Ángime

Pochtagha telefongha shaqyrtyp ketken Tortay tez qaytyp oralghan.

– Qúdang qonaqqa kelsin dep shaqyrtyp jatyr, – dedi sheshesine kýnkildep. Ónining qatuly ekeni ýninen de, týiilgen qabaghy men týnerinki týrinen de kórinip túr. Ózi týni boyy qyrmanda bolyp úiyqtamaghan, eki kózi qyzaryp, ýsti-basy shan-shan, beti qolyn da jumaghan eken, shanytqan úsaq topan tútyp túr, qayratty qalyng shashy anyzaq qaqqan qúrghaq seleudey tikireyip ketipti.

– Kelin qayda, qashan qaytady eken? – degen Qatsha qarsy súraq qoyyp.

– Qaytpaydy, – dedi balasy otau bólmege ótip bara jatyp.

– Ne deydi?! Ne bop qapty?!

– E, men qaydan bileyin. Barsang ózinen súrarsyng nege qaytqysy kelmeytinin.

– Mynalargha birdene bolghan shyghar, – dep Qatsha ernin sylp etkizgen. Tortay bolsa múnan әri sóilegisi kelmegen týr kórsetip, qaranghy bólmege kirdi de, ózi kýnde jatyp jýrgen taqtanyng ýstine gýrs etip qúlay ketti.

Týkke týsinbegen Qatsha ernin taghy bir sylp etkizip qoyyp balasynyng bar qimylyna tanyrqay qaraghan da qalghan. Ózi әlginde ghana kórshi kempirding ýiinde úzaq otyryp shay iship, terisi kenip jadyrap kelgen beti edi. Qobyrap ketken buryl shashyn jóndep, shyt oramalyn qayta sәndep tartyp túrghan, balasynyng myna sózi sol kónilining shәt-shәlekeyin shyghardy. Qyzyl shyrayly ónin lezde kólenke shalyp, qos qabaghynyng ortasyndaghy әjim syzyq terendey týsken.

Jatuy-aq sol, Tortay qor ete qaldy. Qatsha kiyimsheng qúlaghan balasynyng ayaghyndaghy shúlyghyn sheship qoydy. «Qúdang qonaqqa kelsin dep shaqyrtyp jatyr», – týkke týsinse búiyrmasyn.

Kelinining tórkinine ketkenine eki aptaday bop qalghan. Bayaghyda-aq qaytatyn uaqyty boldy, biraq nege ekeni belgisiz, әli qaytpay jatyr. Ýii joq, kýii joq adamday ol jatysy ne ekenin kim bilsin. Shәy desken joq. Áke-sheshemning ýiine baryp, amandyqtaryn bilip kele qoyayyn degen... «Álde myna mening kóktýinegim keterinde birdene dep renjitip jiberdi me eken. Búdan onday shyghady. Óz tekeshigimning syry ózime mәlim». – Qatsha kýnkildey kýbirley jýrip jolgha jinaldy. Osy kýni kelinderding tórkinderine baryp, bolymsyz nәrseni syltau etip qaytpay qaluy degen de op-onay. Ajyrasa salady, ony bir bastaryna ar kórip, ómirine aqau týsti-au dep jatqan jan joq.

«Á, kóktýinegim, osy birdeneni býldirgen ghoy...»

Tortay týs aua bir-aq oyanghan. Túryp, keudesine deyin sheshinip, suyq sugha juynyp, aldyna qoyghan kәrlen kese airan men jarty bólke nandy sypyra soghyp alghan song ghana qabaghy jadyrap, sheshesine qarap kýlimsirey otyryp kózin qysyp qoydy.

– Jә, kózin qysqany nesi, – dep jekirgen sheshesi, balasynyng erke qyljaqtyghyna әdeyi syr bermey otyr. Tortay raqattana kýlip, kózin taghy da qysty – sheshesine erkelegeni.

– Saytanyndy qaghyp týsirem ghoy, – dep sheshesi pesh jaqta onay túrghan oqtaudy júlyp alghan. Balasyna shanshyla qaraghan.

– Qoydym, qoydym, – dedi Tortay kýlip, sheshesining qatuly ekenin týsindi. – Qashan jýresin?

– Sening oyanghanyndy kýtip otyrdym.

– Qazir onda qyrmannyng basynan solay qaray jýretin mashinalardyng birine otyrghyzyp jiberem ózim.

– Áy, kóktýinek, – dedi sheshesi zildi ýnmen. Baghanadan beri airan-asyr qylghan ishtegi qyjyldary syrtqa teuip. – O kelin nege qaytpaydy, qúda meni nege shaqyrady? Osy sening býldirgen birdemeng bar ma, aitshy kәne? Kelinge birdene dep pe en?

– Birdene dep nem bar oghan? Týkti de býldirgem joq. Ózderining fokusy da. Qúdaghidyng ózimen aqyldasatyn sharua bar edi, kelsin deydi. Baryp qayt. Kelining ekeuing birge kelesing ghoy. Al jýr. – Onan song sheshesining júpyny kiyingen týrine qarap.

– Nemene, osy kýiinde barmaqsyng ba? – dedi.

– E, nesi bar?

– Joq, ky anau jalt-júlt etken kóilegindi, basyna әlgi japon oramalyndy sal, ayaghyna lakirovannyy tufliyindi ki. Qúdanyng ýiine bara jatyrsyng ghoy, jútamay bar.

– E, bilmeytin adamdar deysing be? – dep sheshesi qarsylasa bastaghan.

– Joq, ky dedim ghoy, ky anau jaltyldaq kóilegindi, – dep endi dauysyn Tortay zilmen kótergen. Sheshesi óz bólmesine ótip ketip, jaltyldaq kóilegin kiyip, basyna japon oramalyn salyp shyqty.

– Mine, endi kóp-kórim kelinshek bop qaldyn, – degen Tortay әziline qayta basyp. – Betindi eptep opalap alsan, tipti әdemi bolar en.

– Qaghyndy kelgir so, sheshenmen oina endi.

– Oinaghanym emes, ras aitam, opalanyp alshy, qúdalaryng shalqasynan bir týssin.

– Sóileme әri...

Qyrmangha kep, sheshesin astyq tartyp aghylyp jatqan kóp mashinalardyng birine otyrghyzghan son, Tortay qyljaq sózine qayta kóshti.

– Bir shal-pal kezdesse, aldap-sulap ala kel, myna qyrmandy kýzettirip qoyayyq, – dep kózin qysqan. «Qap, kóktýinekting qorlyghyn-ay, ә», – dep Qatsha kabinada kýiip-pisti. Balasynyng qaljyng kýlkisine týs bermey qabaghyn týiip, tysyrayyp otyryp alghan.

– Týu, sheshe, mýlde әzil kóteruden de qalyp barasyn-au, – dedi

Tortay renjy sóilep. – Al, jaraydy, qoydym. Qúdalaryna sәlem ait. Tek jalynyp jalpaqtaushy bolma. Eger osydan kelining qiqalaqtap qaytpaymyn deytin bolsa, qúdalarynnyng aldyna kishireymey qayt ta ket.

«Mine, taghy da júmbaq. Qiqalaqtaghany nesi ei? Nemene dep qiqalaqtaydy? Áy, osy jalghyz úl-aq nervimdi tozdyrdy-au...»

Mashina jýrip ketken. Tizeden asyp kólkildep jatqan qara joldyng topyraghy aldy-artty birdey orap, búrqyray jóneldi. Oi, allay, shang da múnday týtektenip búrqyraydy eken-au. Dәl bir diyirmenge maydalap tartyp әkep әdeyilep jol ýstine qap-qap qyp tastaghanday búrqyldauyn. Anau jyly Syrymnyng túsynda osy jolgha tas tógip, asfalit tóseymiz dep greydermen bir jaz tegistep týzetken bolatyn. Aqyry, Syrym avariyagha úshyrap ólgen song tas ta qaldy, asfalit ta qaldy jayyna, sondaghy topyraghy bos ýiilgen joldyng endigi týri – mynau. Keyingi bolghan bastyqtardyng jol jóndeuge qoldary jetken emes. Áy, bú bizding kolhoz ba?! Áy, juyq arada kógere qoymaydy-au... kógermeydi... Bir iste bereke joq qoy.

Bir isti shegine jetkizip tyndyrmaydy-au. Árkimning kýittegeni qara basy. Kolhoz kógersinshi, kolhozdyng sharuasy tynsynshy dep jany auyryp jýrgen bireui joq-au... Áytpese bizding kolhozdyng baylyghy degen kól-kósir emes pe? Mynau jolyndy da asfalittap, anau myjyrayghan-myjyrayghan, atamzamannan bergi saman ýilerdi de bulidozermen tegistep jiberip ornyna qabat-qabat tas ýiler salyp tastaugha bolady ghoy... Biraq sony kim isteydi? Kolhozdyn, kolhozshynyng qamyn oilap, basy qatyp, shymbayyna batyp jýrgen kim bar?! Kóz qylyp: «jospar, jospar» dep daurygha shapqylaghan bolady tekke... Áy, qúrysynshy... әlgi mening kóktýinegim ne dedi jana: «Kelining qiqalaqtasa jalynba, qayt ta ket», – dedi emes pe?! Áy, kóktýinegim-ay, sol birdeneni býldirgen ghoy, kelindi renjitken ghoy, birdene dep». Esine úlynyng qaljyng sózi, kózin qysqany týsti.

«Odan ba, odan shyghady bәri de, óz tekeshigim ghoy, syry ózime mәlim». Oi, allay, qyljaqtyghy da, minezi de qúddy ainymaghan әkesi.

Marqúm, óstip adamdy ylghy mysqyldap, qyjyrtyp, qajap sóileushi edi. Qay sózi shyny, qay sózi әzili ekenin aiyra almaushy en. Tipti ólerining aldynda da, ataukeresin ishe otyryp bir sәt kózinde jylt etip kýlki oinay qalghan.

«Qatsha, sen úzaq jasaysyng әli. Keyin sóilesetinder bolsa, ózing qatarly bolmasa, shalgha tiishi bolma», – dep edi marqúm. E, bayghús, sonda men baysyray qalady dep oilady ma eken. Ádire qalsyn, baydy qaytem. Tortayymdy mandayynan eshkimge shertkizbey ósirgennen artyq ne kerek maghan. Endi, mine, sonyng qyzyghyn kórip jýrsem bolady emes pe. Kelinim bir kishkentay aldanysh tauyp berse, sonymen óz bazarym ózimde bop otyram ghoy.

Qúdalarynyng túratyny – Sarjazyq elevatorgha barar ýlken joldyng ýstinde edi. Alpys shaqyrym jer mashina ýshin jol bop pa, tәiiri, әne-mine degenshe Qatsha qúdasynyng ýiine jetip te kelgen.

Múny kóre sap, anaday jerde aghashtyng kólenkesinde sәkide kitap oqyp otyrghan kelini Sәuken: «Apa-a!» – dep úshyp kep moynyna asyla ketti. Balasha erkelep, Qatshanyng betinen shóp-shóp sýiip jatyr. Bәz bayaghy qashanghy әdeti sol. Qatsha da kelinining betinen sýidi.

Saghynyp qapty, onysyn ózi endi anyq sezdi. Kelinining jalbyraghan qysqa shashynan erkelete sipap:

– Kýnim so, kýnim... әbden saghyndyryp bú jatysyng ne?! – dep qoydy. Kózining astymen bayqap qaldy: kelinining ishi edәuir tompayypty, aq qúba júqalang óni búrynghysynan da góri jýdeu tartyp, sekpildene bastapty. «Kókem jibermedi», – dep sybyrlady, jýzinde lyp etip qyzyl oinaghan kelini. Ac ýy jaqtan Mýniylә qúdaghiy shyqty. Birtogha, kóp ýndemeytin, juas adam, júmsaq iylengen qamyrday aqqúba óninde jyly kýlki taby oinap jany qalmay qalbalaqtap amandasyp jatyr. Qúdasy Bektemir qyrman jaqta eken, habar aityp kórshining balasyn jýgirtip jibergen, kóp úzamay saldyr-gýldir sóilep, entigin basa almay ol da jetti. Búryn kóp jyldar kolhozda brigadir bop istep, tik jýrip, tik basyp qalghan adam alpystan assa da iyilmey-býgilmey ózin ózi shalqaq ústap, úzyn múrtynyng shalghysyn kezek sylap qoyyp, qúdaghiyna tós týiistirip amandasyp, kelgenine quanysh bildirip, tipti mәz bop jatyr.

Qatsha qúda men qúdaghidyng qabaghynan da, kelinining qabaghynan da eshqanday renishting izin taba almady. Kónilderi so búrynghy anqyldaghan kirbinsiz qalyptary. Tipti sóz әlpetterinen de eshtenening syzy biliner emes. «E, ózderining meni qonaqqa keltiru ýshin istegen amaldary bolar», – dep qoydy. Bektemir jenin týrinip jiberip, dereu bir kepesin sýirelep әkep: «Al, qúdaghi, bata jasap jiber», – dedi de, ai-shaygha qaramastan alyp-úryp, soya bastady.

– Qap, maghan bola mal soyyp... – dep Qatsha qarsylyq bildirgen...

– Áy, qúdaghi, – dedi qúdasy búghan oqys búrylyp shytynyp. – Bizding senen jaqyn, senen syily kimimiz bar?! Qúday qosqan qúdaghisyn, saghan soymaghan maldy, sonda biz kimge soyamyz?! –Tipti jazghyrghan ýnmen qatqyl aitty. Ras-au endi. Qatsha qarsylyq bildirgenine ózi qysylyp qaldy. Qúdasy búryn da jany qalmay qatty syilaytyn, al búl jolghy yqylasy men syi-siyapaty tipten erekshe edi. Dastarqan jayylyp, qymyz sapyrylyp as kelgen kezde shampan men koniyakty qatar ashyp qoydy.

– Qúdaghi, ishpeseng de aldynda túrsyn, – deydi qúdasy.

Ózderine qarasty eki-ýsh aghayyn-tughandarynyng jәne kórshi qolannyng kempir-shaldary shaqyrylyp, әngime-dýken qúrylyp, kishigirim toy-dumanday kónildi otyrys boldy. Astan keyin keshtete qaytugha ynghaylanghan shal kempirler әrqaysysy óz tarapynan jik-japar bop Qatshagha ýiirile sóilep ýilerine arnayy qonaqqa shaqyrysty. Qatsha olargha raqmetin bildirip ýide mal-jany qalghanyn, tez qaytpasa bolmaytynyn aitqan. Biraq shal-kempirler onyng búl syltauyna qúlaq asqylary kelmedi. Ásirese osy kolhoz bastyghynyng naghashy apasy atalghan – sózi basqalardan góri ýstemirek shyghyp otyrghan, atjaqty, tolyq sary kempir óz tilegin biylep-tóstey aitty:

– Áy, qúdaghi, sen mal-jan degen syltauyndy qoy. Birer kýnge qyrylyp qalmas. Ýide balang bar ghoy. Óstip anda-sanda kelgeninde tanitynyng osy bir qúdannyng ghana ýii bolyp, qonar-qonbastan ot súrap kelgendey qasha jónelesing ylghi. Tipti basqa el-júrty, aghayyn-tughany joqtay bir ýige kelip, bir ýiden ketkening bizge úyat. Sondyqtan, qiqandy qoyyp, erteng bizding ýide bolasyn, – dedi. Nyq aitty, kesip aitty.

Laj joq, Qatsha erteng týste qonaqqa barugha uәdesin berdi.

Sary kempirding býitip ózimsy óktemdik etkenine qúda da, qúdaghy da mýlde riza bolyp, qyptary qanyp qaldy.

– Jaryqtyq, bú kisining minezi osy, bәrimizdi bir shybyqpen aidaydy, – dep basqalary da keu-keulesip mәz bop jatyr.

– E, dúrys qoy endi, búl kisi aitpasa, biz aitqaly otyr edik búl sózdi, – dep qúdanyng qúdasy bop keletin Shalqar degen sózsheng kórshi shal qúptap qoydy. – Sonan son, qúdanyng qúdaghiy, erteng keshkisin bizding ýide bolasyz. Qoy da bar, qozy da bar, biraq jegenine eti jenil dep kýrke tauyq soyamyn.

Ertenine týske jaqyn sary kempir: kýtinip otyrmyz, kelsin, – dep nemerelerining birin jýgirtip jiberipti. Qatsha qúdaghiymen ekeui solay qaray shyqty. Sary kempirding ýii ýlken kóshening ayaghynda eken, sondyqtan auyldyng qaq ortasymen jýruge tura keldi. Búryn talay kelip jýrse de, Qatsha búl auyldy aralap kórgen emes edi, endi bayqap keledi, tipti, bir ýlken irgeli auyl eken, qala dersin: asfalit kósheler, eki qabatty, ýsh qabatty biyik-biyik tas ýiler... Tipti minezi bir togha, kóp ýndemeydi deytin qúdaghidyng ózi de maqtanyshyn jasyra almay dilmarsyp ketti.

– Qúdaghi, mynau ýidi kolhoz ótken jyly ghana osyndaghy janadan ýy bolghan mekanizator men shopyrlargha salghan edi, – dedi Mýniylә qabyrghalary oiy-órnekti eki qabat ýidi kórsetip. – Endi kóshening anau túsynan dәl osynday taghy bir ýy salynyp jatyr, ony da mekanizatorlargha beretin kórinedi. Al endi osy ýilerding ishine kirseniz shyqqynyz kelmeydi. Asty qonaq bólme, as bólme, ýsti jatyn bólmeler... Nesin aitasyz, bizding kolhoz osy kýni dýrildep túr ghoy...

– Mynau ýsh qabatty ýy mektep bolar, sirә?

– IYә, búl mektep, múny da janadan salyp bitirdi. Búl onjyldyq bolady da, al múnyng arghy jaghynda túrghan anau eski eki qabat mektep segiz jyldyq bop qalady... Áneu bir qabat jana ýy – balalar baqshasy... anau, túrghyn ýi... anau da túrghyn ýi... kolhozdyng kensesi... kitap dýkeni...

Qatsha múnday qala keyiptes kolhozdar baryn radiodan estiytin, anda-sanda keshkisin televizory bar kórshilerining ýiine kirgende televizordan kórip qalatyn. Sony aityp kelgende Tortay ylghiy:

– Áy, biylghy jyly kiyim kiymey, tamaq ishpey qalsaq ta, aqsha jinap, bir televizor almasaq pa, – dep qoishy edi. Sol bay kolhozdar osylar eken ghoy. Myna qarashy, kósheleri qanday týzu, ýileri qanday retti. Jaqsy basshy basqarghan jer osy da. «Syrym tiri bolghanda ghoy, endigi bizding auyl da óstip dýrildep túratyn edi-au, – dep oilady Qatsha. – Áytpese jerimiz de kem emes, elimiz de kem emes qoy osylardan».

Sary kempirding ýiinde biraz adam bar eken. Búlar kelgende bәri de ózara dabyr-dúbyr sózden tiyla qalyp, izet bildiristi, qúrmet kórsetip, tómen qaray ysyryla otyryp, qoyar da qoymay Qatshany tórding tóbesine shyghardy.

– Biz auyl adamdarymyz ghoy, ishimizde ózinizden syily qonaq joq, – desti. Tanysa kele Qatshanyng týigeni: búl shaqyrylghan kempirler – ylghy yghay men syghay, auyldyng qaymaqqa shyghar basshylarynyng shesheleri bop shyqty. Ishinde sary kempirding tughan sinilisi – osy kolhozdyng bastyghynyng sheshesi de bar eken. Jasynyng neshede ekenin aiyryp bolmaydy, әiteuir eki betining qany tamghan, dóngelek jýzdi, tanqy tanau әiel eken, ýstine jaltyldaghan aq jibekten kóilek, onyng syrtynan ónirin onlap tastaghan shymqay kók kamzol kiygen, eki qoly toly saqina. Sózining mәteli bolu kerek ne aitsa da, «әi, podumayysh» dep sóileydi eken.

– Áy, podumayysh, endi tamaghymyzdy kebersitpey beretin shayyndy bersenshi, – dedi apasyna ózimsine sholjandap.

– Qazir, qazir...

Entigi basylmaghan sary samaurynnyng shayy men sapyrylghan sary qymyz qatar jýrdi. Býgingi otyrys keshegiden de qyzyq, kónildi boldy. Qymyzgha sәl qyzyp alghannan keyin kempirlerding biri:

– Áy, әn sala otyrayyq, – degen úsynys aitqan. Sol-aq eken bastyqtyng sheshesi tamaghyn kenep ap anyratyp qoya berdi. Jaryqshaqtana shyghatyn júmsaq dausy bar eken:

Dýniye-au, oilap túrsam-au sholaq eken-au,

Adamdar bir-birine-au qonaq eken-au...

Jas kezinde jiyn-toydan qalmaghan erketotay kelinshek bolghany týrinen de, kiyim kiyisinen de, qimyl-qozghalys, sózinen de kórinip túr. «Áy, qanday saytan boldyng ekensin», – dep qoydy Qatsha ishinen. Bir әndi ayaqtap, aldyndaghy qonyr shaydan bir úrttap qoydy da ekinshi әuendi bastady:

Minezi jýirik attyng soqpa-ay, soqpa,

Aytamyn men ólendi osy topqa.

Sóilep qal qyzyl tilim, ólmey túryp,

Ómiring bir azyraq bar ma, joq pa?

Búl әndi de qayyryp tastap, ýshinshi әuenge auysty. Sirә, ózderining salttary bolu kerek, әndi tegis kolhoz bastyghynyng sheshesi aityp, qalghandary siltidey tyna tyndap, әn ayaqtalghan kezde keukeulesip qolpashtap otyratyn.

Tirshilikting barynda kýl de oina,

Ólgennen song qara jer suyq deydi...

Bastyqtyng sheshesi taghy biraz әnder salyp, ózi qyzara tership qúmarynan shyqqanday bolghan kezde baryp bir-aq toqtady.

– Áy, kempirler, podumayysh, men jalghyz aita berem be, endi sender de aityndar, – dep kezek berdi. Múnan keyin bir-eki kempir qosylyp:

Áy, qalqa, sen qalaysyng men degende,

Mende joq úshar qanat sen degende, –

dep bayau ýndermen sozylta shyrqaghan.

– Pәli, shirkin, myna ekeui súnqyldady ghoy...

– Shermende eken-au, beybaqtar, – desip basqa kempirler búlardy birden ilip-qaghyp kәukildesip jatyr. Ózderi sonsha mәz bolyp kýledi. Qatsha qansha kónildi otyryp, olargha qosyla kýleyin dese de, kýle almady. Kónilinde bir týitkil tikenshe qadalyp túrdy da qoydy. Tipti әri-beri otyrystan keyin birdene jetpegendey, birdenening orny joqtay, bir týrli zerikkendey kýii osy otyrystan ynghaysyzdana bastady.

«Tezirek ketsek eken. Týu, basym nege auyryp ketti? Saqinam ústap qalmasa jarar edi. Qap, býgin auylgha qayta almadym. Tortayym jalghyzsyrap qarny ashyp qalmasa...». Óstip óz-ózinen mazasy ketken Qatsha kempirlerding әnderine de, sózderine de qúlaq asqan joq, shaydy soraptap ishe berdi. Tek osy ýiden shyghyp qúdaghiy ekeui basqa kempirlerden ozyp onashalanghan kezde ghana:

– Týu, tipti boyym auyr tartyp ketti ghoy, – dedi kónilsiz kýiin jasyra almay. – Ylghy bir eski, zarly әuenderdi salghandary nesi sonsha. Dәuren ótse qaytemiz endi?! Kimning basynan ótpegen búl dәuren... Óz basym sóitip zarlaghandardy jek kórem, jastargha kesirimiz tiymese eken deymin, – dep ishine syimaghan syryn aitty.

– Qúdaghi-au, әnde túrghan ne bar?

– E, әn bolsa da zarlaghannyng nesi jaqsy deysiz...

Auyldas kempirlerin qansha jaqtap, qansha aqtayyn dese de, Mýniylәning ózinde de ishtey bir quystanghan kýy bar eken. Qatsha sonyng dәl tóbesinen týskendey bop keledi.

– Bizding bastyqtyng sheshesi sonday adam. Keu-keulep qostap otyrmasang pәlege qalasyn, – dep aqyry shynyn aitty.

– Ony sezdim, qúdaghi, tym toyynyp, asyp-tasyp ketken әiel eken de. Ózimizding aulymyzda bolsa, bastyqtyng sheshesi týgili onan zor bolsa da saytanyn qaghyp alar ek, әtten, amal qansha. Esem ketkendey bop otyrdym-au... – Qatsha sózin sonshalyq bir tistenip sóilegen. Mýniylә ýndegen joq, bir ezuin tartyp sypayy ghana kýlip qoydy. Tek әlden uaqytta sóz tórkinin basqa jaqqa audarghysy kelgendey:

– Qúdaghi, qyrmanymyz anau. Bektemirge sogha keteyik, – degen.

Qatsha sóz aitpay kelisti. Ózine-ózi ishtey: «Búlardyng qyrmany qalay eken, ony da kóre keteyin», – dep qoydy.

Qalay deri joq, qyrmandary shynynda da tap-túinaqtay retti eken. Bektemir tau-tau bop ýiilgen qyzyldyng tóniregin sypyrghyshtap jýrgen, qúdaghiynyng kelgenine tipti quanyp qaldy.

– Dúrys keldiniz, dúrys keldiniz. Ózim de qyrmangha sizdi qalay shaqyryp keltirsem ekem dep oilap qoyyp edim, – dep mәz bola kýlip, qúdaghiyna qyrmandy aralatty. Dәl bir audannan kelgen ókilge kórsetkendey әr zatty naqtap aityp týsindirip qoyady. Eng sonynda:

– Mine, qaranyzshy, bәri mehanizasiya. Qol júmysy degeniniz múnda atymen joq, – dedi ese sóilep. Óstip túrghandarynda shetki kósheler jaqtan qylt-qylt etip kók

UAZ-ikting qarasy kóringen.

– Oibay, bastyq, kele jatyr, – dedi qúdasy degbiri qalmay sasqalaqtap. – Kórinbegendering jaqsy. Minezi shәlkesteu adam. Qazir myna nauqan kezinde bos jýrgen adam kórse bet-jýzing bar demeydi, birdene dep tastar. Kәne, mynda kire túryndar, – dep kýreksypyrghyshtar qoyatyn kishkentay aghash budkanyng auzyn ashyp, eki kempirdi sonyng ishine jauyp tastady.

Álden keyin mashina kep toqtaghan. Qúdasy:

– Assalaumaghaleykým! – degen. Biraq qarsy sәlem bolghan joq.

– Áy, osy senderding kózdering jelkelerine shyghyp ketken be?! – dedi juan, qatqyl dauys zirkildep. – Anau jerde jolda shashylyp jatqan dәndi nege kórmeysinder!

– Qap, әlginde avtobazadan kelgen bir mashina astyq tiyep edi, sol iyt-au, tógip ketken, – degen qúdasy.

– Qay it ekenin keyin anyqtarmyz. Kәne, tez baryp topyraghymen qosa jinap salyp әkeliniz de úshyryp, tazartynyz, – dedi predsedateli kelte búiyryp.

– Álbette sóitem. Baryp bir dәnin qaldyrmay jinap alam ghoy.

– Jinap alam ghoy emes, qazir mening kózimshe baryp jinap әkeliniz!

Qúdasy saldyr etkizip shelek alyp, tapyrlay basyp úzay berdi.

Sәlden keyin mashina jýrip ketti de, eki kempir budkadan shyqqan. Bektemir shelekke jinap әkelgen topyraq ishindegi dәnderdi búrq-búrq etkizip qolymen úshyryp otyr eken.

– Áy, bir bezbýirek bolu kerek ózi, – dedi Qatsha predsedateli turaly oiyn bildirip.

– Jogha, tәiiri, – dedi qúdasy әlgindey emes, jýni jyghylyp bayau ýnmen. – Qúr kýj-kýj etkeni bolmasa, esh zili joq. Oibay-au, osylay qatal kelmese bastyq bola ala ma?!

Keshkisin keshegi aitqan uәdesi boyynsha kórshidegi qúdanyng qúdasy atanghan sózuar shal Shaqardyng ýii qonaqqa shaqyrghan. Aytqanynday kýrke tauyq soyghan eken, sonyng eti piskenshe әngimelesip úzaq otyrdy. Bәri de bir auyzdan bastyqtaryn, kolhozdy maqtaumen boldy.

– Qúdanyng qúdaghiy búl joly mal soymady dep renjime. Amandyq bolsa, erulikke myqtap әzirlenip jatyrmyz, – dedi Shalqar kýlip.

«Eruligi nesi, esi dúrys pa, myna shaldyn» dep qoydy Qatsha. Dәl osy jolghy kelisinde ózine degen osynsha syi-qúrmettin, osynsha jik-jappar yqylastyng tegin emesin jaqsy sezgen Qatsha. Osynyng bәrining artynda bir salmaghy bary anyq. Endi, mine, onyng úshy bilinip otyr. Apyr-au, sonda kesheden bergi... Joq, endi ne de bolsa aqyryna deyin shydap, qúdanyng óz auzynan estigenshe sabyr saqtaudy jón kórdi.

– Bizding auyldy, bylay bayqap kórdiniz be qúdanyng qúdaghiy?

– Kórdim.

– Jana salynyp jatqan qabatty ýilerdi de kórdiniz be?

– Kórdim.

– Qala bop kettik qoy... – dedi sózuar shal múnan әri lepire sóilep. – Bizge kóship kelgender әri ketse ýsh ai, әitpese tipti birer aidyng ishinde-aq sol jaqsy ýilerden pәter alyp ketedi. Ot jagham, su әkelem dep jatqan joq, bәri ishinde...

Tipti qansha jetesiz bolsa da, Qatshagha osy sózding tórkini kóp nәrseni anghartqan edi. Biraq sonda da sabyr saqtap, qonaqtyng sonyna deyin týs bermey, jaybaraqat әngimelesip otyra berdi. Búl kolhozdaghy qara júmys isteytin enbekshilerining de, mehanizatorlarynyng da ailyq enbekteri jipke tizildi, kolhozdyng jeke menshik mal ústaytyndargha ortalyq beretin jem-shóbi de sóz boldy.

Qúdasy men Shalqar shal ekeui jarysa sóilep, birining aitqanyn biri ýstemelep qaghyp ketedi. Qysqasy, jer jәnnaty osy kolhoz, osylardyng auyly eken de, múnda kóship kelgisi keletinder tipti kóp eken, biraq kolhoz basqarmasy olardyng bәrin qabylday bermeytin kórinedi. Keybir osynday aghayyn-tughandary barlary bolsa, kóship keletinder solar arqyly amaldaytyn kórinedi. Al búlar, yaghny qúdasy bolsa, bastyqtyng sheshesimen aghayyndas adamdar. Jaryqtyq, ýlken sary kempir aman bolsa, búlardyng tilegin bir auyz sózben-aq bitiredi... «Týu, mynalardyng sonsha búltaqtatqandary-ay», – dep yza boldy Qatsha. Sonda da qúdaghy ekenin esinen shygharmay әdep saqtady. Ýndemedi.

Qúdasynyng ýiine kelip jatar aldynda Qatsha ertemen erte túryp auylyna qaytatynyn aitty.

– Kýnim, sen de sergek jat, birge qaytalyq, – degen kelinine. Kelini ýndemey tómen qaraghan-dy.

– Qúdaghi, Sәukentay qayda keter deysin, qaytady ghoy, – dedi qúdasy. – Tek ózinizben aqyldasatyn bir sharua bop túr. Shaqyrtqanym da sol edi. Raqmet sizge, kelgeninizge...

Qatsha kelgennen beri alghash ret qúdasyna bayyppen tiktey qaraghan. Sózin bólmey tyndaytyn ynghay kórsetti...

– Qúdaghiy... – Bektemir sәl kidiristep aldy da sóilep ketti. – Sәukentaydan bәrin súrastyryp bilip otyrmyz. Jәne әri ótken, beri ótkenderden de estuimiz bar, ózim ýiinizge bir-eki ret barghanda da bayqadym, anau sizding kolhoz múnan bylayghy jerde balalargha túraq bolyp ondyrmaytyn siyaqty. Mynau aq týiening qarny aqtarylyp jatqan zamanda jana ghana ýy bolghan balalarymyz ne kiyimge, ne ýi-mýlikke jarymay, óz qatarlarynan keyin qalyp otyrsa, ol janymyzgha qalay batpasyn. Al anau sizding berekesi qashqan auylynyzda...

– Qúda!.. – Qatsha múnan әri onyng sózin aitqyzbay kesip tastaghan. Qatal ýnmen: – Elge, auylymyzgha til tiygizbeniz, – dedi.

– Til tiygizip otyrgham joq, qúdaghi, jaghdaydy aityp otyrmyn. Onyng nesine renjiysiz. Kolhozdarynyzdyng nashar ekeni ótirik pe?.. Onalatyn, týzeletin týri kórinbeydi. Qayta jyldan-jylgha keyindep barady ghoy...

– Ne dersin, ras sóz, әdil sóz. Qatsha ýndey almay, ónirine jabysqan qiqym jipti shymshylap tazalay berdi.

– Qúda, sonda sózinning toq eterin aitshy? – dedi әlden son.

– Sózding toq eteri, osynda kóship kelinizder. Erteng qaytysymen balanyzgha aityp, kóndiriniz. Dәl sondaghyday jýrgizip jýrgen motory osy kolhozda da bar. Baghana qyrmanymyzdy óziniz kórdiniz. Keledi de mehanik bolady sonda... Mening aitpaghym – osy. Al Sәukentaydy kórip otyrsyz, ayaghy kýnnen-kýnge auyrlap barady, ary-beri jýrip bosqa jol soqty bolmasyn. Sizderdi osy ýide otyryp kýtip alady. – Qúdanyng búl degeni soqqy ýstine soqqy edi.

– Sonda, nemene, qúda, kelinimdi qaytarmaymyn dep otyrsyng ba?

– Kelininiz qayda qashyp keter deysiz, – dep qúdasy kýlgen boldy. – Osy ýide bolady.

Qatsha kelinine qaraghan, ol әkesining sózin qostaghanday týr bildirip tómen qarady.

– Men ne deyin ayaq asty, – dedi Qatsha lajy tausylghan sharasyzdyqpen sharshay sóilep. – Kelin qaytpaymyn dese, ony zorlap әkete almaymyz... Balagha barayyn, aqyldasayyn...

Qatsha búl týni úiyqtaghan joq, atar tandy kózimen atqyzdy.

Júmsaq tósek jambasyna tastay batyp, dónbekshumen boldy. Ómir degenning qaltarys, búltarystary osynsha oqys bolar ma?!. Ýsh úiyqtasa oiyna kelmegen týiindi týiip tastap kóldeneng tartyp qoyghany mynau... Esine kolhozdarynyng avariyagha úshyrap ólgen bastyghy Syrym orala berdi...

...Oghan da, mine, ýsh jyl bopty. IYә, iyә, dәl osynday egin oraghynyng qyzghan kezi edi-au. Jas demey, kәri demey nauqangha júmyla kirisken. Marqúm Syrymnyng ózi ýi-ýidi aralap jýrip deni sau, qolynan is keledi-au degen birde-bir adamdy qalys qaldyrmay júmysqa shygharatyn. Qara jer habar bermesin, ózining dini qatty jigit edi, anau-mynau syltaugha qúlaq aspaytyn, aqyryp qalghanda zәre-qútty alatyn. Oghan da kónbese jer-jebirine jetip zirkildep úrysqanda, Alatau asyp bezerdey qylatyn.

Ol jyldary Qatsha kolhozdyng kensesin sypyrushy bop isteushi edi. Sol júmysy azday-aq nauqan kezderinde múny bastyq telefonnyng qasyna kýndiz-týni birdey kezekshi etip otyrghyzyp qoyatyn. Audan, oblys, elevator bәr-bәrinen habarlasqandargha jauap berip otyru kerek. Birde neshe kýn úiqysy shala bop qaljyraghan kýii bastyqtyng bólmesindegi divangha jantaysa, qatyp úiyqtapty da qapty. Bir kezde tars etken dybystan oyandy.

Bastyq kep stoldy qoyyp qalghan eken.

– Qara bassyn seni, qara basqyr, – dedi zirkildep. – Áy, seni múnda úiyqtasyn dep otyrghyzyp qoyyp pa ek?!

– Qisayghanym osy әlginde ghana edi...

– Atannyng basy... әlginde ghana deydi ghoy úyalmay. Áy, men osynda qyrmannan tura saghat jarym boyyna bezildetip telefon soqtym ghoy... Ólip qalghan bolar dep oilap em. Qarashy-ey, úyalmay-qyzarmay, «әlginde ghana» deydi. Shashyna aq kirgende býitip ótirik sóilegenshe ólsenshi!..

Syrymnyng songhy sózi Qatshagha qatty batyp ketken. Kózinen ystyq jastyng qalay yrshyp ketkenin bilmey qaldy.

– Ózing ól!.. O, ana syilap kórmegen zatsyz neme! Seni de bastyq dep auzyna qarap otyrmyz-au... Áy, mening shashymnyng aghynda ne әkenning qúny bar?! – Qatsha da bir adamnan kem týspes kók dolynyng ózi bolatyn. Dir-dir etip, kózi jasaurap qarghystyng qara qapshyghynyng auzyn aghytyp qoya berdi. Eshkim betine tik kelip kórmegen Syrym kózi shatynap stolyn qoyghylap aqyryp boqtaghan.

– Sen kempirdi me, osydan tentiretip jibermesem...

– Ádire qal, tentiretpekke!.. Oibay, aruaq, oibay, qúday, barmysyndar? Atyndar ajal oqtarynmen myna kórgensizdi!.. Oibay!.. oibay..!

Múnan әri aiqaylasyp Qatshany jene almasyn bilgen Syrym kenseden atyp shyghyp, mashinasyna otyrdy da jýrip ketti. Jerkókti júlyp, kense ishinde qarghanyp-silenip Qatsha qaldy. Dәl sol kýni keshke qaray býkil auyldy ayaghynan tik túrghyzghan jaman habar da jetken edi. Audangha bara jatqan jolda Syrymnyng mashinasy astyq tartqan ýlken mashinamen soqtyghysyp apatqa úshyrapty. Qatty ekpinmen kele jatyp soghysqanda, kishkene mashinanyng bagi jarylyp, so kýii janyp ketken kórinedi. Ishindegi shofer de, Syrym da týk qalmay órtengen. Baryp kórgender:

– Nesin aitasyn, esil azamattar sýiekterine deyin qalmay janyp ketipti, tek kýlderin ghana jinap aldyq, – dep keldi. Onan song sybyrlasa sóilep: – Oi, alla-ay, sirә, adamnyng jýregi otqa janbaytyn bolsa kerek, Syrymnyng jýregi so kýii býp-býtin kýl ýstinde qyp-qyzyl bop jatyr eken... – degen.

Qatsha jamanat habardy estigen sәtte ne bolghanyn bilmey esengirep otyrdy da qaldy. Ertengi ózining Syrymmen úrysqany, ony qarghap-silegeni esine týskende, ózin qoyargha jer tappay zәre-qúty úshty. «Oypyrmay, kiyem bar eken-au» – dep oilaghan ózi jayly.

Azamattyng mert bolghanyna qayghyrudan góri ózining sol «kiyeligine» tәnti boludan asa almaghan. Býgin oilap kórse, sonyng bәri de kýiki kónilding ózeuregen kýiti ghana eken de. Sol Syrym obaly qansha, jaqsy bastyq edi-au. Sonyng kezinde kolhoz qanday gýldenip kele jatyr edi. Sharuashylyq dәuletti, tabys mol, kolhozshynyng túrmysy qanday kýili edi. Marqúm, ózi de tynym kórmeytin, ózgege de tynym bermeytin. Mazasyz edi, qatal edi. Sonyng bәri kolhoz ýshin, kolhozshy ýshin eken de. Kim úghyp, kim baghalady sony?! Dýniye-ay, sol Syrymdy da auzy baryp qarghap-silep, basyna jamandyq tiledi-au... Eger Syrymnyng kezi bolsa, qúdasy keshegi sózdi aitar ma edi? Sadagha ketsin. Qayta Syrymnyng kezinde búlardyng auylyna basqa kolhozdan kóship kelushiler kóp edi ghoy... «Átten, taghy sonday bastyq shyghar kýn bolar ma?! Shyghar. Ne bopty, biz de el emespiz be?!» – dep kýbirlep qoydy Qatsha...

Ertengi shay ýstinde Qatsha ózining oilanyp-tolghanyp, kóniline týigenin aityp ketudi jón kórdi.

– Qúda, – dedi sabyrly qatu dauyspen. – Kelgennen beri auyldarynyzdy, elderinizdi aralatyp jaqsy syi-siyapat kórsettinizder. Raqmet! Biraz nәrseni men de anghardym. Keshe bastyqtarynyzdy da kórdim. Aytpaqshy, kórgem joq, dausyn, sóilegen sózin esittim. Joq, qúda, mening balam búl kolhozgha kelmeydi. Kele qalghan kýnde de istey almaydy. Bizdi bekerge jyly ornymyzdan qozghamanyzdar. Jaman bolsa da, jaqsy bolsa da qarshadayymnan sol kolhozdyng ystyghyna kýiip, suyghyna tonyp birge jasasyp kelem. Ákem de, kýieuim de sol kolhozda enbek etip edi. Endi býgin nasharlap ketti, artta qaldy dep, kóshe jónelgenimiz bolmaytyn sharua... – Kózi kelinine týsken, ol keshegidey taghy da tómen qarap otyr eken. – Kelin taghy biraz kýn osynda bolamyn dese onysyna rúqsat, – dedi onyng da myna qylyghyna kendik jasaghanday ýnmen.

Auylgha qaytar joly iring kýige týsken, jer ýstimen emes, jer astymen qaytqan qorlyq joly edi búl. Mashinasyna otyrghyzghan shofer talay jaydy aityp, talay әngimening basyn shalghan. Biraq Qatsha onyng ne aitqandaryn úqqan da, estigen de joq, menireyip melshiygen halde otyrdy da qoydy. Kabina terezesinen ystyq aptap kelip túr. Janar maydyn, kýnsigen shannyng iyisi jýrekti loblytady. Shóbi shabylghan qyrat-qyrqalar, sabany shashylghan maya, kýni keshe jyrtylghan qara par – bәr-bәrin shanghytqan múnar túmshalap túr. Aspan da, jer de sol bir sýrensiz boz múnardy auyrlap sharshaghan, toryqqan keyipte edi. Tek auyl qarasy kóringen kezde ghana Qatshanyng ónine jylylyq enip, bolar-bolmas kýlki jýgirdi.

– Ádire qalghyrlar, – dedi tistene kýbirlep. Shoferdyng da dausyn osy kezde estigen.

– Apay, siz kontujnyy emessiz be, osy?. – dep kýlip otyr eken ol.

Abai.kz