Qazaqstanda 63 jasqa tolghanda kóptegen adamdardyng ómiri bir-birine úqsas ssenariymen órbiydi:

Zeynetke shyghady...
Tanerteng júmysqa baru toqtaydy...
Jinalystar joq...
Josparlar joq...
Jauapkershilik joq...
Uaqytyly bitiru kerek sharualar joq...
Keybiri nemere-shóbere baghady...
Keybiri teledidar kóredi...
Keybiri dýken aralaydy...
Keybiri aulasynda enbek etedi...
Biraq bir súraq bar:
Adamnyng tәni qartaya ma?
Álde adam ómirining maqsaty qartaya ma?

Qazirgi zamanghy gerontologiya (Gerontology — qartai turaly ghylym) bir qyzyqty jaytty anyqtady. Qartay tek jasqa ghana baylanysty emes. Ol enjarlyqtan, yaghny belsendilik joqtyqtan tezdetedi.

Japoniya, Germaniya, Niyderlandy, Shvesiya siyaqty elderde 65, 70, tipti 80 jasta da júmys istep jýrgen adamdar óte kóp. Olar aqsha tarshylyghynan júmys istemeydi. Olardyng óz sebebi bar, yaghny tanerteng tósekten túrugha iytermeleytin sebep.

Zertteushiler múny "Purpose in Life" nemese ómirlik maqsat dep ataydy.
Japoniyada múnyng arnayy atauy da bar:

"Ikigay" (Ikigai) — tanerteng oyanudyng mәni.

Japondyqtardyng ortasha ómir sýru úzaqtyghy әlemde әli de eng joghary boluynyng qúpiyasy tek dúrys tamaqtanuda emes. Olardyng basym kópshiligi әleumettik ómirden zeynetke shyqpaydy, tek lauazymdy qyzmetinen ghana ketedi.

Al bizde she? Keshe ghana ýlken úiym basqaryp otyrghan adam, ertesine kýni boyy teledidardyng pulitin "basqarugha" kóshedi.

My múny "júmystan bosadym" dep emes, "endi kereksiz qaldym" dep qabyldaydy. Adamnyng miy da búlshyqet siyaqty: qoldanbasan, semip (kishireyip) qalady. Zertteuler kórsetkendey, әleumettik qarym-qatynastyng azangy, maqsatsyzdyq jәne intellektualdyq jýktemening tómendeui kognitivti funksiyalardyng nasharlauyn (Cognitive Decline) tezdetedi. Basqasha aitqanda, my da zeynetke shyghady.

Keyin adamdar: "Jas keldi ghoy" — deydi. Joq, keyde mәsele jasta emes, qoldanystan qalghan mida bolady.

Qozghalys, әriyne, qajet. Jayau jýru kerek, jattyghu jasau kerek. Biraq kýnine 30 minut qydyru qalghan 23 saghat 30 minuttyq bos kenistikting ornyn toltyra almaydy. Óitkeni adamdy tek búlshyqet qana emes, ómirding mәni tiri ústaydy.
Germaniyada qart adamdardyng eriktiler (volonterlik) isine, jergilikti birlestikterge, kәsiby kenes beru qyzmetterine jәne azamattyq úiymdargha qatysu dengeyi óte joghary. Olar negizgi júmysy bolmasa da, qoghamgha qajet adam bolyp qala beredi. Al kerek ekenin sezingen adam ózin eshqashan qartaydym dep sanamaydy.

80 jastaghy professor әli de zertteumen ainalysady.
75 jastaghy injener kenesshi bolyp júmys isteydi.
72 jastaghy әiel múrajayda erikti bolyp jýr.
Olar qartaymaghandyqtan búlay istep jýrgen joq. Osylay әreket etkendikten, bayau qartayady.

Basqasha aitqanda: Tәn: "Maghan júmys ber" dep túrghanda, iyesi: "Jә, býgin 8 saghat Facebook Reels kóreyin" deydi. Sosyn: "Nege boyymda quat joq?" dep tanghalady.

Eger Ferrari kóligin garajgha 10 jyl boyy qozghaltpay qoyyp qoysa, ol búzylady. Adam da dәl sonday. Qozghalyssyz tәn tozady, qoldanylmaghan my solady, maqsatsyz ómir qúrdymgha ketedi.
Jas qalpyn saqtaudyng qúpiyalary:

60 jastan keyin jas qalpyndy saqtaudyng qúpiyasy tek bir nәrsede emes:

Enbek etu...
Oqu-toqu, ýnemi izdenu...
Jana nәrselerdi bayqap kóru...
Dos-jaranmen aralasu...
Adamdargha paydaly bolu...
Jauapkershilik alu...
Jospar qúru...
Maqsatty bolu...
Qoghamgha qajet adam bolu...
Basqasha aitqanda, ózindi ómirding ortalyghynan shettetpeu kerek. Óitkeni adamdy qartaytatyn eng ýlken nәrse bettegi әjim emes, "mening bitirer sharuam qalmady" degen oi.

Astana qalasynyng (nemese óz qalanyzdyn) kóshelerinde jýrgizushiler ereje búzyp, tәrtipsizdik jasap jatsa, ýide otyryp renjip-keyigenshe, dalagha shyghyp sony retteuge kómektesu de sizding atqarar ýlken isiniz boluy әbden mýmkin.

Amantay Toyshybayúly

Abai.kz