ءبىزدىڭ ەللە ادەبيەتكە بەرىلەتىن ەڭ جوعارى ماراپاتتاردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى. سوندىقتان كوپشىلىك اراسىندا: «باسقا ەلدەردە دە ادەبيەتكە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلە مە؟» دەگەن سۇراق ءجيى تۋىندايدى.

كەيبىر مەملەكەتتەر ادەبيەتكە تىكەلەي مەملەكەتتىك سىيلىقتار تاعايىنداسا، ەندى ءبىر ەلدەردە ەڭ بەدەلدى ماراپاتتاردى تاۋەلسىز قورلار مەن قوعامدىق ۇيىمدار ۇسىنادى.

ماسەلەن، يسپانيادا ەڭ بەدەلدى ماراپاتتاردىڭ ءبىرى – Miguel de Cervantes Prize. بۇل سىيلىقتى يسپانيانىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى تاعايىندايدى. 1976 جىلدان بەرى يسپان تىلىندە جازاتىن كورنەكتى قالامگەرلەرگە ءومىر بويعى شىعارماشىلىق ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلەدى. ونى ءتىپتى «يسپان الەمىنىڭ نوبەلى» دەپ اتايدى.

قىتايدا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەڭ جوعارى ادەبي ماراپاتتاردىڭ ءبىرى – Mao Dun Literature Prize. ول ءتورت جىل سايىن ۇزدىك روماندارعا تابىستالادى. سىيلىقتى قىتاي جازۋشىلار قاۋىمداستىعى مەملەكەت قولداۋىمەن ۇيىمداستىرادى.

جاپونيادا ادەبي ماراپاتتاردىڭ دەنى جەكەمەنشىك باستامامەن قۇرىلعانىمەن، مەملەكەت تاراپىنان مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە ارنايى وردەندەر مەن قۇرمەتتى اتاقتار بەرىلەدى. ال ەلدەگى ەڭ ىقپالدى ادەبي سىيلىقتاردىڭ قاتارىندا Akutagawa Prize مەن Naoki Prize بار.

گەرمانياداعى Georg Büchner Prize نەمىس ادەبيەتىندەگى ەڭ بەدەلدى ماراپات سانالادى. ونى گەرمانيانىڭ ءتىل جانە پوەزيا اكادەمياسى تابىستايدى. بۇل سىيلىق مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ قولداۋىنا يە.

مەملەكەت ەمەس، قوعام بەرەتىن سىيلىقتار

ءبىر قىزىعى، الەمدەگى ەڭ ىقپالدى ادەبي سىيلىقتاردىڭ ءبىرازى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باستاماسىمەن بەرىلەدى.

مىسالى، اقش-تا بىزدەگى سەكىلدى ارنايى «مەملەكەتتىك ادەبي سىيلىق» جوق. بۇل ەلدە مەملەكەت ادەبي پروتسەسكە تىكەلەي ارالاسۋدان گورى تاۋەلسىز ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

سوعان قاراماستان، اقش ادەبيەتىندەگى ەڭ بەدەلدى ماراپاتتاردىڭ ءبىرى – National Book Award. ول پروزا، پوەزيا، اۋدارما، بالالار ادەبيەتى سەكىلدى بىرنەشە اتالىم بويىنشا تابىستالادى. سىيلىقتى تاۋەلسىز ۇلتتىق كىتاپ قورى ۇيىمداستىرادى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماراپات – Pulitzer Prize. بۇل سىيلىق جۋرناليستيكامەن قاتار كوركەم ادەبيەتكە دە بەرىلەدى. ونى جەكە قور قارجىلاندىرادى.

وسى جاعداي اقش-تىڭ مادەني ساياساتىنداعى ەرەكشەلىكتى كورسەتەدى: مەملەكەت جازۋشىنى تىكەلەي ماراپاتتاۋدان گورى، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا سەنىم ارتادى.

فرانتسياداعى ادەبي بەدەل

ادەبيەتكە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن ەلدەردىڭ ءبىرى – فرانتسيا.

فرانتسۋز ادەبيەتىندەگى ەڭ اتاقتى ماراپات – Prix Goncourt. ول 1903 جىلدان بەرى بەرىلىپ كەلەدى. قىزىعى، سىيلىقتىڭ اقشالاي كولەمى وتە از بولعانىمەن، ونىڭ بەدەلى وراسان زور. گونكۋر سىيلىعىن العان كىتاپتاردىڭ تارالىمى ميلليونداعان دانامەن ساتىلىپ، اۆتورلار بىردەن تانىمال بولىپ شىعادى.

بۇل تاجىريبە ادەبي ماراپاتتىڭ قۇندىلىعى تەك قارجىدا ەمەس، قوعامدىق مويىنداۋدا ەكەنىن اڭعارتادى.

ءبىز نەنى ۇيرەنۋىمىز كەرەك？

الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق، ادەبيەتتى قولداۋدىڭ قاتىپ قالعان ءبىر عانا ۇلگىسى جوق. يسپانيا مەن قىتاي سەكىلدى ەلدەر مەملەكەتتىك سىيلىقتارعا سۇيەنسە، اقش پەن ۇلىبريتانيا تاۋەلسىز قورلار مەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ الەۋەتىن پايدالانادى. فرانتسيا ادەبي بەدەلدى عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان داستۇرگە ارقا سۇيەيدى.

قازاقستان ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. ەكىنشى جاعىنان، تاۋەلسىز ادەبي قورلار مەن جەكە دەمەۋشىلەردىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى ماراپاتتاردى قالىپتاستىرۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت.

ويتكەنى ادەبيەت – تەك جازۋشىنىڭ جەكە ءىسى ەمەس. ول – ۇلتتىڭ رۋحاني كاپيتالى. ال سول كاپيتالدى باعالاي بىلگەن قوعام عانا ءوزىنىڭ مادەني بولمىسىن ساقتاپ، الەمدىك وركەنيەتكە وزىندىك ءۇن قوسا الادى.

دۇيسەنالى الىماقىن

Abai.kz