Shvesiyada million adamgha shamamen 8 911 zertteushi ghalym bolsa , Daniyada 8 838, Niyderlandta 6 563 zertteushi  ghalym keledi. Búl halyqtyng shamamen 0,89 payyzy, 0,88 payyzy jәne 0,66 payyzy degen sóz.  Qazaqstanda sol kórsetkish 2023 jyly 693 adam, shamamen 0,069 payyz ghana.

Demek, halyq sanyna shaqqanda Shvesiya men Daniyada Qazaqstangha qaraghanda on eki, on ýsh ese kóp adam ghylymmen kәsiby ainalysady. Búl shvedting miy qazaqtyng miynan on ýsh ese artyq degen sóz emes qoy. Ayyrmashylyq qoghamnyng talantty tauyp, oqytyp, qarjylandyryp, ghylymgha alyp kele alu qabiletinde.

Memleketting maqsaty Qúnanbaydyng balasyna berilgen mýmkindikti qarapayym qoyshynyn, júmysshynyn, múghalimnin, jalghyzbasty ananyng balasyna da bere alatyn jýie qúru. Naghyz azamattyq qogham degenimiz osy.

Ghylymgha júmsalatyn qarjyda da aiyrmashylyq orasan. Shvesiya ghylymy zertteulerge jalpy ishki ónimining ýsh payyzdan astamyn júmsaydy, Daniya da osy dengeyge jaqyn, Niyderland ta ghylymgha mol qarjy bóledi. Qazaqstanda búl kórsetkish bir payyzgha da jetpeydi. Sonda bir elde talantty bala mektepten bastap zerthanagha deyin qoldau kóredi, al ekinshi elde myqty balanyng ózi qarajat, tanys, mýmkindik izdep ómirining jartysyn joghaltuy mýmkin. Múnday jaghdayda «nege bizden ghalym az shyghady?» dep tanghaludyng ózi artyq. Talant bar, biraq ony ashatyn orta әlsiz.

Azamattyq qoghamnyng taghy bir ýlken kýshi akademiyalyq erkindikte. Ghalym ministrdin, әkimnin, rektordyng nemese bedeldi akademikting sózin aqiqattyng songhy nýktesi dep qabyldamauy kerek. Ghylymnyng tabighaty kýmәndanu, tekseru, salystyru, qate bolsa joqqa shygharu. Jas zertteushi ýlken professordyng teoriyasyn tәjiriybemen teriske shyghara alatyn orta bolmasa, ghylym damymaydy. Bekonnyng bedelge soqyr senbe degeni de, Dekarttyng kýmәndan degeni de, Milliding sebepti izde degeni de osy jerden kórinedi. Ghylym biylikke jaghu ýshin emes, shyndyqty tabu ýshin ómir sýrui kerek.

Meninshe, azamattyq qoghamnyng basty mindetterining biri adamdy әkesining aqshasyna, tanysyna, ruyna nemese qyzmetine tәueldi etpeu. Qabiletti balanyng jolyn onyng shyqqan otbasy emes, ózining enbegi men qabileti ashuy kerek. Uniyversiytetke týsu, grant alu, zerthanagha kiru, kәsip bastau, ghylymy jobagha qarjy alu ashyq bәsekemen sheshilse ghana qogham ózining shyn talanttaryn tabady.

Áytpese kedeyding ýiinde tughan bolashaq Faradey qara júmysshy bolyp qaluy, bolashaq Ramanudjan esepshi bolyp ótui mýmkin. Búl bir adamnyng ghana qasireti emes, býkil últtyng joghaltqan kapitaly.

Biraq bir nәrseni de әdil aitu kerek. Avtoritarlyq memleketten mýlde ghalym shyqpaydy deu dúrys emes. Kenes Odaghy kezinde Resey men basqa respublikalardan ýlken fizikter, matematikter, injenerler shyqty, qazirgi Qytay da ghylymgha orasan qarjy salyp, әlemdik dengeyge kóterildi. Demek, ghylym ýshin aqsha, bilim, meritokratiya, zerthana men úzaq merzimdi memlekettik sayasat ta óte manyzdy.

Biraq úzaq merzimde erkin súraq qon, biylikke únamaytyn qorytyndyny da aitu, halyqaralyq ghylymmen aralasu, jas talanttyng tómennen joghary kóterilui ýshin akademiyalyq erkindik pen azamattyq qoghamnyng orny bólek. Ghylym qorqynysh bar jerde emes, súraq qonggha erkindik bar jerde terendeydi.

Eng manyzdy nәrse, әr qazaq balasyna qabiletin ashatyn birdey mýmkindik berilsin. Baydyng balasy da, kedeyding balasy da jaqsy mektepke, kitaphanagha, zerthanagha, uniyversiytetke, grantqa, ghylymgha birdey jol taba alsyn. Sonda biz danyshpannyng qay ýide tughanyn uayymdamaymyz, óitkeni qogham onyng jolyn ózi ashady.

Qúnanbaydyng balasyna mýmkindik beru bir әkening qolynan keledi. Al milliondaghan balanyng mýmkindigin ashu tek myqty memleket pen azamattyq qoghamnyng qolynan keledi. Últty biren saran bay kótermeydi, últty bilimdi, erkin oilaytyn, qabileti túnshyqpaytyn halyq kóteredi. Naghyz órkeniyet degenimiz adamnyng taghdyryn әkesining qaltasy emes, ózining qabileti men enbegi sheshetin qogham.

Ahmetbek Núrsila

Abai.kz