Qazaqstan ekonomikasynyng ónirdegi orny turaly shetel saraptamalary jii shyghyp túrady. Onyng keybirin eleymiz, keybirin elemeymiz. Qytay taqyrybyna mamandanghan All China Review halyqaralyq basylymy 16 shildede Qazaqstannyng ekonomikalyq artyqshylyqtaryna arnalghan kólemdi maqala jariyalady. Materialdyng negizgi tújyrymy anyq: Qazaqstannyng ónirdegi basymdyghy tek ekonomika kólemimen shektelmeydi. Onyng artynda әrtaraptandyrylghan óndiris, damyghan qarjy jýiesi, investisiyalyq tartymdylyq jәne Europa men Aziyany jalghaytyn strategiyalyq geografiya túr.

Basylymnyng dereginshe, 2025 jyldyng qorytyndysynda Qazaqstannyng nominaldy jalpy ishki ónimi 306 mlrd dollargha jetken. Búl býkil Ortalyq Aziya ekonomikasynyng 53,7 payyzy. Basqasha aitqanda, ónirde óndiriletin ekonomikalyq ónimning jartysynan astamy bir ghana Qazaqstannyng ýlesine tiyedi.

Salystyru ýshin aitsaq, ónirdegi ekinshi iri ekonomika sanalatyn Ózbekstannyng JIÓ-si 147,1 mlrd dollar bolghan. Týrikmenstannyng ekonomikasy 77,4 mlrd dollargha, Qyrghyzstannyng ekonomikasy 21,6 mlrd dollargha, al Tәjikstannyng JIÓ-si 17,5 mlrd dollargha baghalanghan. Demek, Qazaqstan ekonomikasynyng auqymy Ózbekstannan eki eseden astam, al Qyrghyzstan men Tәjikstannan birneshe ese ýlken.

Alayda ekonomikanyng naqty quaty tek jalpy kólemmen ólshenbeydi. Jan basyna shaqqandaghy JIÓ kórsetkishi elding óndirgen qúnynyng halyq sanyna araqatynasyn jәne enbek ónimdiligining dengeyin jaqsyraq kórsetedi. Qazaqstanda búl kórsetkish shamamen 15 myng dollardy qúraghan. Týrikmenstanda — 11,6 myng dollar, Ózbekstanda — 3,8 myng dollar, Qyrghyzstanda — 3 myng dollar, al Tәjikstanda nebәri 1,7 myng dollar bolghan. Búl aiyrmashylyq Qazaqstan ekonomikasynyng tek kólemdi emes, salystyrmaly týrde ónimdirek ekenin de anghartady.

Sheteldik basylym Qazaqstannyng artyqshylyghyn múnay men metalgha ghana baylap qoymaydy. Eldegi jalpy qosylghan qúnnyng 20 payyzgha juyghyn sauda salasy, 13 payyzyn óndeushi ónerkәsip, al 11,9 payyzyn tau-ken óndirisi qalyptastyrady. Yaghny Qazaqstan әli de shiykizattyq memleket bolghanymen, onyng ekonomikalyq qúrylymy birtindep kýrdelenip keledi. Sauda, óndiris, jyljymaytyn mýlik, qarjy, logistika jәne sifrlyq qyzmetterding ýlesi úlghangda.

Búl óte manyzdy ózgeris. Óitkeni ekonomika neghúrlym kóp salagha sýiense, syrtqy daghdarystargha soghúrlym tózimdi bolady. Múnay baghasy týsse óndeu ónerkәsibi, logistika nemese qyzmet kórsetu salasy ósimdi ústap túruy tiyis. Metall naryghy әlsirese sauda, qúrylys, sifrlyq ekonomika jәne qarjy sektory iskerlik belsendilikti qoldauy kerek. Naghyz ekonomikalyq túraqtylyq degenimiz bir shiykizatqa tәueldi bolmaudy bildiredi.

Qazaqstannyng taghy bir manyzdy artyqshylyghy bar. Ol - qarjy jýiesining auqymy. 2026 jyldyng qantaryndaghy jaghday boyynsha elimizding bank sektorynyng aktivteri 140 mlrd dollargha jetken. Búl Ózbekstan bankterining aktivterinen 80 payyzdan astam kóp jәne Tәjikstandaghy kórsetkishten shamamen 24 ese joghary. Qazaqstan bankterindegi depozitter kólemi de 96,4 mlrd dollardy qúraghan. Búl Ózbekstannyng depozittik bazasynan ýsh esege juyq artyq. Ýlken depozittik baza bankterge túraqty qarjylandyru kózi bolyp, bizneske nesie beruge jәne úzaqmerzimdi jobalardy qarjylandyrugha mýmkindik beredi. Sondyqtan basylym Qazaqstandy Ortalyq Aziyanyng negizgi qarjy ortalyghy retinde sipattaydy.

Investisiya boyynsha da aradaghy alshaqtyq aiqyn. UNCTAD deregine sýiengen maqalada Ortalyq Aziya elderinde jinaqtalghan tikeley sheteldik investisiyalardyng jalpy kólemi 220,5 mlrd dollar bolghany kórsetilgen. Sonyng 151,3 mlrd dollary nemese 68,6 payyzy Qazaqstangha tiyesili. Yaghny Ortalyq Aziyagha salynghan әrbir ýsh dollardyng ekeuine juyghy Qazaqstan ekonomikasynda shoghyrlanghan.

Týrikmenstanda jinaqtalghan sheteldik investisiyalar kólemi 44,6 mlrd dollar bolsa, Ózbekstanda 16,7 mlrd dollardy qúraghan. Qyrghyzstan men Tәjikstanda búl kórsetkish shamamen 4 mlrd dollardan ainalady.

Búl kapital bir kýnde kelgen joq. Qazaqstannyng qazirgi investisiyalyq pozisiyasy otyz jyl boyy qalyptasqan óndiristik bazagha, múnay-gaz jәne tau-ken jobalaryna, salystyrmaly týrde damyghan infraqúrylymgha, qarjy jýiesine jәne halyqaralyq kompaniyalarmen júmys isteu tәjiriybesine sýienedi.

Biraq búrynghy investisiyalarmen sheksiz maqtana beru jetkiliksiz. Kapital ótken jetistikterge emes, bolashaqtaghy tabys pen túraqtylyqqa qaraydy. Sondyqtan Qazaqstan ýshin endigi negizgi mindet - qúqyqtyq boljamdylyqty kýsheytu, investorlardyng mýlkin qorghau, burokratiyalyq kedergilerdi azaytu jәne ekonomikalyq sayasattyng birizdiligin saqtau.

Maqalada Qazaqstannyng Qytay ýshin de Ortalyq Aziyadaghy basty ekonomikalyq әripteske ainalghany kórsetilgen. 2025 jyly eki el arasyndaghy tauar ainalymy rekordtyq 48 mlrd dollargha jetken. Qazaqstan men Qytay búl kólemdi 2030 jylgha qaray 100 mlrd dollargha jetkizudi kózdep otyr. 2025 jyldyng ortasyna qaray Qytaydyng Qazaqstan ekonomikasyna salghan jinaqtalghan tikeley investisiyalary shamamen 11,4 mlrd dollardy qúraghan. Búl Ortalyq Aziyadaghy eng joghary kórsetkish әri Qytaydyng ónirge salghan kapitalynyng ýshten birine juyghy.

Alayda Qazaqstannyng Qytay ýshin manyzy investisiyamen ghana ólshenbeydi. Qytay men Europa arasyndaghy qúrlyq jýk tasymalynyng 85 payyzdan astamy Qazaqstan aumaghy arqyly ótedi. 2025 jyly Qazaqstan men Qytay arasyndaghy temirjol tasymaly 35,6 mln tonnagha jetip, bir jylda 11 payyz ósken. Songhy jeti jylda Qazaqstan kólik jәne tranzit infraqúrylymyna 35 mlrd dollardan astam qarjy salghan. Aqtaudaghy konteynerlik hab, Qytaydyng Siani qalasyndaghy qúrghaq port jәne Dostyq – Moyynty temirjolynyng ekinshi joly Qazaqstannyng tranzittik әleuetin naqty ekonomikalyq aktivke ainaldyryp keledi.

Qazaqstan men Qytay arasyndaghy óndiristik kooperasiya da terendep jatyr. Jalpy qúny 8,7 mlrd dollar bolatyn 62 birlesken joba iske qosylyp, shamamen 11 myng júmys orny ashylghan. Taghy 13,5 mlrd dollarlyq 55 joba jýzege asyrylu satysynda túr. Al bolashaq portfelige engizilgen 220-dan astam jobanyng jalpy qúny 60 mlrd dollardan asady.

Múnyng barlyghy Qazaqstannyng geografiyalyq ornalasuyn tabys kózine ainaldyrugha mýmkindik beredi. Búryn Qazaqstan әlem kartasynda tenizge tikeley shygha almaytyn qúrlyqtyq memleket retinde qarastyrylsa, býginde dәl sol geografiya Qytay, Europa, Resey, Kavkaz jәne Tayau Shyghys arasyndaghy kólik dәlizderining torabynda ornalasqan artyqshylyqqa ainalyp otyr.

Halyqaralyq reytingter de Qazaqstannyng ónirlik basymdyghyn rastaydy. Basylym keltirgen boljamgha sәikes, 2026 jyly Qazaqstan ekonomikasynyng kólemi 360,4 mlrd dollargha jetip, әlemde 49-oryngha shyghuy mýmkin. Ekonomikalyq kýrdelilik indeksinde elimiz 55-orynda, al ekonomikalyq erkindik indeksinde 68-orynda túr. Búl kórsetkishter Qazaqstannyng óndiristik qúzyreti, naryqtyq instituttary jәne tehnologiyalyq ónim shygharu mýmkindigi kórshilerden joghary ekenin kórsetedi.

Áriyne, búl kórsetkishterding barlyghy elimizdegi problemalar tolyq sheshildi degen sóz emes. Qazaqstan ekonomikasynda inflyasiya, ónirler arasyndaghy tensizdik, enbek ónimdiligining bayau ósui, kvaziymemlekettik sektordyng ýlesi, importqa tәueldilik jәne shiykizat eksportynyng basymdyghy saqtalyp otyr.

Biraq sheteldik basylymnyng maqalasy bir manyzdy shyndyqty kórsetedi: Qazaqstannyng qolynda Ortalyq Aziyanyng basty ekonomikalyq ortalyghy bolyp qalugha jetkilikti bastapqy kapital bar.

Ol kapital tabighy resurs qana emes.

Ol - ekonomikanyng kólemi, qalyptasqan qarjy jýiesi, halyqaralyq investorlarmen júmys tәjiriybesi, óndiristik baza, Qytay men Europanyng arasyndaghy geografiya jәne salystyrmaly týrde kýrdeli ekonomikalyq qúrylym.

Aybar Oljaev

Abai.kz