Odissey men Alpamys

Kristofer Nolannyng «Odissey» kino-epopeyasyn kórip otyryp, bir qyzyq sezim mazalady. Odisseyding shyrghalangha toly әr synaghyn kórgen sayyn, bala kýnimde, shesheyding mandayymdy sipay otyryp aityp beretin Ertóstik, Alpamys, Qobylandy, Altyn saqa, Kendebay sekildi hikayalar eriksiz esime orala berdi. Ásirese Alpamys pen Odissey qatty úqsaydy.

Tipti bar ghoy, kinodaghy keybir epizodtarda: «Qazir bylay bolady», – dep, miym aldyn ala boljap otyrdy. Búl Gomerdi jatqa bilgenimnen emes. Ertóstikti jaqsy bilgenimnen.

Sol kezde bir oy keldi. Alpamys pen Odissey: Búl ekeui — eki bólek әlem emes, bir tamyrdan taraghan, bir mifologiyalyq matrisadan shyqqan hikaya bolyp shyqsa she?!

Jә. Boljam-kýmәn kýide qaldyrmay, dәleldep kóreyin:

"ALPAMYS PEN ODISSEYa". KIM-KIMNEN KÓShIRDI?

«Odisseya» men «Alpamys batyr» jyrlaryn qaghazgha shygharyp, qatar qoyynyz. Eki ssenariyding qanqasy — jýz payyz birdey. Búl — jay ghana úqsastyq emes, búl — dayyn ssenariylik kanondy qoldanu. Kim-kimnen kóshirdi? Batyl iydeya aitqym kep túr. Býkil Batys sivilizasiyasynyng altyn qazyghy sanalatyn Gomerding «Odisseya» hikayasy — negizinen Úly Dalanyng auyzsha epostarynyng grekshelengen kóshirmesi bolsa she? Eurosentristik tarih baulyghan bizderge búl qyp-qyzyl absurd estilui mýmkin. Týsinem. Býkil әlem, adamzattyng bar jaqsysyn kóne grekter oilap tapty degenge sendirip tastaghan ghoy. Biraq, dәl osy tústa, bәri kerisinshe bolsa she?!

Salystyryp kóreyik:

KEYIPKERDING ÚZAQ UAQYT JOQ BOLUY, TÚTQYNDA BOLUY: Mәselen: Alpamys 7 jyl qalmaq elinde, 7 qúlash tereng zyndanda jatady. Odissey Troya soghysynan qaytyp kele jatyp, tenizde qanghyp, súlu-peri Kalipsonyng aralynda 7 jyl tútqynda bolady.

PATShALYQTY ONBAGhANNYNG BASYP ALUY:

«Alpamysta» qúl bolghan Últan taqqa otyryp, handyqty basyp alady. «Odisseyde» soghystan jaltarghan, aramtamaq jas shonjar Antinoy onyng sarayyn talan-tarajgha salady.

ÁKELERDING QORLANUY JÁNE ÁYELGE TIYISU:

Últan Alpamystyng 90-daghy әkesi Baybórini saraydyng bosaghasyna tabaldyryq etip etbetinen jatqyzyp, arqasynan taptap ótip jýredi. Alpamystyng jary Gýlbarshyndy zorlyqpen alghysy keledi. Al grek jyrynda, Antinoy bastaghan top Odisseyding әkesi Laertty egistikte diuana etip qanghyrtyp, jary Penelopagha kýnde zombylyq jasaydy.

DIUANA/QAYYRShY KEYIPTE ELGE ORALU:

Alpamys ta, Odissey de elge kelgende batyr obrazda, saltanatty keyipre kirmeydi. Ekeui de ýstine júrym-júlym kiyim kiyip, qayyrshy-diuana keypinde el ishine bildirtpey kiredi. Ekeuin de alghash bolyp adamdar emes, januarlar men adal qyzmetshileri tanidy (Alpamysty — Bayshúbar men adal adamdary, Odisseydi — kәri iyti Argos pen kýni).

MERGENDIK SYNAGhY JÁNE QANDY KEK:

Eki eposta da satqyndardyng kózin jong ýshin toy úiymdastyrylady. Alpamystyng jary Gýlbarshyn Últangha birden kónbey, uaqyt sozu ýshin mergendik sayysy jәne bәige ótkizudi súraydy. Kim altyn baylanghan tengeni ýzip týsse, soghan shyghamyn,-dep talabyn aitady.

«Odissey» jyrynda Penelopa - auyr sadaqtyng adyrnasyn anyrata kerip, oqty baltalardyng kózinen ótkizu shartyn qoyady. Diuana keypindegi batyrlar sadaqty onay iyip, mergendigin kórsetedi de, satqyndardyng bәrin (Últandy da, Antinoydy da) qyryp salady. Búl eki jyrdyng avtory bir adam siyaqty.

SÚRAQ: Jerding eki shetinde jatqan eki halyq bir uaqytta, bir-birine esh әsersiz, osynday úly hikaya oilap tabuy mýmkin be? Áriyne, joq. Odisseydegi sujetting deni - Úly Dalanyng hikayattary...

TILDIK JÁNE TANYMDYQ TRANSFORMASIYa: AT QALAY KEMEGE AYNALDY?

Endi eng qyzyq jerine keldik. Eger grekter dalanyng anyzyn alsa, ony nege tura sol original qalpynda jyrlamady? Sebebi  qarapayym. Kez-kelgen anyz basqa halyqqa ótkende, onyng ómir sýru saltyna (landshaftyna) say beyimdeledi. Kóshpendiler sheksiz dalada ómir sýrdi. Grekter - shetsiz teniz jaghasynda túrdy.

Nomad ýshin úshy-qiyry joq kenistikti iygerudin, ajaldan qashudyn, alysty jaqyndatudyng jalghyz qúraly — Jylqy. Atsyz batyr — kenistikte dәrmensiz.

Al ainalasy kók aidyn tenizben qorshalghan grekter ýshin batyrdy ajaldan alyp shyghatyn, sheksiz kenistikti baghyndyratyn jalghyz qúral ne edi? Keme!

Grekter kóshpendilerding anyzdaryn óz miyfine ainaldyrghanda, dalany - tenizge, al atty - kemege almastyrdy. Bir qyzyghy: Qanday da bir últ bótenning anyzdaryn kóshirgende onyng syrtqy poshymyn óz túrmysyna onay beyimdey alady, biraq mifting týpki kodyn (arhetiypin) sanadan óshire almaydy. Grekter epostaghy Batyrdyng atyn ózderining túrmysyna ynghaylap Keme etkenimen, sol kemedegilerdi qorghaytyn, su stihiyasyn biyleytin POSEYDON beynesinen Jylqyny óshire almay qaldy! IYә, Poseydonnyng simvoly - jylqy! Tenizding aq kóbikti doly tolqyndaryn «Poseydonnyng aqjal asau attary» dep suretteydi grekter. Yaghny Odissey eposy daladan barghanyna osy jylqy simvoly dәlel bolady!

- BATYRDYNG SERIKTERI QALAY "QÚBYJYQQA" AYNALDY?

«Ertóstik» ertegisin eske týsirinizshi. Tóstikting janynda kimder bar? Tausoghar, Kóltauysar, Jelayaq, Saqqúlaq. Búlar — Tóstikke qiyn-qystau sәtte kómektesetin, tabighattyng joyqyn kýshterin mengergen jaghymdy keyipkerler, odaqtastar.

Al «Odisseyde» múnyng bәri -QÚBYJYQTARGhA ainalyp ketken!

Tausoghar: «Ertóstikte» taudy taugha soghyp, batyrgha jol ashsa, «Odisseyde» ol — alyp tastardy Odisseyding kemesine atatyn, bir kózdi qúbyjyq Siklop Poliyfemge ainalghan.

Kóltauysar: «Ertóstikte» kólding suyn bir jútyp, Tóstikti shólden qútqarsa, «Odisseyde» ol — teniz suyn ishke tartyp, kemelerdi jútyp qoyatyn súmdyq iyirim-qúbyjyq Haribdagha ainalghan.

Saqqúlaq pen Jelayaq - grek anyzynda tenizshini arbap, jartasqa soghyp arbaytyn Siyrenalargha jәne eshkimge baghynbaytyn Eol jelderine ainalghan.

Nege búlay boldy?

Kóshpendiler tabighatpen BIRGE ómir sýrdi. Ol ýshin Tau da, Ózen de, Jel de — bauyr, odaqtas. Al grekter — qalalyq, otarlaushy mәdeniyet. Olar tabighattan ajyrap ketken. Olar ýshin qalanyng syrtyndaghy, baghynbaytyn jabayy tabighattyng bәri — qauipti, baghyndyru kerek QÚBYJYQ. Sondyqtan dalanyng jaghymdy keyipkerleri grekting sanasyna syimay, súmdyq kontentke transformasiyalanyp ketti.

TARIHY KÓPIR: SKIF DANYShPANY ANARHASIS JÁNE GOMER.

«Jaqsy, úqsastyq bar eken. Al múny dalalyqtardan grekterge kim jetkizdi? Dәleling kana?» dersiz. Aytayyq. Bizder grekterdi Egey men Jerorta tenizderinde ghana jýzip jýrgen,-dep sanaymyz. Jogha. Osydan 2500-2700 jyl búryn, ellinder Qarang teniz, Azauly tenizderining jaghasyna Borisfen, Hersones, Tanaiys, Nimfey sekildi sauda-qalalar soqqan. Grekting búl faktoriyalaryna dala júrty Skifter mynghyrtyp mal aidap әkep, arba toly biday әkep satqan. Metall, teri ónimderin satqan. Al adamdar sauda jasaghanda tek zat almaspaydy. Ángime  almasady. Ertegi, anyzdardy da ala barghan.

ANARHASIS - DALANYNG GREKShE SÓILEGEN DAUSY:

Grek әlemine kóshpendiler dýniyetanymyn pash etken, tanystyrghan úly túlgha bar. Ol – saq dalasynyng perzenti Anaharsiys. Grekterding ózi «Álemning eng danyshpan 7 adamynyng biri» dep moyyndaghan saq filosof-danyshpany Anaharsiys, ómirining kóp bóligin Afinyda ótkizdi. Ol grek elitasynyng ortasynda otyryp, saqtardyng salt-dәstýrin, maqal-mәtelderin, dalanyng dastan-anyzdaryn aityp berip, grek oishyldaryn auzyna qaratty. Eng qyzyghy: Anaharsis siyaqty daladan baryp, Elladada anyz aitqan sheshender men jyraular jýzdep sanalghan. Jaldamaly saq jauyngerlerin qayda qoyamyz? Otqa shyrpy tastap qoyyp, ellinderdi tanday qaqtyryp, jyr-epostaryn aitpady deysiz be? Aytty әlbette.

ILLIADA HÁM ODISSEYa AVTORY - GOMER TURALY...

Bir qyzyghy, Gomer grekterding mekeninde emes, qazirgi Anatoliya aimaghynda ghúmyr sýrgen danyshpan,-desedi. Al Anadoly ólkesi - qadym zamannan antikalyq әlemge qarama-qarsy, kóshpendiler órkeniyetine tiyeseli jer edi. Kimmerlikter, Saqtar osy Anatoliyada ghúmyr sýrdi. Búl jerlerdi ejelgi derekterde «Sakasena» (Saqtar mekeni) dep ataghan! Yaghny Gomer - nomadtardyng jerlesi bop shyghady. Sosyn, Gomer degen atpen tarihta adam boldy ma, bolmady ma? Búl 200 jyl boyy ghalymdar pikir talastyryp kele jatqan dauly mәsele. Bir bilerimiz, Gomer degen sózding ózi grekshe "tútqynnan klegen adam" degen maghyna beredi. Jә. Endi osy qoldaghy bar pazldardyy biriktirip kóreyik:

- Kóshpendi Kimmer jәne Saq halqy Úly Daladan Kavkaz arqyly Anatoliyagha enip, teniz jaghasyndaghy grek qalalaryna ózderining at mәdeniyetin, ang stiyli órnekterin, metall óndeu mәdeniyetin jәne eng bastysy — «Ertóstik» pen «Alpamys» siyaqty arhaikalyq auyzsha epostaryn ala keldi.

- Anatoliyanyng teniz jaghasynda jýrgen Grek jyrshylary, ishki aimaqtaghy kóshpendi skiftermen aralasyp, olardyng «tútqynnan oralghan batyr», «jer astyna týsken qaharman», «taudy qoparghan alyptar» turaly joyqyn anyzdaryn estidi.

- Grek jyrshylary búl anyzdardy ózderining Troya soghysy turaly oqighalaryna iykemdep, teniz geografiyasyna beyimdep, jyrlay bastady.

- Osy jyrshylardyng ghasyrlar boyy aitqan újymdyq múrasyn kiyeli sanap, keyingi úrpaq ony «Gomer» degen danyshpan jinaqtaushynyng atymen baylanystyryp qoydy.

Sonymen: Gomer — jeke avtor emes, ol — Úly Daladan Anatoliyagha kelgen saq-kimmeriy anyzdaryn Ellada tilinde sóiletken grek jyrshylarynyng újymdyq beynesi bop shyghady!

P/S: «Aynalayyn Gomer, Odisseyany әdemi beyimdepsin! Biraq, búl sujetti bizding anamyz bizge bala kezde-aq aityp bergen...»

Núrbek Bekbau

Eskertu: JY generasiyalaghan.

Abai.kz