«Túrsyn Júrtbay kim edi?» dep jýrmenizder. Onday da bolghan. Esterinizde bolsa, bir kezderi qazaq ghylymynyng qaysar túlghasy, osy Túrsyn aghanyng ústazy Qayym Múhamedhanovtyng esimi eks-preziydent tarapynan jekip aitylyp, jaqtyrmauynan Astanadan bir kóshe búiyrmay qala jazdap edi-au! Uaqyt óte kele onyng úlylyghy men últ aldyndaghy enbegi bәribir moyyndaldy. Sol siyaqty ertengi kýni «Túrsyn Júrtbay kim edi?» dep súrap jýrmesin degen niyetpen osy oi-tolghamdardy úsynyp otyrmyz. Qadirine jetip, baghasyn keleshek emes, býgin bere alsaq qana útylmaymyz. Marhabat!

Qonyr dalanyng jyrshysy

Túrsyn Júrtbaydyng shygharmashylyq joly asyl ólenmen jәne kórkem sózben bastalghan. Onyng kórkem oilarynyng ózegi – qazaqtyng qonyr dalasy. Úly Áuezov bederlegendey, «Tughan jerim Bórili, múnly, qonyr» T. Júrtbaydyng kindik kesken qasiyetti ólkesinen tys emes edi. «Bir uys jusan», «Týieshining qyzy», «Qar astyndaghy kóbelek» tuyndylarynda adam men tabighattyng ýndestigi, tughan jerge degen saghynysh, últtyq minez erekshe shynayylyqpen suretteledi. Onyng keyipkerleri qarapayym bolghanymen, ruhany әlemi bay, oiy tereng jandar retinde kórinedi.

Erte oyanghan azamat

Túrsyn agha Alash iydeyasyn qarshadayynan jýregine sinirip ósken oqushy bolypty. Ákesi Júrtbay balasy Qúdakeldi jigit jasynda-aq Sadyq Amanjolovtan hat alyp, sony Ahmet Baytúrsynúlyna jetkizip bergen dala serisi edi. Ekinshiden, Abay men Alash arystarynyng izi qalghan qasiyetti Shynghystau ónirinde ósken Túrsyn agha mektep qabyrghasynda «Abay shyny – Múhtar shyny» atty shygharma jazyp, әdebiyetke erte den qoydy. Sondyqtan onyng býkil shygharmashylyghynyng ózeginde últtyng tarihy jadyn janghyrtu, Abay men Alash amanatyn úrpaq sanasyna siniru múraty jatyr.

Arnaly abaytanushy

Qalamger qayratkerding shygharmashylyq ómirindegi eng iri baghyttardyng biri – abaytanu. «Qúnanbay», «Abay», «Kýiesin, jýrek... sýiesin!..» enbekterinde, Biylghy Memlekettik syilyqqa týsip jatqan «Tolyq adam» eki tomdyq kitaby Abay túlghasyn tarihi, filosofiyalyq jәne ruhany túrghydan janasha payymdady. Ol aqynnyng dýniyetanymyn sayasi, ekonomikalyq, diny kózqarastaryn, shyghys, batys jәne týrki órkeniyetterimen sabaqtastyra qarastyrdy. Nәtiyjesinde abaytanu ghylymynyng mazmúnyn jana derekter men tyng kózqarastarmen bayytty.

Áuezov әlemining shejireshisi

Túrsyn Júrtbay – Múhtar Áuezovting ómiri men shygharmashylyghyn zertteuge ghúmyryn arnaghan sanauly ghalymdardyng biri, býginde biregeyi. «Besigindi týze!..», «Besigindi aya!..», «Besigindi ayala!..», «Besigindi úmytpa!..», «Beyuaq», «Talqy» enbekterinde úly jazushynyng shygharmashylyq zerthanasyn, ómir jolyn jәne tarihy ortasyn tyng derekter negizinde saralap berdi. Ol ghylymy ainalymgha búryn belgisiz bolyp kelgen kóptegen arhiv qújattaryn engizdi. Sóitip әuezovtanu ghylymynyng jana belesin qalyptastyrdy.

Alash aqiqatynyng aqtangeri

Professor Túrsyn Júrtbaydyng «Úranym – Alash!..» atty ýsh tomdyq zertteuin bólek ataugha kerek. Ózi týrme әfsanalary dep ataghan ózgeshe tuyndy últtyq ruhaniyattaghy aituly oqigha boldy. Búl enbekte Alash qayratkerlerining (naqty sany 71 túlgha) tergeu isteri men arhiv qújattary negizinde sovettik jazalau sayasatynyng shynayy kelbeti ashyldy. Zúlym totalitarlyq jýiening últqa qarsy jýrgizgen sayasatyn naqty derekter arqyly dәleldedi.

Kóne zamannyng bilgiri

Kezinde Jәnibek dosynyng alqauymen Súnqar úlyn aldyna alyp, soghan әngimelep berem dep dýniyeleri bir kitapqa jýk bolyp, ony «Dulygha» atapty. Este joq eski zamandaghy babalarymyzdan tartyp Baybarysqa deyingi tarihty týgendep jazdy. Oqyghan adam ýlken bir ekrannan kórkem filim kórgendey nemese bir keng polotnoly suretti tamashalaghanday әserge bólenedi. Saq-skif arasynan shyghyp, ellada elinde ósken Anaqarystyng aitatyn bir sózi әli esimde: «– Myna ghajapty qaranyz: Elladada biyler kelesine jaysandar men jampozdar týsedi de, tóreligin qaydaghy bir toghysharlar aitady eken, – depti».

Ádeby synnyng sardary

Túrsyn Júrtbay qazaq әdeby synynyng damuyna da eleuli enbek sinirdi. Onyng syn maqalalary men әdeby esselerinde tarihy shyndyq, kórkemdik sheshim, avtorlyq ústanym siyaqty kýrdeli mәseleler tereng taldanady. Qazaq әdebiyetining úly jazushylarynan bastap zamandas, qatarlas dostaryna deyingi tútas birneshe buynnyng shygharmashylyq ómiri men sheberlikteri haqyndaghy syny esseler jazdy. Onysy «Jansusar» degen atpen eki tom bolyp jaryq kórdi. Shetel jazushylarynyng shygharmashylyq laboratoriyasy turaly enbegi «Beynet susyny» dep atalady. Synshy әdeby shygharmagha tek estetikalyq túrghydan emes, keng tarapta ruhaniy-tarihy qúbylys retindegi kórkemdik jýie dep qarady. Sol sebepti onyng syny enbekteri býgingi әdebiyettanu ýshin de manyzdy ghylymy múra bolyp sanalady.

Derekti prozanyng darabozy

Derekti prozany kórkem әdebiyetten tómen qoyyp, ony tek derek tizbegi retinde qabyldaytyn kózqaras әli de kezdesedi. Sonyng saldarynan әigili dokumentalist marqúm Medeu Sәrseke atamyz tiyisti syilyghyn ala almay ketti... Túrsyn Júrtbaydyng «Ketbúqa», «Qúnanbay», «Qaliybek Quanyshbaev» siyaqty ghúmyrnamalyq tuyndylary múnday týsinikting ýstirt ekenin dәleldeydi. Búl shygharmalarda tarihy túlghanyng ómir joly qúrghaq bayandalmaydy, kerisinshe, zaman shyndyghy, adam taghdyry, últtyq ruh pen tarihy sana kórkemdik tanym arqyly tereng ashylady.

Últtyq múrany úlyqtaushy

Qayratkerding bastamasymen «Otyrar kitaphanasy» ghylymy ortalyghy qúrylyp, últtyq jazba múralardy saqtau men zertteuding iri ortalyghyna ainaldy. Búl onyng elu jәne jetpis bes jyldyq ghúmyryn alghan kezeng boldy. Onyng jetekshiligimen 35 myngha tarta siyrek qoljazba men kitaptar jinaqtalyp, ghylymy ainalymgha engizildi. Kóne týrki jazba eskertkishteri men tarihy derekterdi jariyalau isine de belsendi atsalysty. Bir kezderi últtyq ruhaniyattyng qara shanyraghy bolugha tiyis, Ýkimet qaulysymen qúrylghan irgeli ghylymy ortalyq derbes qúrylym retinde júmys istep, jýzdegen ghalym qyzmet etui kerek edi. Alayda suyq qoldardyng kesirinen («Bes qatynnyng hikayasy») qarjysy audarylmay, keng sarayday ghimarattan aiyrylyp, shtaty qysqaryp, aqyry quyqtay bir bólmege qamaldy. Búl endi basqa әngimening auany... «Otyrar kitaphanasynyn» bodauyna ketken jyldar qayratker ómirining ókinish pen kýrsiniske toly auyr kezeni bolatyn.

Qazaq ruhaniyatynyng qayratkeri

Osynyng bәrin týiindey aitqanda, Túrsyn Qúdakeldiúly Júrtbay – jazushy, ghalym, ústaz jәne qogham qayratkeri retinde últtyq ruhaniyattyng damuyna erekshe enbek sinirgen túlgha. Onyng ómiri men pedagogikalyq, kórkem-ghylymy shygharmashylyq, qoghamdyq qyzmetterin toghyz tolgham emes, toqsan toghyz tolghaugha úlastyrsaq ta tauysa almaspyz. Avtordyng qalamynan tughan 60-tan astam kitap, 1000-nan astam maqala, 16 monografiya jәne ózge de qyruar enbekter qazaq halqynyng tarihy sanasyn, ruhany tәuelsizdigin nyghaytugha qyzmet etse, myndaghan shәkirt tәrbiyelep, últtyq әdebiyet pen ghylymnyng jana buynynyng qalyptasuyna yqpal etti. Al últtyng territoriyalyq tútastyghy men qauipsizdigine syna qaghylyp, el taghdyry tarazygha týsken syndarly kezenderdegi azamattyq ústanymy men qayratkerlik әreketterin týgel tarqatsaq, sóz tym úzap keter edi. Sondyqtan osy tústan tizgindi tartyp, toqtayyq. Týsinetin jangha aitylghan oilardyng ózi jetkilikti.

Osynshama auqymdy enbekti bir ghana adamnyng jalghyz atqaruynyng ózi – tanghalarlyq qúbylys. Bir ózi – mektep, bir ózi – institut, bir ózi – akademiya ispetti Túrsyn Júrtbaydyng alpys jylgha juyq ruhaniyatqa sinirgen enbegi layyqty baghalanugha tiyis. Halyq әldeqashan moyyndaghan jazushy-ghalymgha memleket tarapynan tiyisti marapattardyng berilui – әdiletting kórinisi әri últtyq qúndylyqqa kórsetilgen qúrmet bolar edi.

Zanghar Kәrimhan, 

әdebiyet tarihshysy, synshy, alashtanushy

Abai.kz