Parijden Qypshaq dalasyna deyin: Fransua Petis de la Kruanyng «Shynghys han tarihy»

Tarihiy-derekti ocherk

1710 jyl. Pariyj.

Europanyng sayasy jәne mәdeny ortalyqtarynyng birinde erekshe kitap jaryq kórdi. Onyng atauynyng ózi alystaghy, júmbaq әlemge jeteleydi:

«Úly Shynghys han — ejelgi mogholdar men tatarlardyng alghashqy imperatorynyng tarihy».

Fransuz tilinde jaryq kórgen búl kólemdi enbek 562 betten túrady.

Onyng avtory retinde fransuz shyghystanushysy, týrki jәne arab tilderin mengergen korolidik audarmashy Fransua Petis de la Krua (1622–1695) kórsetildi.

Kitap onyng qaytys bolghannan keyin, 1710 jyly baspadan shyqqan.

Fransuz Últtyq kitaphanasynyng katalogy enbekti dәl osy Petis de la Krua әkege teliydi; al kitapty baspagha dayyndaugha onyng úly Fransua Petis de la Krua (1653–1713) qatysqan.

Búl kitapty qolyna alghan XVIII ghasyrdaghy fransuz oqyrmany ýshin Shynghys han әlemi endi tek alystaghy anyz emes edi.

Onyng aldynda mogholdardyng tarihy, biylik jýiesi, әdet-ghúrpy, zandary jәne Ortalyq Aziyanyng kenistigi turaly jinaqtalghan mәlimet túrdy.

Kitap tórt bólimge bólinip, Shynghys hannyng ómirin, biylikke keluin, jaulap alu joryqtaryn jәne onyng izbasarlarynyng tarihyn bayandaydy. Biraq enbekting ereksheligi múnymen bitpeydi.

Avtor ejelgi mogholdar men tatarlardyng әdet-ghúrpyn, saltyn, zandaryn, sonday-aq Mogholstan, Týrkistan, Qypshaq, Yugurestan jәne Shyghys pen Batys Tatariyanyng geografiyasyn arnayy qarastyrghanyn kitaptyng óz atauynda-aq kórsetedi.

Demek, Parijdegi oqyrmangha úsynylghan dýnie — tek Shynghys hannyng ómirbayany emes, tútas bir tarihy dýniyening sipattamasy edi.

Shynghys han әlemine fransuz kózimen qarau

Petis de la Kruanyng aldynda ýlken mindet túrdy. Shynghys han 1227 jyly qaytys bolghan. Al fransuz avtory búl oqighalardan shamamen bes ghasyr keyin ómir sýrdi.

Sondyqtan ol Shynghys hannyng zamandasy emes. Onyng kitaby — sol dәuirding tikeley kuәgeri jazghan derek emes.

Avtor ózining enbegin birneshe shyghystyq avtorlar men europalyq sayahatshylardyng mәlimetterin audaryp, salystyryp, jinaqtau arqyly qúrastyrghanyn ashyq kórsetedi. Kitaptyng sonynda paydalanylghan avtorlar turaly qysqasha ómirbayandyq mәlimetter de berilgen.

Búl erekshelik enbekting tarihy qúndylyghyn tómendetpeydi. Kerisinshe, onyng basqa bir qyryn ashady.

Petis de la Kruanyng kitaby bizge Shynghys hannyng XIII ghasyrdaghy әlemin ghana emes, XVII–XVIII ghasyrlardaghy Europanyng sol әlem turaly týsinigin de kórsetedi.

Búl — derekting derek turaly aitatyn qasiyeti.

Suret: books.google.kz saytynan alyndy.

Temýjinnen Shynghys hangha deyin

Kitaptyng alghashqy bólimderinde bolashaq úly qaghannyng qalyptasu joly bayandalady.

Fransuz mәtinindegi ataulardyng ózi bizge sol dәuirding sayasy әlemin elestetedi: Temýjiyn, Kereyler, Naymandar, Qytay, Horezm, Qaraqytay jәne basqa da memleketter men taypalar.

Mazmún kórsetkishinen Kereylerding biyleushisi Ong han (Ounghcan), Temýjinning saraydan ketui jәne olardyng arasyndaghy soghys siyaqty oqighalardyng arnayy taraulargha bólingenin kóruge bolady.

Búl jerde bir manyzdy tarihy shyndyq bayqalady.

Shynghys han tarihy — bir adamnyng ghana tarihy emes. Onyng kóterilui XIII ghasyrdyng basyndaghy Úly daladaghy taypalyq-sayasy kýshterding kýresimen tyghyz baylanysty boldy.

Kerey, Nayman, Merkit, Tatar jәne basqa da sayasy birlestikterding ózara qatynastary nәtiyjesinde jana biylik jýiesi qalyptasty.

Temýjinning úlylyghy da osy tarihy ýderisten tys qarastyrylmaydy.

Petis de la Kruanyng enbeginde qazaq tarihy ýshin asa manyzdy ataulardyng biri kezdesedi — Otyrar (Otrar).

Kitaptyng sózdik kórsetkishinde Otrar jeke atau retinde berilgen. Sonymen qatar Samarqand, Búhara, Horezm, Transoksaniya jәne basqa da Ortalyq Aziya ortalyqtary atalady.

Otyrar atauynyng kitapqa enui kezdeysoq emes.

XIII ghasyrdyng basynda búl qala Ortalyq Aziyadaghy manyzdy sauda, mәdeniyet jәne sayasy ortalyqtardyng biri boldy. Onyng aty Shynghys hannyng Horezm memleketine jasaghan joryghymen tyghyz baylanysty.

Otyrar oqighasy Úly dala men otyryqshy órkeniyetting týiisken jerindegi ýlken tarihy ózgeristerding bastaluyna ainaldy.

Bir jaghynda — keng daladaghy monghol әskeri.

Ekinshi jaghynda — Orta Aziyanyng qalalyq mәdeniyeti, bekinisteri, sauda joldary.

Osy eki әlemning qaqtyghysy XIII ghasyrdyng sayasy kartasyn týbegeyli ózgertti.

Al birneshe ghasyrdan keyin Parijde otyrghan fransuz tarihshysy sol oqighalardy qayta qúrastyryp jazdy.

Capschac

Kitaptyng biz ýshin eng qyzyqty tústarynyng biri — Capschac, yaghny Qypshaq atauy.

XVIII ghasyrdaghy fransuz avtory búl ataudy Ortalyq Aziyanyng keng tarihiy-geografiyalyq kenistikterining biri retinde kórsetedi.

Qypshaq atauynyng europalyq kitapqa enui kezdeysoq qúbylys emes. XIII ghasyrda Euraziyanyng úlan-ghayyr dalasy qypshaqtar mekendegen kenistik retinde belgili boldy.

Búl kenistik keyingi qazaq dalasynyng tarihy qalyptasuymen tikeley baylanysty.

Qypshaq dalasy — qazirgi Qazaqstan Respublikasynyng shekarasymen ólshenetin úghym emes. Onyng tarihy aumaghy әldeqayda keng boldy.

Sondyqtan Petis de la Kruanyng Capschac atauyn qazirgi kartadaghy bir ghana oblys nemese audanmen tenestiru dúrys bolmaydy.

Búl — tarihy kenistik.

Daladaghy ózender, kósh joldary, qystaular men jaylaular, keruen baghyttary, qalalar men bekinister bir-birimen baylanysyp jatqan alyp әlem.

Týrkistan jәne Mogholstan

Petis de la Krua Qypshaqpen qatar Turquestan jәne Mogolistan ataularyn da qoldanady.

Búl jerde qazirgi oqyrman asa saq boluy kerek.

XVIII ghasyrdaghy europalyq geografiyalyq terminder men qazirgi sayasy kartany birdey dep qabyldaugha bolmaydy.

Turquestan — qazirgi Týrkistan oblysy ghana emes.

Ol kezendegi europalyq týsinikte Týrkistan әldeqayda keng tarihiy-geografiyalyq úghym retinde qoldanylghan.

Sol siyaqty Mogolistan sózin qazirgi Mongholiyamen tikeley tenestiruge bolmaydy. Búl atau Ortalyq Aziyadaghy tarihy Mogholstan kenistigimen baylanysty.

Petis de la Kruanyng enbegining atauynda osy aimaqtardyng qatar ataluy XVIII ghasyrdaghy europalyqtardyng Ortalyq Aziyany belgili bir tarihiy-geografiyalyq aimaqtargha bólip qarastyrghanyn kórsetedi.

Bir kitaptaghy Úly dala kartasy

Petis de la Kruanyng enbeginde geografiya jay ghana qosymsha taqyryp emes.

Kitaptyng tituldyq betining ózinde Mogholstan, Týrkistan, Qypshaq, Yugurestan jәne Shyghys pen Batys Tatariyanyng geografiyasy arnayy kórsetilgen.

Búdan XVIII ghasyrdaghy fransuz oqyrmanynyng aldynda qalyptasqan Ortalyq Aziya beynesin kóruge bolady.

Ol jerde:

Mogholstan bar.

Týrkistan bar.

Qypshaq dalasy bar.

Otyrar bar.

Samarqand bar.

Búhara bar.

Horezm bar.

Býgin biz búl ataulardy әrtýrli memleketterding tarihymen baylanystyramyz. Al Petis de la Kruanyng kitabynda olar bir ýlken tarihy kenistikting bólshekteri retinde kórinedi.

Búl — Úly Jibek joly men dala órkeniyeti toghysqan kenistik.

Derekke senu jәne derekti tekseru: Tarihshy ýshin eng manyzdy súraq:

Petis de la Krua jazghannyng bәrine senuge bola ma?

Jauap — joq.

Biraq búl kitapty paydalanugha bolmaydy degen sóz emes.

Kerisinshe, ony syny túrghydan oqu qajet.

Birinshiden, avtor XIII ghasyrdaghy oqighalardan birneshe jýz jyl keyin jazdy.

Ekinshiden, onyng enbegi kóptegen búrynghy avtorlar men sayahatshylardyng mәlimetterin jinaqtau negizinde jasaldy.

Ýshinshiden, XVIII ghasyrdaghy fransuz tilindegi geografiyalyq ataulardy qazirgi ghylymy termindermen avtomatty týrde tenestiruge bolmaydy.

Sondyqtan búl kitaptaghy kez kelgen mәlimetti basqa derektermen — parsy, arab, týrki jazba derekterimen, arheologiyalyq materialdarmen jәne qazirgi zertteulermen salystyru qajet.

Biraq osy erekshelikterding ózi kitaptyng qúndylyghyn arttyra týsedi.

Óitkeni ol bizge «Europa XVIII ghasyrdyng basynda Úly Dalany qalay kórdi?» degen súraqqa jauap beredi.

Parijdegi kitap jәne qazaq dalasynyng tarihy

1710 jyly Parijde jaryq kórgen kitap pen qazaq dalasynyng arasynda alghash qaraghanda myndaghan shaqyrym qashyqtyq bar siyaqty.

Biraq kitaptyng betterin paraqtay bastaghanda búl qashyqtyq joghalady.

Parijde otyrghan fransuz oqyrmany ýshin belgisiz bolyp kóringen Capschac — bizding tarihymyzdaghy Qypshaq dalasy.

Turquestan — týrki-músylman órkeniyetining tarihy kenistigi.

Otrar — Syrdariya boyyndaghy kóne qala.

Mogolistan — Jetisu men Shyghys Týrkistan tarihymen sabaqtas kenistik.

Olardyng barlyghy bir kitaptyng ishinde toghysady.

Osy túrghydan alghanda Petis de la Kruanyng enbegin qazaq tarihynyng tikeley deregi dep emes, Qazaq dalasy kiretin Ortalyq Aziya tarihy kenistigin Batys Europanyng XVIII ghasyrdyng basynda qalay qabyldaghanyn kórsetetin manyzdy derektanulyq eskertkish retinde baghalaghan jón.

1710 jyldan beri ýsh ghasyrdan astam uaqyt ótti.

Parijding eski baspahanasynda basylghan kitaptyng betteri sarghaydy. Biraq onyng ishindegi ataulardyng tarihy mәni joghalghan joq.

Qypshaq.

Týrkistan.

Mogholstan.

Otyrar.

Horezm.

Samarqand.

Bir kezde búl ataular Úly daladaghy naqty adamdardyn, qalalardyn, memleketterding jәne kósh joldarynyng ómirimen baylanysty boldy.

Al XVIII ghasyrdyng basynda olar Parijdegi kitap betine týsti.

Búl — tarihtyng tanghajayyp joly.

Daladaghy oqigha aldymen auyzsha әngimege ainaldy. Keyin shyghystyq shejirelerge endi. Odan song europalyq sayahatshylardyng jazbalaryna týsti. Aqyrynda fransuz tilinde basylyp, Europanyng oqyrmanyna jetti.

Sóitip, Úly Dalanyng tarihy Parijge deyin jetti.

Al býgin, ýsh ghasyrdan keyin, biz sol Parijde basylghan kitapty qayta ashyp, onyng ishinen óz tarihymyzdyng izderin izdep otyrmyz.

Mýmkin, tarihy derekting eng ýlken qúndylyghy da osynda shyghar.

Ótken dәuirding ýni joghalmaydy. Ony tyndaytyn zertteushi tabylsa, ghasyrlar arasyndaghy ýnsizdik qaytadan sóiley bastaydy.

Derekkóz turaly eskertu: Búl ocherkte negiz retinde 1710 jylghy týpnúsqa basylymnyng sifrlanghan núsqasy, Fransiyanyng Últtyq kitaphanasynyng bibliografiyalyq jazbasy jәne kitaptyng tolyq mәtinine negizdelgen Google Books núsqasy paydalanyldy. Týpnúsqa kitaptyng atauy men bibliografiyalyq sipattamasy onyng Shynghys han tarihymen birge mongholdar men tatarlardyng әdet-ghúrpy, zandary jәne Mogholstan, Týrkistan, Qypshaq, Yugurestan geografiyasyn qamtyghanyn rastaydy.

Ómir Shynybekúly

Abai.kz