(Memlekettik kenesshi «Erlan Qarinning «Jas Alash» gazetindegi «Bizding iydeologiya – Ata zan» atty maqalasyna qatysty birer sóz)

Maqala negizinen memlekettik iydeologiyagha, onyng týp negizi – Konstitusiyagha arnalghan sebepti aldymen qazirgi qoghamdyq oidaghy bir tendensiya turaly aitayyn: bizde asqynyp ketken bir psevdosarapshylyq syrqat bar, yaghni, «әrkimning de talasy bar» osy iydeologiyagha kelgende kez kelgen, tipti sayasattanudyng әlippesining betin ashpaghandar da ayaq astynan maman bop shygha keledi.

Onyng ýsh sebebi bar.

Birinshiden, iydeologiya degenning ózi úshy-qiyry joq, ólsheuge de, boylaugha da kónbeytin qúbylys, sol sebepti kvazimamandar «tiyse terekke, tiymese bútaqqa» dep, san qyrly ómirimizdegi oqighalardy osy taqyryppen baylanystyryp, óz ýkimin shygharyp otyrady.

Ekinshiden, mәselen, ekonomika, qarjy, әleumettik jәne qúqyqtyq salalar tiyisti dayyndyqty qajet etse, iydeologiya salasyna qatysty birdi-ekili kitap oqyghan adam da bilgishsinip, kólgirsip sóiley beredi.

Ýshinshiden, auzy kýigen ýrip ishedi, kezinde birjaqty, sovettik, kommunistik iydeologiyanyng totalitarlyq tabanynyng astynda taptalyp qalghan azat oily qoghamdyq sana elimiz Tәuelsizdik alghaly iydeologiya salasyna birtýrli qarap keldi. Yaghni, memleket tarapynan osy salagha qanday da bir bastama kóterilse (sonyng ishinde kónilge qonarlyghy bolsa da), soghan asa bir kýdikpen, kýmәnmen qarau ózinshe bir dәstýrge ainalyp ketti.

IYә, búghan deyin de biz eski Qazaqstannyng iydeologiyasynyng kemshin tústaryn, Konstitusiyada bekitilmegen son, Almatynyng aua-rayy sekildi qúbylyp otyratyn iydeologiyalyq basymdyqtar turaly aityp kelgen. Ártýrli, oryndy-aq bastamalar qolgha alynyp, baghdarlamalar qabyldanghanymen, iydeologiya salasynda memlekettik mýdde jolyndaghy birizdilik, jýielilik, key jaghdayda qarapayym logika (qisyn) bolmay keldi. Aytatyn nesi bar, eski Qazaqstan da iydeologiyany, onyng orasan zor mashinasyn bir adamgha tabynu, onyng jeke basyn halyqtan biyik qoiy maqsatynda paydalanyp keldi.

Endi bolsa, jaghday ózgergen sekildi.

Maqalada da osy jayt jaqsy angharylypty: «Búdan bylay «Biz ústanatyn qúndylyqtargha ne jatady?», «IYdeologiyamyz qanday?» degen súraqtargha anyq әri senimdi jauapty Ata Zannan tabamyz. Sebebi, Konstitusiya – tek qúqyqtyq qújat qana emes, ol – ómir saltymyzdy, biregeyligimizdi, baghyt-baghdarymyzdy kórsetetin qújat. Yaghni, Ata Zang – iydeologiyalyq qúndylyqtar kody».

Konstitusiyanyng preambulasy shynymen de memleketting iydeologiyalyq basym baghyttary men ústyndaryn janalap, zaman talaptaryna sәikestendirgendey. Mәselen, «Úly Dalanyng myndaghan jyldyq tarihynyng sabaqtastyghyn saqtap» degen tújyrym 1995 jylghy Konstitusiyada bolmady. Qarap otyrsaq, búl tezisting tek qana ishki sayasat ýshin ghana emes, keybir kórshimiz sovet imperiyasyn iydealdandyryp, sonyng negizinde basqa elderding jerine kóz alartyp, qazirde әbden ushyghyp túrghan geosayasat ýshin de asa zor manyzy bar.

Sonymen birge, maqalada Konstitusiyadaghy «elimizding aumaqtyq tútastyghyna qatysty naqty ústanym», «Qazaqstan zayyrly memleket ekenin naqty belgileu», «dәstýrli qúndylyqtardyng eng joghary qúqyqtyq dengeyde qorghalatyny», «el damuynyng adamy ólshemi engizilgeni» turaly janasha baptardyng salmaghy shynymen aitarlyqtay, kerek deseniz, olar memlekettik iydeologiya damuynyng jana kezenin anyqtap berip otyr.

Bayyrghy demokrat retinde biz, әsirese, demokratiya, sóz bostandyghy, adam qúqy sekildi liyberaldy qaghidattardy jii tilge tiyek etetinimiz ras.

Meninshe, maqalada býgingi Qazaqstandaghy osy jaghdaygha búryn-sondy aitylmaghan, mýldem sony formula berilgen. Búl janasha jayt erekshe manyzdy bolghandyqtan maqalanyng sol túsyn tolyqtay keltireyin: «Manyzdy normalardyng biri retinde bekitilgen sóz bostandyghyn qorghau da – adamy ólshemning negizi. 23-baptyng 5-tarmaghynda «Senzuragha tyiym salynady» dep jazylsa, osy baptyng 1-tarmaghynda «Sóz erkindigine kepildik beriledi» dep kórsetilgen. Yaghni, sóz bostandyghy búrynghymen salystyrghanda barynsha keneytildi.

Osylaysha, Konstitusiyada tengerimdi ústanym belgilendi. Dәstýrli qúndylyqtardyng da, zamanauy qúndylyqtardyng da arajigi naqty aiqyndalghan. Dәstýrli dýniyemizdi qorghaymyz dep konservativti baghytqa da týbegeyli búrylmay, zamanauy qúndylyqtargha sәikes bolamyz dep liyberaldy baghytqa da asa qatty úrynbay, iydeologiyalyq jәne sayasy әraluandylyq tendey saqtaldy».

Meninshe, búl formula әbden oryndy. Qazaqstan sekildi ishki jәne syrtqy qauipteri azaymay túrghan elge osynday, júrtty orgha jyghar shekten tys radikalizmnen ada, sentristik ústanym kerek dep sanaymyn.

Biylikke aitar bir ghana tilek: tengerim bolsa, eki jaq – konservatizm men liyberalizmning - altyn ózeginen tabylayyq. Áytpese, songhy kezde azamattyq belsendilerdi, tәuelsiz jurnalisterdi tym qatal jauapqa tartu jiyilep ketken sekildi. Álde, qúqyq qorghau organdary osy tengerimning shynayy mәnin týsinbey jýr me? Týsinbese, Memkenesshi týsindirip bersin! Angha da namaz ýiretken tayaq emes pe?!

Jәne de syn aitushylar men balama pikir bildirushilerdi qúqyqtyq jaghynan qudalau preziydent Toqaev jariya etken (jәne de ony barsha júrt qoldaghan) «estiytin memleket», «aluan-týrli pikir – birtútas últ» qaghidatyna tompaq keledi, oghan qosa júrttyng narazylyghyn tughyzady. Jana Qazaqstan qúrylysshylary sony eskerse, núr ýstine núr bolar edi.

Jә, maqalada taqyryptyq mәseleler jýieli, qisyndy, qoghamdaghy ótkir pikirtalastardy eskerip (eng manyzdylaryna naqty, memlekettik túrghydan túshymdy jauap berilip) tәpsirlengen eken. Ásirese, ishki sayasatty jýielendiru, ruhany ómirdegi týitkilder men olardy enseruge arnalghan novasiyalar, ziyaly qauymnyng roline qatysty oilar kónilge qonaly. Memkenesshining qoghamnyng óne boyynda aitylyp jýrgen aluan-týrli, sonyng ishinde syni, balama pikirlerden habary bar ekeni sezilip túr-aq. Bir sózben aitqanda, Memkenesshi «bizde iydeologiya joq» deushilerge layyqty jauap bergen siyaqty.

Maqala avtorynyng oilaryna qosar bir oiym bar.

Meninshe, memlekettik iydeologiyany biz tek qana ruhany salagha ghana qatysty dýnie dep týsinbeuimiz kerek.

Ekonomikada da, әleumettik jәne qúqyqtyq salalardy, halyqaralyq qatynastarda da memleket sayasatynyng eng basty, basym baghyttaryn memlekettik iydeologiya talaptary men Konstitusiyada taygha tanba basqanday jazylghan standarttar aiqyndap, kerek kezde, osy baghyttan adasyp ketkenderdi týzep, jónge salyp otyruy tiyis.

Memlekettik, últtyq mýdde qogham jәne memleket ómirining barlyq salasynda birdey qoldanuy tiyis!  Memlekettik iydeologiyany ornyqtyru degen osy boluy tiyis!

Memlekettik iydeologiya qaghidattary budjetti bekitu men júmsaudan bastap qay elden qay maqsatta, qanday sharttarmen investisiya әkelu kerek degen saualdargha deyin yqpal etui tiyis!

Bir sózben aitqanda, memlekettik iydeologiya barlyq salany qamtu kerek, bәrinde bir iydeologiyagha baghynghan, sony negizge alghan birizdilik, qalyptasqan jýie bolu kerek!

Sol túrghydan alghanda, býgingi túraqsyz da turbulentti kezendegi el ekonomikasyna, qarapayym halyqtyng túrmys-tirshiligine, kýndelikti kýnkórisine qatysty saualdargha túshymdy jauap joq. Ýkimetting esepteri bir de, júrttyng jaghdayy (júmys oryndarymen qamtu, múnay men gazgha telinip qalghan ekonomikany diyversifikasiyalau, otandyq óndiris pen shaghyn jәne orta biznesti damytu, bagha men tarifterding sharyqtauyna toqtau salu, inflyasiyany tejeu jәne tb.) odan mýldem bólek. Ekeui – halyq pen ýkimet - eki týrli әlemde ómir sýrip jatqan syqyldy.

Memleket tarapynan әleumettik qoldaugha zәru toptardy qazirgi zaman talaptary men mýmkindikterine say demeu nemese sot, prokuratura, polisiyadan orynsyz zardap shekken azamattardy arashalau da memlekettik iydeologiyagha tiyesili emes pe?!

Ókinishke oray, preziydent jariyalap jýrgen kónilge qonymdy jәne barsha júrt qoldaugha әbden layyq qaghidattar men talaptar tómengi dengeydegi biylik organdarynyn, jekelegen shendilerding eskishe júmys isteuining kesirinen ómir saltyna ainalmay-aq keledi. Sodan baryp, aldymen tiyisti biylik organyna, sodan song preziydenttik biylikke degen senimsizdik tuyndap jatady.

Osy kemshilikterdi de joiy isi – memlekettik iydeologiyanyng tikeley de tól mindeti emes pe?

Maqala sonynda Memkenesshige aitar bir úsynysym bar.

Jә, Astanada jaqsy sheshimder qabyldanyp jatar. Alayda azamattar sol sheshimderding oryndaluyn ne oryndalmauyn jergilikti әkimdikterding qimyl-әreketinen (ne sol hareketting joqtyghynan) kórip, tiyisti bagha berip otyrady. Memlekettik iydeologiya shynymen de sonday manyzdy bolsa, nelikten jergilikti әkim orynbasarlarynyng iyerarhiyasynda iydeologiya salasyna jauapty orybasarlar ylghy shettetiledi (ózara funksiyalardy bólisude,. protokol jәne ýstel basynda otyru reti jaghynan da solay), esesine, qarjy, ekonomika, qúrylys, ónerkәsip salalaryna jauapty orynbasarlardyng mәrtebesi joghary bolyp túrady?

Memlekettik iydeologiyanyng manyzdylyghyn eskersek, osy burokratiyalyq mәseleni de sheship tastau kerek siyaqty.

Ámirjan Qosan

Abai.kz