Sofy Smataev – 85 jas!

Abai.kz aqparattyq portaly qazaq әdebiyetine bәsi bólek olja salghan sóz iyesin mereyli jasymen qúttyqtay otyryp, jazushynyng kýndeliginen ýzindiler berudi qosh kórip otyrmyz. Kózayym bolynyz, qúrmetti oqyrman!

MÚNLY OILAR

(filosofiyalyq tolghamdar)

Qalamger bolyp qalmaq ýshin emes, ermek ýshin óleng jazatyndardy bilem. Bermek ýshin emes, әldenendi almaq ýshin týp-túqiyanyndy qazatyndy da bilem.

Óleng dep jazghandary esh ólshemge syimasa da, esh óndeu, jóndeuge iylikpese de, toptalyp, týptelip, «kitap» degen shekpendi ilip, kitap dýkenderine qysyla-qymtyryla kirip alyp, keng sórelerge kósile jayghasqan son-aq tónireginen ózi tektes kýldibadam kýide aiqaylaghan aty bar, kýbirler de zaty joq, әlekey-shәlekey bezengen «әriptesterine» qodilana shikireyip, shekesinen qarap shygha keledi. Sol sәtte sórelerde altyn әripteri jarq-jýrq etip qorazdana qalghan әlgi «dýniyesine» qyzygha, masattana qaraghan avtordyng (әriyne jaqsha ishindegi avtordyn) eki ezui eki qúlaghyna jetip, tóbesi kók aspandy tirep, tabany júmyr jerdi tesip jibererdey shirenip, әlemdegi eng qúdiretti, eng qasiyetti klassik qalpyna enedi. Nege enbesin. Ananday kózding jauyn alatyn, ústasang salmaghynan qolyng talatyn kirpishtey qalyng kitapty býginde Ábdijәmil kókeng shygharyp pa?.. Ábish-mәpish, Múhtar-súhtar, Sofy-mopylaryng jaza alyp pa?.. Jaza alsa, týp-túqiyandy týgel qaza alyp pa?.. Endeshe endigi myqty da ózi. Payghambar da ózi. Qalamyna qara siyasyn qúiyp alyp, aq qaghazgha telmirgen anau kóp qalamgersymaqtyng tabynatyn piri de ózi.

Al endi osynday «dýniyede joq shedevrlerdi» tughyzatyndarmen talasyp kór. Taltandap kelip auzyndaghy maltandy júlyp alsyn. Qalshyldap jetip, qaltannyng týbin tiyn túrmaytynday etip tesip jibersin. Nege óitpesin. Sonau tórde… biyik… biyik sona-au tórde ózi otyrady. Ne qazynanyng býkil qarjysyn aldyna óngerip alyp, olay shashsa da, bylay shashsa da eshkim eshtene dey almas balasy, panasy, qarasy, aghasy otyrady. Birdeme dep ýndedim degenshe, «kitaby kitap emes» degenge auzyndy iykemdey býre bastasan-aq ýielmeninmen úipa-túipa bolyp qoqystyng ýiindisinen bir-aq tabylghanyndy bilmey de qalasyn. Al sonsong synap kór. Ózinning kitapsymaghyndy jazyp kór. Tenderden typ-tipyl qylyp qaqsyn. Shybynyndy shyryldatyp baqsyn. Qonyz terip ketpegenine tәuba dep jan shaqyrghanyndy eshkimge sezdirmey, qazany qansyghan quys ýiine quylyp tyghylarsyn.

Áne, ermek ýshin jazylghan kitaptyng kýrmegi men kermegining qúdireti. Solay, bauyrym. Solyqtay ber sor mandayyndy soyylgha tósep.

***

Bel besikte uyz bolyp shayqalyp, tal besikte sәbiyding ingәsimen terbetilip, el besikte azamat bolyp erjetip, mәngilik jer besigine keterde aldy-artyna aqtyq ret kóz sýzbes jan bolmaydy.

«Kimim bar, kimim joq?» dep aldyna qarap ýnilip, artyna qarap týniler qazaq bar.

«Kýnim bar, týnim joq!» dep aldyna qarap shalqayyp, artyna qarap marqayatyn qazaq bar.

Aldynghysy – «bir kýn baq, bir kýn taq, bir kýn ataq!» dep keudesin mansapqorlyq pen paydakýnemdikting alabas qúrty kemirgen, jazyqsyz jandardyng sorghalaghan jasynan altyn qúrap, kinәsiz qúrbandardyng jýrek qanynyng tamshysynan dollar jasaytyn pendeler ghana.

Keyingisi – «Ay ortaq, Kýn ortaq, asyl ortaq!» dep, «Elim!» dep emirenip, «Halqym!» dep qamyghyp, pendeden adam bolyp ósip, adamnan azamatqa ainalyp, azamattan túlgha bolyp tu ústap, túlghadan tútqa bolyp últyn bastap ketken kósemderi.

Solar – aghayynyn ghana emes, auyldasyn, aimaghyn ghana emes, jalpaq júrtyn jaqynym deytin. Qandasyn, qaryndasyn ghana emes, barsha qazaghyn, tútas alashyn – úrandasym deytin elding úlynan elining erine ainalghan.

Solar – sózining bәtuasy, keudesining jalyny, janynyng jaryghy bar halyq úlandary bolyp, aspandaghan kózi tómenge týspeytin tórdegi tórelerding talayyn tәubasyna keltirip, júrt aghasy atanghan.

Qazaq atty kónteri halyqtyn, qazaq deytin kónbis últtyng yzaqor qaynar ashugha bir bassa almaytyn qamaly, shyqpaytyn biyigi, jetpeytin maqsaty bolmaytynyn sol qazaghyn bastaghan Alash azamattarynyng býkil ómir-ghúmyry aighaqtap ketken. Sol túlghalarymyz ben tútqalarymyzdyng kesektigin, narlyghyn, erligin jalghastyryp әkete alsaq, sonda ghana Alashtyng yrysy artady. Sonda ghana alauyz qazaqtyng auzy birigedi, týtini qosylady. Sonda ghana halyqtyng meseli qaytpaydy. Tauy shaghylmaydy. Sonda ghana óz sybaghasy ózining tabaghyna týsedi. Dәmdisi tandayyna tatidy.

Ylayym sol kýnge tezirek jetuge jazsyn.

***

Óner degenimiz – tósinde kemesi jýzip, aqquy qalqyghan shalqyghan shalqar teniz ben bauyrynda orman-toghayy synsyp, úsharyna qazbauyr búlt qonaqtaghan tolaghay taudyng kóz jauyn alar súlulyq bolyp jymdasa qalar jaghalauyndaghy әsemdikke toly kemer. Sol kemerge qyzygha úmtylyp, talpyna qol sozatyn shyn talanttar bar. Sonymen birge súlulyqty tabanymen taptap, óner kemerin kemirip qúrtyp, lastap jýrgen, talanttylyqtyng auylynan mýlde ajyrap qalghan paryqsyzdar bar. Sol paryqsyzdyqtyng jabayy kórinisi әsirese býgingi Resey kinosy men qazaq týsirilimderinde kórgen kóz ben tiksingen kónildi kópke deyin qúbyjyqqa kezdeskendey ýreyli әserden ajyratpay qoyady.

Tolyp ketken atys-shabys. Saryldap suday aqqan qyp-qyzyl qan. Tapa-tal týste betting aryn belge týiip tastaghandardyng aiuannan da jaman dórekilikpen birine biri shógui.

Óner – adam jaratylysyn jaqsylyqqa ghana baulityn siqyrly kýsh dep oilaushy edim, ónerdegi bayyptylyq mahabbattyng ibalylyghynan kem bolmaugha tiyis deytin úghymgha iyligetinmin. Sonyng bәri býginde adyra qalghanday. «Apyrau, kýnәharlyqtyng sheti men shegi bolmaushy ma edi?» deysing qinala keyip. Biraq keyigenindi estip, kýiingenindi bilip jatqan kim bar. Zúlymdyqtyng jaryq bitkendi túmshalap, qaranghy týnegimen orap alatynyn úghynghan qylmyskerler (qazirgi zamanauy barsha kinoshylardy solay atamasqa әddim joq) aqyl toqtatpaghan jasóspirimderding sanasyn ulap, jyrtqyshtyq dәnin әrneni tez qabyldaghysh keudelerine egip, minez-qúlyqtaryn jabayylyqtyng ruhymen suaryp jatqanyn toqtatar biylik bar ma? Osydan keyin birin biri pyshaqtap, birine biri myltyq kezengen mektep oqushylarynyng bey-bereket qadamgha baruyn kimnen kóremiz? Yzghary sharpyghan, yzghyryghy kýsheygen býgingi zamannyng súp-suyq kezeninen jan jylytar kýngeydi taba alarmyz ba?

Mәngilik ónerdi paryqsyzdyng qyp-qysqa ghúmyrynyng iyleuine týsirip, nege qúrbandyqqa shaldyramyz? Júlmalap jýndey berse, kiyim-lypasyn dar-dar jyrtyp, әbýiirin aiday әlemge badyraytyp ashyp tastap, jalanashtay berse mәngilik deytin ónerding maghynasynan ne qalmaq?

Ónerdin eng kadirlisi, eng qasiyettisi sanalyp, adam janynyng qyl pernesin shertip baryp, sergip tiriletin – muzykanyng býgingi jadau, jýdeu kýi-halin qay demimizben ýrlep jylytyp, qay sebimizben týzey almaqpyz?

Án-әuenge jýz qaynasa sorpasy qosylmaytyn dyryldaq, daryldaq jasandy janghyryqtardy baryldaq, qyryldaq dauyssymaqtarymen jarysa qaytalap, kók jәshik pen keng sahnalardy jaulap alyp, jaylap jýrgen әnshisymaq ónersizderding ónerding tamaghyna soyauday tyrnaghyn qadap, tamshylata aghyzghan qanymen birte-birte sol asylymyzdyng ghúmyryn qas-qaghymgha ainaldyryp bara jatqanyn qashan kóremiz? Qamkónil jannyng qayghy-qasiretin serpip jiberip, qatuly qabaghyn móp-móldir shuaghymen jadyratyp ashatyn qúdiretting ózindey muzykany saldyr-gýldir, danghyr-dýngir bey-bereket shuyldaq dybystardyng astyna kómip tastap túnshyqtyryp bara jatqan qatygezdikting jýndes júdyryghyn nege júlyp tastamay jýrmiz?

Qaydan júlarmyz. Olimpiada chempiondaryn marapattau keshindegi daryldaq, baryldaq, jarqyldaq, jyrqyldaq konsertsymaqty basshylarymyz týgel esi shygha rahattanyp tyndasa. Solar ýshin men úyaldym da kóksoqqyr kók jәshikti sóndire saldym.

Shynymen-aq jýreginning qyl ishegin shertip basyp, jan-dýniyendi әsemdikke úiytatyn últtyq әuezdi ýnnen adasyp qalghanymyzdy sezbey, mәngýrttikting siri kepesimen bas terimizdi qaptap alyp, zomby tirshiligine kóshkenimizdi bilmey de qaldyq pa?

Al kýiinbegen, kýimegen, azap shekpegen óner adamynyng azamatty dýr silkindirip, túla boyyn týgel baurap alar ghalamat dýniyeni (shedevrdi) tughyzaryna senbeymin.

Ózindi ózing júlyp jer ólermendiging ghana ózgening óshkenin tirilte alarday ómirsheng tuyndynnyng kindigin kesip beredi. Shynayy ónerding qúdireti – ómir qanyn órshituinde.

***

Osy biz talap pen talghamdy ajyrata alyp jýrmiz be? Keybireuding ekeuin bir úghymgha balaytynyn bilemin.

Al ózim qalay payymdar edim dep biraz oilana kidirdim.

«Talaptyng minse túlparyn», «talantty erge núr jauar».

Dalbasalap qúrastyra saldym-au deymin. Áy, biraq…

Talaptyng atyna mingenning bәri dúrys baghytqa qúighyta jónele me?

Talapty erding bәrine adaldyqtyng núry qúiyla bere me?

Tanyp, biluge, bilimge, ónerge, әdemilikke әserlene úmtylyp talaptanu, meninshe, bir basqa. Onday talap adamnyng oiyn ósirip, asqaqtatady. Boy quatyn kýsheytip, kóbeytedi. Jasampazdyqtyng jolyna jetelep, dýniyening bir kirpishi bolyp qalana qaluyna mýmkindik beredi.

Biylikke, baylyqqa qyzyghyp, qyzmetinde qyzmetsiz ósuge, orynsyz bósuge, asqynu-tasqynugha kiymelep talaptanu jәne bir bólek.

Onday talap adam boyynan qasiyetin qashyryp, qasiretin ghana qasterleydi. Dýniyeni týzeytin kirpishten dýniyeni búzatyn qúmgha ainaldyrady. Úldyq beynennen qúldyratyp, qúldyq keyipke týsiredi.

Talaptyng talaptaryn talqylap, turalyqqa tabandatyp týsiretin qúdiret ne sonda?

Tap basyp, tilip týstim demeymin – talapty turalaytyn talgham ghana. Talghamsyz talap – tormozy joq KamAZ-ben ten. Ne jargha jyghady, ne dualgha soghady.

Talgham – aqylynnyng saqshysy, adamdyghynnyng ólsheuishi. Aqylgha jýginbey, adaldyghyndy tәrk etseng talghamnyng tórt ayaghy aspannan kelip, ajalymen aimalasa jóneledi. Sol sebepti adam oiynyng búzylmauyna, boyynyng býlinbeuine birden bir tekserushi tetik – talghamnyng tatymdylyghy. Sonda ghana «tas qiyagha órleter» taza talaptyng túlparyna túighynday jarasyp jambas basasyn. Mening payymym osy.

***

Qazaqtyng kýiine teng keler qúdiret joq. Dombyra kýmbiri úzaq bebeulep, úzap kýbirlep, ýzdigip ýziltkende astan-kesten dýniyening bezildegen tili, bezengen qaruy, bozdaghan týienin, anyraghan ananyn, syqylyqtap kýlgen balanyng qym-quyt ýnimen keudene qúiylady-au keyde. Sondayda qúlaghymmen emes, janymmen tylsym Álemning týkpirinen syndarly da syrly kenesin estigendey bolamyn. Ol syr bylay sheshiletin: «Adam bol! Asqaq bol! Ózgeni ózindey kór, ózegine órt salma. Ónegeng meyiriminmen óristesin. Dýnie alys-júlys ýshin jaralmaghan. Tanys-bilis ýshin jaralghan. Úghynysudan óter úlylyq joq. Týsinisuden artyq túrlau joq. Tatulyqty qatulyqpen iritpe. Dostyqty óshtikpen jayratpa. Jazghyra bersen, Jalghannyng jaghalasar jauy kóp. Jaudy tauysa alarmysyn. Dalannyn, kinәrattay bersen, aralastyrar dauy kóp. Daudy azayta alarmysyn. Aghayynnyng da ashyghan airanday jelpinter qighylyghy bolady. Kórshinning de kók qymyzday qyjyldatar kiykiljini kabattasady. Qighylyqqa kiymelessen, kiykiljinge keudelessen, tórinnen kór qazarsyn, tóseging tabytqa ainalar. Tirlikting mәni tәubeshil tilekte, eljiregen jýrekte, birikken bilekte. Endeshe tәubene úiy. Tirligindi berekenmen órkendet. Órisinnen úrysty quyp, esiginnen yrysty engiz. Besigindi týze. Týzelgen besiginnen sәbiyding ingәsi ýzilmesin».

Qarandarshy, dombyra qalay sóileydi, qalay sayraydy! Dýniyening kendigin, dalanyng darqandyghyn ýiip-tógip kókiregime qúiyp jiberdi ghoy. Jýregimning yzghar torlaghan bir qylshyghy qalmaghanyn endi bilgenimdi kimge aighaqtayyn. Osydan keyin dos izdesem, tatulyq ansasam, meyirimge bóksem, Jaratqan haqtyng keudeme óz núryn týsirgeni bolar-aq…

Yrza kónilimning bayyrqalanuymen televizordyng tetik-týimesin basyp qalyp edim… Álgindegi әdemi әserim airanday iridi. Duyldaq, shuyldaq әuensymaqty baryldaq, daryldaq dausymen qúlaq qyrnaghan әnshisymaq tanghajayyp dýniyemning byt-shytyn shygharyp, keudeme kýl-qoqysyn qúya saldy.

Kýy emes, kýiigim uildep synsyp, botaday bozdap qoya berdi. Jan tynyshtyghyn endi qashan taba alar ekem?

* * *

Men keyde adamzatty tek qana eki toptan qúralady-au dep payymdaymyn. Alghashqy shaghyn shoghyr – shygharmashylyq iyeleri. Ekinshi ýlken top – basqalary. Óitkeni shygharmashylyq iyeleri, әsirese aqyn – Tabighat pen adamzat, әitpese Bolmys pen әleumet nemese Alla-Taghala men pende arasyndaghy baylanysty sezimtal sergektigimen jalghastyratyn qúdiret iyesi, qasiyet tәnirisi.

Aqyn mynau tylsym Álemning qatpar-qatparyna kónil kózimen ýnilip baryp, Dýniyening tura sózin jýrek tilining sezim shynyna ainalghan – jyrymen jetkizedi ghoy.

Al osy shygharmashylyq iyesining qúdiretti kiyesining negizi nede? Qasiyeti men qasiretining sýiener tiregi qanday deytin saualdardy jiyi-jii qoyatyn oqyrmandaryma ne der edim?

Bir tәmsilge jýgineyin.

Áldebir qalamger (mýmkin Mark Tven bolar) Bruklin kópirinde keudesindegi salbyraghan taqtayshada: «Soqyr pendege qayyr beriniz!» degen jazuy bar tilenshiden:

– «Kýnine qansha tabasyz?» dep súraydy ghoy.

– «Júmasyna tórt-bes dollardy әreng jinaymyn» dep paqyr nemeng jylap jiberedi.

Jazushy әlgining taqtayshasynyng ekinshi betine әldene jazady da: «Mynany endi audaryp taghynyz!» dep ketip qalady.

Arada ay ótedi. Qalamger kópir ýstinde tilenshimen taghy kezdesip qalady.

– «Au, bauyrym, jaghdayyng qalay?» dep kónil bildirgen qalamgerdi dausynan tanyghan soqyr:

– «Jaghdayym jaqsardy. Kýnine jiyrma-otyz dollar týsetin boldy. Ayypqa búiyrmasanyz, mynau taqtayshagha ne dep jazghanynyzdy aitpas pa ekensiz, mәrtebelim?» deydi, Qalamger (sirә sol ózi shynynda Mark Tven bolar) sәl ghana jymiyp:

– «Sening búl taqtayshanda; «Kóktem de keler-au. Átten-ay, men ony kóre almaymyn ghoy!» dep jazylghan» dep jauap beredi.

Jazushynyng qalamgerlik qasiyeti – oqyrmanynyng úiqydaghy oiyn týrtkilep oyatu ghana emes, ózgening ózegindegi óksigimen de, ókinishimen de ózining ózektes ekenin úghyndyru bolsa kerek degenge kóbirek úiy berem. Osy aitqanymdy úghynar jan tabylsa qalamymnyng býlkilinen janylmasyna tileulesterimdi sendire berer edim.

***

Kópke qúlaq aspaghan qalamgerding irkilisi az bolady. Al ong men solyna ýnilmegen jýitkuding olpy-solpy kemshiligi mol. Sondyqtan jazushy adamnyng «ózim bilemge» basa bermey, ózgening tilegimen de sanasa bilgeni jón. Sondayda dosynyng lepirgen pikirinen góri key-keyde qasynyng qasaqy syny әldeqayda shynayy hәm paydaly ekenin eskergeni dúrys. Óitkeni pendening birin-biri jek kórui – birining birine degen sýiispenshiliginen mýlde tereng bolatynyn ayaulynnyng móldiregen janarynan da dúshpanynnyng ónmeninnen óter sústy qarasynyng ótkirligi aitqyzbay-aq aighaqtaydy. Sol sebepti de adamnyng ózine ózinen artyq synshy bolmaydy desek, jauynnan dos izdep әurelenuding әbestik ekenin esinnen shygharmaghan jón. Sonda ghana jalghan men shyndyqtyng ara-jigin dәl ajyrata alasyn. Ótirikting zúlymdyghy sonday, maqtaghan tәnirisin qúldyratyp qúlgha ainaldyryp jiberedi. Al aqiqattyng sәulesi týsken úsaq-týiekting ózi ózgerip, úlghayyp sala beredi. Áne, jalghan men shyndyqtyng aq pen qaraday bitispes aiyrmasy.

Jazushylyq tirlik – qiyn tirlik. Ghúmyr boyy jazghanyng ózindi ózing qaytalau bolyp kórinetindey sezinesing de janyndy qinaghan azabyndy arqalaumen ótesin. Ári sol kitaptaryng – shygharmashylyghynnyng eng ghajayyp týiindisin tudyratyn dayyndyqtyng baspaldaqtary sekildenetini taghy bar. Izdenuin, talpynuyn, sharq úruyng kóbeygen sayyn qobaljuyng da, qonyltaqsuyng da ýdey týsedi. Shedevr bolatyn dýniyenning jazylar kezi, túsaukeser túsy alystay beredi. Al sen bolsang qonyr kýzinnen qyrauly qysyna auysar mezetinning qúrsauyna qamalghan sayyn әr kitabyndy kózinmen bir-bir sipap, kónilinnen shygha qoymaghanyn týisine, tereng kýrsinesin. Qalamgerlik ghúmyrynnyng jalghandyghy men shyndyghy da osynda. Osy óksikke bergisiz kýrsiniste.

Abai.kz