyny qiyalynda basqasha elestetken edi. Múnda qazaqtyng ýni janghyryp túratyn shyghar dep oilaytyn. Kóshede dombyranyng ýni estiletindey, adamdar bir-birimen qazaqsha sóilesetindey kórinetin.

Al myna qalada bәri aralasyp ketkendey.

Bir sәtke ózin bóten júrttyng ortasynda qalghan adamday sezindi.

Aynalasyna qayta-qayta qarady. Adamdardyng jýzi suyq kórindi. Bireuding bireuge uaqyty joq. Árkim óz qamymen ketip barady.

Shalghynbay ayaldama týbine baryp ýnsiz túrdy. Kýzding múnarlanghan aspany tómen týsip ketkendey. Biyik ýiler kókti jauyp tastaghan.

Sol sәtte ol tughan jer men atajúrttyng aiyrmasyn alghash ret tereng sezindi. Tughan jer - sen ósken orta. Al atajúrt - sen ansap kelgen ruh.

Ekeui keyde bir-birine sәikes kele bermeydi eken.

Biraq soghan qaramastan, onyng ishindegi ýmit tolyq sóngen joq. Óitkeni kóshedegi asyghys adamdardyng arasynan anda-sanda qazaqsha sóilegen bir dauysty estip qalsa, jýregi eljirep ketetin.

Bir jerde eki qariya qazaqsha amandasyp túr. Bir avtobus ishinde kishkentay bala anasyna:

-Anashym, ýige qashan baramyz? - dedi.

Osy qarapayym sózding ózi oghan ystyq estildi.

Shalghynbay kókke taghy qarady.

«Búl el әli oyanyp bolmaghan shyghar…» dep oilady ishinen.

Sol oy oghan azdap medet boldy.

Anqasy kepken Shalghynbay anyzaq kýn qújat jasatty, qaghazdan ýy jasap otyrghan aq jaghaly top bir qújatty san qúbyltyp, әbden tityqtatty. Kesh bata vokzaldyng manyndaghy (ózderi izdep kelip jiyen bolghan)  aghanyng ýiin tapty. Ýileri eski bolsa da esh qabaq shytpady. Jiyen jengesi – peyili keng kisi, temir jol beketinde әjethanagha kirgenderden aqsha alyp otyrady. Tabysy jaman emes siyaqty. Dastarqany mol, shayy qaynap, janary jaynap túr. Týrkistannan bóle әpkesi kelipti. Erkek pishindi júdyryqtay múrny men dónkiygen qabaghy ózine jarasady.

Shamasy beker jan emes. Kiygen kiyimi, shash ýlgisi – bәri de bir jerding myqtysymyn dep túrghanday...

Mening de әke-sheshem eluinshi jyldary Qytaydan kelgen. Narynqolda tuyp, eseyip, erjettik. Almatygha oqugha kelip, kýieu tauyp, qasiyetti Týrkistan jerine kelin boldym. Býginde janbaghysqa eng tiyimdi, eng arzan qala – Týrkistan. Almaty, Astana, Shymkent siyaqty alpauyt qalada tauday-tauday aqshalardyng kóshkini jónkilip, dýniyening janar tauy atylyp jatady. Bizde olay emes, janyng tynysh. Eki dýniyege bereketin shashyp jatqan týrkining piri  Iassauy atamyzdyng ainalasynda barsha qazaqtyng kil myqtylary, han-súltandary alys-jaqynnan kelip, aqyrettik jamaghattyng shoghyryn qúraghan. Ángimesi Shalghynbaydyng qúlaghyna jaghyp barady, «adam sóileskenshe, jylqy kisineskenshe». Anda-sanda jiyen jengesi de sózge aralasyp: – Búl kisiler óte baquatty túrady, – dep qoyady. Jiyen aghasy – kóp sóilemeytin tomagha-túiyq kisi, alghashqy amandyqtan keyin jaq ashqan joq. Shalghynbaydyng joghary oqu ornyn tausyp, júmys istegenin estigen qonaq әiel bir Allagha tәuekel etip, Týrkistangha kel, ondaghy Halyqaralyq qazaq-týrik uniyversiytetine júmysqa kirgizem. Ana Qytaydan әkelgen lapsha shygharatyn otbasylyq shaghyn sehyndy da alyp kel, onymen jaqsylap júmys bastaymyz. Sen siyaqty «bolayyn» dep túrghan jigit bizge, bizding elge óte kerek, endigisin ózing oilan dep esim kartochkasyn berdi. Qalalyq kitaphana diyrektory dep aty jazylypty.

Shalghynbay ol jyly kóktemge deyin qaghaz tenizine batyp, qújat jasady. Qar ketip, jerding tony jibi, ýiding irgetasyn bastady, on gektar suly jerge soya búrshaghyn aidady. Semeyden eki jýz qoy aldyryp, qora saldy. Jylqy men siyrdy jiyren aighyr degen jerdegi bay jigitten yrymdap aldy. Ózderi de kósherde: – Sizderden yrymdap alyp otyrmyz, – dep búlardyng da malyn biraz adamdar talasyp alyp ketken bolatyn. Mal baghu, ýy salu, egistik aidau bәri- bәrin qabat istegen búlar sol jyly әbden sharshady. Shalghynbay qoly qalt etse, ghashyghynyng suretine tesile qaraydy, qanday әdemi, qaraghan sayyn kózi toymaydy, qaray bergisi keledi, qaray bergisi keledi. Aq shapan, qyzyl qonyr shalbary ózine qúp jarasqan, salaly sýirik sausaqtary, pah netken súlu! Onyng sureti otyzgha tayap qalghan Shalghynbay  boydaqty Almaty kóshesinde túratyn jaman qyzdardan saqtady, sharshaghanyn basty. Biz «elge keldik» dep, erkelep, atajúrttan kóp nәrseni dәmetti. Tәtti qiyaldary ýzilgen shaqta, ghashyghynyng sureti oghan taghy da kýsh berdi.

Qar jaumay ýidi bitirip, soyany oryp, maldyng qystyq shóbin shauyp jinady. Eng jaqsysy, Shalghynbay әkimmen dos boldy, onyng óneshine tyghatyndy tyqty. Áu basta osy auylgha jayylym men shabyndyq jer ortaq bolghan song kóship kelgen. Áke-sheshesining kónili jaylanyp, bauyrlarynyng «bizdi sen kóshirip әkeldin» degen ókpesi basyldy. Eluinshi jyldary búlardyng auylynan kelgen tuystary tabyldy, jiyen, naghashylar payda boldy. Tipti anau Qaraghandydan әkesining besinshi kllasqa deyin birge oqyghan synyptasy izdep keldi. Shalghynbay endi ózi turaly oilana bastady. – Maghan qaramandar, – dep arghy bette jýrgende-aq, qaryndasyn qútty ornyna qondyryp, inisin ýilendirgen. Jasy otyzgha jaqyndaghan sayyn әke-sheshesi alandauyn ashyq aita bastady. Almatynyng ar-jaq, ber jaghynda túratyn jiyen naghashylary taghy basqa tanystarynyng qyzyn kórdi, eshqaysysy únamady. Týnde ol aigha qarap ghashyghyna sәlem joldady. Aydyng betinde ghashyghy qol búlghap shaqyrady. Synghyrlay kýledi, dauysy qúlaghyna anyq estiledi. Qaytyp joq bolyp ketedi. Endi ýmiti ýzile bergende qayta qolyn búlghaydy. Synghyrlaghan kýlkisi janynan shyghady.

Shalghynbay kýn sayyn kesh týse tereze aldyna kelip otyratyn әdet tapty. Ay tughanda jýregi alyp-úshyp ketedi. Óitkeni ay betinde qol búlghap kýletin Altynay bir kýni shynymen jerge týsip keletindey kórinetin.

Sol týni Shalghynbay kóz ilgen boyda týs kórdi.

Týsinde keng jazira dalada jalghyz kele jatyr eken. Aspan týnerip, jel guildep túr. Alystan appaq kiyim kiygen qyz kórindi. Shashyn jel terbetedi. Shalghynbay jýregi atqaqtap, soghan qaray jýgirdi. Jaqyndaghan sayyn qyzdyng jýzi anyqtala bastady.

Búl - Altynay edi.

Biraq búrynghyday synghyrlap kýlmeydi. Eki kózi móltildep, ýnsiz jylap túr eken.

-Nege jylaysyn? - dedi Shalghynbay entigip.

Altynay jauap bermedi. Tek dirildegen qolymen alysty kórsetti. Qarasa, túman arasynan úzyn jol ketip barady. Joldyng eki jaghy qaranghy.

-Men seni saghyndym... - dedi Shalghynbay.

Sonda Altynay aqyryn ghana:

- Kesh qalyp barasyn... - dedi.

Dausy sonday múndy shyqty.

Shalghynbay oghan jaqynday bergende, ayaq astyndaghy jer opyrylyp ketip, ózi túnghiyqqa qúlap bara jatqanday boldy. Altynay alystap barady. Jylaghan kýii qolyn sozdy.

-Meni úmytpa...

Sol sәtte Shalghynbay shoshyp oyanyp ketti.

Terezeden bozamyq tang sәulesi týsip túr eken. Mandayy ter bolyp ketipti. Jýregi әli de dýrsildep soghyp jatyr. Birazgha deyin ornynan túra almay otyrdy.

Sosyn bayau ghana ýstel ýstindegi dәpterin ashty. Qolyna qalam alyp, dirildegen sausaqtarymen onyng esimin jazdy:«Altynay».

***

Auyldyng my qaynatqan aptap ystyghy tóbeden tik týsip túrdy. Dalada ýp etken jel de joq. Kókjiyek dirildep, aua samaurynnan shyqqan buday qaltyrap kórinedi.

Tórt týlik malyn bir ózi sonynan aidap jýrgen Aryqpay shaldyng beynesi alystan tozang arasynan kórindi. Ol kisi iyghy týsip, biraq әdetinen tanbay, tayaghyn jerge sart-sart úryp, maldy qayyrmalap jýr.

Shalghynbay sony kórgende keudesi qysyp ketti.

Bir sәtke ol ózin bala kýnindegi auylda jýrgendey sezindi. Shangha kómilgen ayaq kiyim, qora manyndaghy kýlki, jazghy týndegi qymyz iyisi- bәri bir sәtte kóz aldyna keldi.

Kenet tamaghyna óksik tyghyldy.

Ishinen: «Biz qayda keldim ózi?..» -degen oy ótti.

Qytaydaghy jyldar esine týsti.

IYә, ol jaqta jer tar edi. Biraq jerding tarlyghynan emes, ómirding jýiesinen kendik bar edi.

Myng gektar qystaulyq shabyndyq. Kóz jetpeytin kók jaylau. Mal ózimen-ózi ósedi. Jylqyny qysta izdep әure bolmaysyn- qardy teuip, óz kýnin ózi kóredi. Siyr búzauyna keshke ózi keledi. Qoydy tek azanda aidap jiberip, ekintide jinaysyn.

Tirshilik jenil siyaqty kórinetin. Biraq ol jenildikting ishinde jan joq edi. Al myna auylda jan bar. Biraq auyr tirshilik bar.

Shalghynbay osyny alghash ret tereng týsingendey boldy. Ishinde bir týiin sheshilip, ekinshisi baylanyp jatty.

Onda «Ýkimettik júmys, sauda, mal... bәri bar edi ghoy...»

Biraq sonyng eshqaysysy onyng ishki izdeuin toqtata almady.

Ol úzaq ýnsiz túrdy. Sosyn tereng dem alyp: bóten elde kiygen aq jaghany, ústaghan qalamdy nege óz jerimde ústamasqa?..- dedi ishinen. Búl jay oy emes edi.

Búl -sheshimge ainalyp bara jatqan oi.

Sol kýnnen bastap Shalghynbaydyng ishinde bir esik jabylyp, ekinshisi ashyla bastady. Ol endi tek júmys izdegen adam emes edi. Ózin izdegen, jolyn izdegen, el ishindegi ornyn izdegen adamgha ainaldy.

***

Shalghynbaydyng júmystan keshigip kelip jýrgenin bayqaghan qara apa men qyzy búrynghy ystyq yqylasyn birden suytty. Tanghy shayda Shalghynbay qara apagha ýn qatty.

– Qaramaghynyzdan maghan bir qosymsha júmys berseniz.

– IYә, ne boldy? – Sizderge masyl bolghanyma da biraz boldy.

– Aytshy, maghan qanday júmys ber deysin?

– Qoja Ahmet Yassauy ata kesenesine jaqyn mandaghy kitaphananyzdyng birine týngi qarauyldyqqa túrsam (bar oiy týnimen kitap oqu, ol onyng bala kezden armany edi). Sonymen birge jatyn oryn da bolatynyn oilady.

Shalghynbay úzaq ýnsiz otyrdy. Kitaptardyng sybyry týngi qoymanyng tas qabyrghasyna soghylyp, qayta janghyryp túrghanday. Bir sәtke ol ózin kitaptardyng arasynda emes, tiri adamdardyng tarihynyng ortasynda otyrghanday sezindi.

«Tiri kitap…» degen oy basynan ketpey qoydy.

Ol alghashynda múny jay eles pe dep te oilady. Biraq búl dybystar qorqynyshty emes, kerisinshe, bir múng men ýmit aralas syr siyaqty edi. Shang basqan әr kitap -bir adamnyng ghúmyry.

Sol týni Shalghynbay tang atqansha ornynan túrmady. Kitaptardyng «әngimesi» ony balalyq shaghyna, mektep kezindegi ústazyna alyp ketti. Ol kisi eshqashan kóp sóilemeytin, biraq bir oqyghan sabaghy adamgha ómir boyy jetetin.

«Bәlkim, men de bireuding tiri kitaby bolarmyn ba?» degen oy alghash ret kóniline qonaqtady.

Kelesi kýnnen bastap Shalghynbaydyng tirshiligi ózgere bastady. Kýndiz joghary oqu ornynda agha oqytushy bolsa, týnde kitaptar arasyndaghy ýnsiz shәkirtke ainaldy. Keyde shanyn sýrtip jýrip bir kitapty ashyp qalady da, tang atqanyn bayqamay qalady.

Bir kýni ol eski qoljazba arasynan óz atyna úqsas bir jazudy kórip qaldy. Qolymen sýrtip qaraghanda, ol bir ghúlamanyng ómiri turaly eken. Sol ghúlama da bir kezde qarauyl bolghan, týnde kitap saqtaghan, keyin ózinen keyingige bilim qaldyrghan eken.

Shalghynbaydyng jýregi shym ete týsti.

Sol sәtte ol týsindi: adam ómiri tek óz ghúmyrymen ólshenbeydi eken. Ol qaldyrghan izimen, ýiretken sózimen, tәrbiyelegen janymen jalghasady.

Tang ata kitaphana esigin ashqanda, ol ishinen mýlde basqa adam bolyp shyqty. Endi ol tek qarauyl emes edi. Ol- ýnsiz kitaptardyng tilin týsine bastaghan adam bolatyn.

Oqu mausymy ayaqtalghanda Shalghynbay Talshyndy Týrkistannan Almatygha alyp qashyp keldi. Talshyn songhy kezde qalalyq telearnada diktor bolyp jýrgen. Janyndaghy qúrbysyna bayaghy ekeui týsken suretti berip: «Senimdi jigitting eteginen ústadym, meni keshir, anashym», – dep tildey hat jazyp, júmystan song sheshesine aparyp beruin tapsyrdy.

Auylgha ertenine týste alyp keldi. Tuystary betashar jasap, ýige kirgizdi. Týrkistannan kishi әkesi men jengesi quyp keldi. Qyzdarymen sóilesip juasydy. Shalghynbaydy kórip, kónilderi toldy. Qúda shaqyryp, toylaryn jasady. Toydyng shuy basylghan son, auyl ishi biraz uaqytqa deyin «oralman  oqyghan jigit, jergilikti ózinen on jas kishi súlu qyzdy jar etti»,- dep әngime alaqanday auylda gu-gu etti.

***

Shalghynbay jarym týnde ornynan bayau túrdy. Ýige kirgisi kelmedi. Shalghynbay taghy aigha qarady, týn ashyq, samal jep bayau terbeledi. Altynaydy kórdi, kónili búzyldy..... Aspangha qarap úzaq oilandy. Bayaghy ózi bala kýninen biletin júldyzdar da ózgermegen. Orta jasqa jaqyndap kelmin búnym ne? Degen súraq keldi kókeyine.

Endi ghashyqtyq ony búrynghyday mazalamaytynday. Kerisinshe, ishin júmsartyp, birtýrli tereng tynyshtyq syilady. Ózine-ózi kýmbirlep:

-Ghashyqtyq ýilenbegende qúndy… Ýilense, ol jerlenedi… - dedi.

Búl sózdi aitqanda, ishinde ashy ókinishten góri, bir sharshaghan danalyq bar edi. Biraq sol sәtte ishindegi ekinshi dauys kýlip jiberdi.

- Áy, búl sening biyiktegi etke boyyng jetpegendegi mysyq filosofiyang ghoy… Shalghynbay ýnsiz qaldy.

Óitkeni ol búl sózding ishinde shyndyqtyng da, әlsizdikting de bar ekenin sezdi. Keyde adam qoly jetpegen nәrseni әdeyi asqaqtatyp jiberedi. Jete almaghan sezimdi «mәngilik mahabbat» dep atay salady. Al kýndelikti ómirge ainalghan sezimning salmaghyn kóteru odan әldeqayda qiyn.

Shalghynbay múny ainalasyndaghy talay júptan kórdi. Kezinde bir-birin ólerdey sýigender qazir bir dastarqanda ýnsiz otyrady. Key erkekter syrtta kýlip jýrse de, ýiine kirgende jýzi suyp ketedi. Key әielderding kózindegi jastyqtaghy ot bayaghyda óshken. Sondyqtan ol keyde ghashyqtyqtyng eng taza qalpy - saghynyshta shyghar dep oilaytyn. Biraq jýregining týbinde taghy bir dauys bar edi. «Joq… mәsele ýilenude emes. Mәsele adamdardyng sezimdi tiri ústay aluynda shyghar…» sol oy ony toqtatty. Óitkeni Altynaydy oilaghanda, ol tek súlulyqty emes, ózining jastyghyn, anghaldyghyn, jýregining alghash oyanghan kezin eske alatyn. Mýmkin adam ghashyghyn emes, sol kezdegi ózin saghynatyn shyghar. Týn terendey týsti. Dala tynysh. Júldyzdar bayaghyday jymyndaydy. Qúddy ómirdegi eshtenege tanghalmaytyn eski kuәlar siyaqty.

Bir kezde terezege kózi týsti. Perdening arasynan qyzynyng kishkentay súlbasy kórindi, qamsyz úiyqtap jatyr. Sol sәt jýregi shym ete qaldy.

«Osy men kim ýshin jýgirip jýrmin?» dep oilady.

Ol bayau basyp ýiine qayta kirdi.

Shalghynbay ýnsiz qyzyn iyiskedi. Kózining aldyna janaghy appaq djip emes, osy kishkentay qyzdyng jýzi keldi.

Balanyng jylaghan dausy shyqty. Áyeli besikti terbetti,  balanyng pysyldaghan tynysy ghana estiledi. Balasyn iyiskedi, әlemde tendesi joq iyis. Elmen birge qonyr tirlik keshken qanday әdemi. Allagha riza hәlde shýkir sәjdesin jasady.

Núrhalyq Abdyraqyn

Abai.kz