الەمدەگى ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ تاريحي تاجىريبەسىنە، جاعراپيالىق جاعدايىنا جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ داميدى. دەگەنمەن، كەيبىر ەلدەردىڭ تابىستى تاجىريبەسى وزگە مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇلگى بولا الادى.

وسىنداي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – 36 ميلليوندىق مالايزيا. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا عانا تاۋەلسىزدىك العان بۇل ەل قىسقا مەرزىم ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكادان يندۋسترياسى دامىعان، تەحنولوگيالىق الەۋەتى جوعارى مەملەكەتكە اينالدى. سونىمەن قاتار مالاي حالقى ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن، مەملەكەتتىك ءتىلىن، مادەنيەتىن جانە داستۇرلەرىن، ءدىنىن ساقتاپ قالا ءبىلدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن مالايزيانىڭ دامۋ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ مەن ودان ساباق الۋ ماڭىزدى – دەپ ويلايمىز.

قازاقستان مەن مالايزيانىڭ اراسىندا بەلگىلى ۇقساستىقتار بار. ەكى مەملەكەت تە كوپۇلتتى قوعامعا يە، تابيعي رەسۋرستارعا باي جانە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ جولىنا ءتۇستى. الايدا مالايزيا ناقتى باعىتتاردا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. اسىرەسە ەكونوميكالىق دامۋ، ۇلتتىق يدەولوگيا قالىپتاستىرۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جاعدايلارىندا بۇل ەلدىڭ تاجىريبەسى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ءبىزدىڭ، قۇرمەتتى بيلىك يەسىنە شىن كوڭىلدەن ايتارىمىز – جوعارىدا جۇرگەن كوپتەگەن قازاق كادرلارىندا، تاۋەلسىزدىگىمىزگە مىنە الداعى ۋاقىتتا 35 جىل تولادى. ءالى كۇنگە دەيىن، قاسىمىزداعى وزبەكتەردىڭ، گرۋزيندەردىڭ، ارميانداردىڭ جانە ءازىربايجارداردىڭ كادرىنداي ۇلتتىق سانا قالىپتاسپاعان. سونىمەن قاتار، ءبىرازى ساياسي ساۋاتسىز. الداعى ۋاقىتتا وسى كادر پروبلەماسىنا اسا قاتتى كوڭىل ءبولۋىنىزدى قالايمىز. تامىز ايىندا قازاق ۇكىمەتىن جاساقتاعىندا، مينيسترلەردى، ولاردىڭ ورىنباسارلارىن، ءتىپتى دەپارتامەنت ديرەكتورلارىنا دەيىن قازاق مەكتەبىن بىتىرگەندەردەن تاعايىنداۋىڭىزدى سۇرايمىز. دەگەنمەن، ولاردى تاعايىنداعاندا، جيناعان تاجىريبەسىنە، بىلىمىنە، جاۋاپكەرشىلىگىنە قاتاڭ كوڭىل قويعانىزدى دۇرىس.    

مالايزيانىڭ ەكونوميكالىق تابىسىنىڭ نەگىزىندە ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جاتىر. ەل باسشىلىعى تالاي جىل بۇرىن تابيعي رەسۋرستارعا تاۋەلدى بولۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ءوندىرىس پەن تەحنولوگياعا باسىمدىق جاسادى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي ىستەلىپ، ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىلدى. ناتيجەسىندە ەلەكترونيكا، ماشينا جاساۋ، مۇناي-حيميا جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالالارى قارقىندى دامىدى. بۇگىندە، مالايزيا الەمدىك نارىقتا ەلەكترونيكا ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشى جەتەكشى ەلدەردىڭ قاتارىندا.

قازاقستان ءۇشىن دە وسى باعىت ماڭىزدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءالى دە بولسا مۇناي، گاز جانە پايدالى قازبالاردى ەكسپورتتاۋعا تاۋەلدى. الەمدىك نارىقتاعى باعانىڭ وزگەرۋى ۇلتتىق ەكونوميكاعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان مالايزيا تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ، وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ جانە جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىنداردى كوبەيتۋ قاجەت. شيكىزاتتى ساتۋدان دايىن ءونىم شىعارۋعا كوشۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرادى.

مالايزيانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇلتتىق يدەولوگيانى دۇرىس قالىپتاستىرا بىلۋىندە. بۇل ەلدە مەملەكەتتىڭ دامۋى تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن ولشەنبەيدى. ۇلتتىق بىرلىك، قوعامدىق كەلىسىم جانە ورتاق قۇندىلىقتار باستى نازاردا ۇستالادى. مالايزيا حالقى بىرنەشە ەتنوستاردان قۇرالعانىمەن، مەملەكەت بارلىق ازاماتتاردى ورتاق ماقساتتارعا جۇمىلدىرا الدى. ەلدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى قوعامنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەردى.

قازاقستان ءۇشىن دە ۇلتتىق يدەولوگيا جاعدايى اسا ماڭىزدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قۇندىلىقتار قالىپتاستى. الايدا جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولىپ وتىر. قازاق ءتىلى، قازاق مادەنيەتى، تاريحي سانا جانە ۇلتتىق مۇددە قوعامنىڭ باستى ۇستىنىنا اينالۋى ءتيىس. وسى باعىتتا مالايزيانىڭ تاجىريبەسى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءرولىن كۇشەيتە وتىرىپ، قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى.

مالايزيانىڭ تابىستى دامۋىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتى. ەلدە مالاي ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. ءبىلىم جۇيەسى، مەملەكەتتىك باسقارۋ، اقپاراتتىق كەڭىستىك جانە قوعامدىق قاتىناستار نەگىزىنەن مەملەكەتتىك تىلدە جۇزەگە اسادى. بۇل جاعداي ۇلتتىق تۇتاستىقتى نىعايتىپ قانا قويماي، ازاماتتاردىڭ ءوز مەملەكەتىنە دەگەن قۇرمەتىن ارتتىردى.

قازاقستاندا دا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە. سوڭعى جىلدارى ونىڭ قولدانىلۋ اياسى ايتارلىقتاي كەڭەيىپ كەلەدى. دەگەنمەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامداعى جەتەكشى ءرولىن ودان ءارى نىعايتۋ قاجەت. اسىرەسە عىلىم، تەحنولوگيا، بيزنەس جانە تسيفرلىق ەكونوميكا سالالارىندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك ءتىل ەل ازاماتتارىن بىرىكتىرەتىن ورتاق قۇندىلىققا اينالعان كەزدە عانا ونىڭ الەۋەتى تولىق اشىلادى.

ۇلتتىق ءداستۇر مەن مادەنيەتتى ساقتاۋ پروبلەماسىندا دا مالايزيا ۇلگى كورسەتە الادى. ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيا مەن جاھاندانۋعا قاراماستان، مالاي حالقى ءوزىنىڭ مادەني ەرەكشەلىگىن جوعالتقان جوق. ۇلتتىق كيىم، سالت-ءداستۇر، مەرەكەلەر مەن رۋحاني قۇندىلىقتار قوعامدىق ءومىردىڭ اجىراماس بولىگى. وسى ەلدىڭ تۇرعىندارى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ، وزدەرىنىڭ تاريحي تامىرىنان اجىراماعان.

قازاقستان ءۇشىن دە بۇل ماڭىزدى ساباق. قازاق حالقى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان باي مادەني مۇراعا يە. ۇلتتىق داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ تەك مادەني جاعداي عانا ەمەس، ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ دا كەپىلى. جاستار اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ، تاريحي سانانى كۇشەيتۋ جانە ءداستۇرلى مادەنيەتتى زاماناۋي فورماتتا دامىتۋ – ۋاقىت تالابى.

مالايزيانىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ تاعى ءبىر كورسەتكىشى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى. ەلدە ورتا تاپتىڭ ۇلەسى جوعارى، جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى سالىستىرمالى تۇردە تومەن جانە ءبىلىم جۇيەسى جاقسى دامىعان. مەملەكەت حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ساياسات جۇرگىزەدى. ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى، ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت جانە قولجەتىمدى ءبىلىم جۇيەسى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە ىقپال ەتتى.

قازاقستاندا دا الەۋمەتتىك ساياساتقا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. الايدا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ، وڭىرلەر اراسىنداعى دامۋ ايىرماشىلىعىن كەمىتۋ جانە ساپالى جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ پروبلەمالارى ءالى دە وزەكتى. مالايزيا تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ناتيجەسى قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ومىرىندە ناقتى سەزىلۋى ءتيىس. تەك ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر عانا دەمەسەك تە، حالىقتىڭ ناقتى تۇرمىس دەڭگەيى باستى نازاردا بولۋى قاجەت.

ارينە، قازاقستان مالايزيانىڭ جولىن سول قالپىندا كوشىرىپ الا المايدى. ءار ەلدىڭ تاريحي، دەموگرافيالىق جانە گەوساياسي ەرەكشەلىكتەرى ءارتۇرلى. دەگەنمەن تابىستى تاجىريبەلەردەن ۇيرەنۋ – دامۋدىڭ ماڭىزدى شارتى. مالايزيانىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋى، مەملەكەتتىك ءتىلدى نىعايتۋى، ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋى جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ساياساتى قازاقستان ءۇشىن پايدالى ۇلگى بولا الادى.

ايتارىمىز, قازاقستاننىڭ بولاشاعى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ، زاماناۋي ەكونوميكانى دامىتۋعا بايلانىستى. مالايزيا ءدال وسى ەكى ماقساتتى ۇيلەستىرە بىلگەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ونىڭ تاجىريبەسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ جانە ءتيىمدى تۇستارىن ەلىمىزدىڭ جاعدايىنا بەيىمدەپ قولدانۋ قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنا، ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ نىعايۋىنا جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz