Ýsh jýzding basyn qosqan kemenger han, qazaq memlekettiligining qalyptasuynda sheshushi ról atqarghan úly qayratker. Onyng sayasy kóregendigi men el biyleudegi diplomatiyalyq sheberligi qazaq halqyn eng auyr kezenderde saqtap qalugha mýmkindik berdi. Abylay dәuiri – birlik pen memlekettilikti nyghaytqan tarihy beles.

Abylay han (shyn aty Ábilmansúr) XVIII ghasyrdaghy Qazaq handyghy tarihyndaghy eng kórnekti biyleushilerding biri boldy. Onyng biyligi tereng daghdarys kezenimen túspa-tús keldi: jonghar qaupi, Sin jәne Resey imperiyalarynyng qysymy jәne jýzderding ishki bólshektenui. Osy jaghdayda Abylay memlekettilikti nyghaytyp, dalanyng sayasy ereksheligin saqtap, qazaq jerlerin nyghaytudyng negizin qalaugha qol jetkizdi.

I. Abylay hannyng ishki sayasaty turaly aitatyn bolsaq:

1. Biylikti nyghaytu jәne jýzderdi biriktiru. Tәuke han qaytys bolghannan keyin, Qazaq handyghy is jýzinde ýsh jýzge (Ýlken, Orta jәne Kishi jýzder) bólinip ketti, әrqaysysyn óz handary basqardy. Bastapqyda Orta jýzding súltany bolghan Abylay birtindep yqpalyn keneytti:

- 1771 jyly Týrkistandaghy qúryltayda han bolyp jariyalandy.

- Ýsh jýzdi óz biyligining astyna biriktiruge tyrysty.

- Tek taypalyq aqsýiekterding ghana emes, biyler men batyrlardyng da biyligine sýiendi.

Abylay han bytyranqylyqty tolyghymen joya almady, biraq ortalyq biylikti aitarlyqtay nyghaytty jәne basqarudaghy han biyligining rólin arttyrdy.

2. Áskery reforma jәne qorghanys qabiletin nyghaytu. XVIII ghasyr, әsirese Jonghar handyghymen ýzdiksiz soghys kezeni boldy. Abylay han 1) jyljymaly әskery bólimderdi úiymdastyrdy; 2) әskery kósemderding — Bógenbay batyrdyn, Qabanbay batyrdyng jәne basqalardyng biyligin qoldady; 3) rular arasyndaghy tәrtip pen ýilesimdilikti nyghaytty.

1755–1758 jyldary Sin imperatory Syanilun әskerleri Jonghar handyghyn talqandaghannan keyin, Abylay han joghalghan shyghys aumaqtarynyng bir bóligin qaytaryp ala aldy.

3. Ákimshilik jәne әleumettik sayasat. Abylay han týbegeyli reformalar jýrgizgen joq, biraq: 1) dәstýrli instituttardy (biyler kenesterin) nyghaytty; 2) taypalyq aqsýiekter arasyndaghy tepe-tendikti saqtady; 3) taypaaralyq qaqtyghystardy shekteuge tyrysty.

Ol absolutti biyleushiden góri tóreshi retinde әreket etti, búl kóshpeli sayasy mәdeniyetke sәikes keldi.

4. Ekonomikalyq sayasat. Handyqtyng ekonomikalyq negizi kóshpeli mal sharuashylyghy boldy. Degenmen, Abylay han: 1) Qytay jәne Reseymen keruen saudasyn qoldady; 2) Semey jәne Orynbor arqyly sauda baylanystaryn damytty; 3) «Aqtaban shúbyryndydan» (jonghar shapqynshylyghy kezeni) keyin ekonomikanyng qalpyna keluine yqpal etti.

Syrtqy sauda Abylay hannyng sayasy jaghdayyn nyghaytudyng qúralyna ainaldy.

II. Abylay hannyng syrtqy sayasaty

Abylay hannyng syrtqy sayasaty iykemdiligi men pragmatizmimen erekshelendi. Ol eki quatty imperiya — Resey men Qytay arasynda manevr jasay otyryp, kópvektorly diplomatiyany jýrgizdi.

1. Resey imperiyasymen qarym-qatynas. Resey imperiyasy bekinis shekaralaryn salu arqyly qazaq dalasyna belsendi týrde enip otyrdy. 1740 jyly Abylay resmy týrde Reseyge adaldyq antyn berdi. Ol óz biyligin nyghaytu ýshin Reseyding qoldauyn paydalandy. Abylay han is jýzindegi avtonomiyany saqtap qaldy. Ol kózi tirisinde Orta jýzding imperiyagha tikeley әkimshilik qosyluyna jol bermedi.

2. Sin imperiyasymen qarym-qatynas. Jonghariya joyylghannan keyin Sin imperiyasy qazaqtardyng tikeley kórshisine ainaldy. Abylay han Sin imperatorynyng jogharghy biyligin resmy týrde moyyndady. Pekinnen ataqtary men syilyqtaryn aldy. Qúlja men Tarbaghataygha sauda missiyalaryn úiymdastyrdy.

Ol әdeyi qos vassalidyq sayasat jýrgizdi, eki imperiyagha resmy tәueldilikti moyyndady, biraq ekeuine de tolyq baqylau ornatugha mýmkindik bermedi.

3. Kýshter tepe-tendigi diplomatiyasy. Abylay hannyng syrtqy sayasatynyng negizgi erekshelikteri: - Resey men Qytay arasyndaghy manevr jasau; - imperiyalyq bәsekelestikti paydalanu; - keng auqymdy soghystan aulaq bolu.

Búl strategiya Qazaq handyghyna geosayasy qysymgha qaramastan salystyrmaly tәuelsizdigin saqtaugha mýmkindik berdi. Belgili bir dәrejede Qazaqstannyng qazirgi Preziydenti putindik Reseyge men qazirgi Qytaygha qatysty úqsas sayasat jýrgizip jatyr.

4. Ontýstik baghyt. Abylay han Týrkistan men Tashkent qalalaryna yqpalyn kýsheytuge tyrysty. Ol sauda ortalyqtaryn baqylau ýshin kýresti jәne Qazaq handyqtyng Ortalyq Aziya aimaghyndaghy ornyn nyghaytty. Búl ekonomikalyq jәne sayasy túraqtylyq ýshin óte manyzdy boldy.

III. Abylay han sayasatynyng tarihy manyzy

1. Ol qazaq jerlerining birligin uaqytsha qalpyna keltirdi.
2. Ol hannyng biyligin nyghaytty.
3. Ol imperiyalyq qysym dәuirinde dalanyng sayasy biyligin saqtap qaldy.
4. Ol kópvektorly diplomatiya dәstýrin qalyptastyrdy.

Abylay hannyng biyligi tәuelsiz dala memlekettiliginen XIX ghasyrda qazaq jerlerining Resey imperiyasyna birtindep integrasiyalanuyna deyingi ótpeli kezendi belgiledi.

Osylaysha, Abylay hannyng sayasaty kóshpeli memlekettilikting dәstýrli týrlerin qazirgi dәuirding iykemdi diplomatiyasymen biriktirdi. Ol europalyq tiptegi ortalyqtandyrylghan memleket qúrghan joq, biraq biylik tepe-tendigin saqtap, qiratushy soghystardan keyin ekonomikany qalpyna keltirip, han biyligining bedelin nyghayta aldy. XVIII ghasyr jaghdayynda onyng strategiyasy óte shynayy jәne tiyimdi bolyp shyqty, búl Abylay handy qazaq tarihyndaghy negizgi túlghalardyng birine ainaldyrdy.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz