Últtyq dombyra kýni qarsanynda QMDB dombyranyng sharighattaghy ornyna týsinikteme berdi. Almaty qalasynyng bas imamy Tóleby Ospan muzyka men qazaqtyng últtyq aspaptaryna qatysty sharighattyng ýkimin týsindirdi. Búl turaly aqparattyq material Qazaqstan músylmandary diny basqarmasynyng (QMDB) resmy saytynda jariyalandy.

QMDB týsiniktemesi

Ókinishke qaray songhy kezderi keybir din ústanghan qauym arasynda qazaqtyng últtyq aspabyn sharighatqa qayshy deytin sózder aitylyp qalyp jatady. «Adam bilmegenine dúshpan» demekshi, әdette múnday jansaq oy dombyra jayly habary joq jannan tuady. Endeshe oiyn-sauyq jәne muzyka jayly sharighatymyzda aitylghan birqatar derekterge nazar audarayyq. Muzyka men әuenge qatysty riuayat kóp. Eng keng taraghan derekterge taldau jasap kóreyik.

Aysha anamyz (Alla oghan razy bolsyn) bir ansar qyzdy úzatady. Sonda Payghambarymyz (oghan Allanyng salauaty men sәlemi bolsyn): «Ua, Aysha! Oiyn-sauyq (muzyka) boldy ma? Ansarlar oiyn-sauyqty jaqsy kóredi», - degen eken (Imam Búhariy). Tabighin Amir ibn Saghd bylay әngimeleydi: «Qúrada ibn Kaghb jәne Ábu Masghúd Ansary toyda otyrghanda kirdim. Sol jerde әn aitylyp jatqan. Men: «Ua, Alla elshisining qos sahabasy! Bәdir shayqasynyng batyrlary! Sizder otyrghan jerde osylay jasalady ma?» - dedim. Ekeui: «Qalasang otyr, bizben birge tynda. Qalasan, ket. Bizge toyda oiyn-sauyq etuge rúqsat etilgen», - dep jauap berdi» (Imam Nasaiy).

Taghy bir riuayatta: «Nekede adal men aram arasyn daghyra men dauys ajyratady», - delingen (Tirmizi, Ibn Maja, Nәsaiy). Búl hadistegi daghyra - muzykalyq aspap, al dauys - әn-kýi. Tabighin Nafigh ústazy, sahaba Abdulla ibn Omar (Alla oghan razy bolsyn) haqynda bylay әngimeleydi: «Ibn Omar syrnaydyng ýnin estigende eki qúlaghyna sausaghyn tyghyp, kóligin basqa baghytqa búrdy da: «Ey, Nafiygh! Estip túrsyng ba?» – dedi. Men: «IYә» dedim. Osylay jýrip kete berdik. Sosyn: «Joq, estilmeydi», - degenimde qúlaghynan qolyn alyp: «Payghambarmen (oghan Allanyng salauaty men sәlemi bolsyn) birge bolghanymda osynday ýndi estigende osylay etken edi», - deydi (Ahmed, Ábu Daud, Ibn Maja). Al hafiz Ibn Hazm kitabynda Múhammed ibn Sirin dereginde Abdulla ibn Omar (Alla oghan razy bolsyn) saz tartatyn kýng әielding әuenin estigendigi jayly riuayat etiledi. Jogharydaghy riuayat legin salystyratyn bolsa, әuendi týbegeyli tyiym salynghan dep aitugha kelmeydi.

Úqba ibn Amir (Alla oghan razy bolsyn) riuayat etken hadiste: «Er kisining sadaq atu, at baptau jәne әielimen uaqyt ótkizuinen basqa әrbir nәrse bos, jalghan», - delingen.(Ahmed, Tirmizi, Ibn Mәja). Osy hadistegi «jalghan» sózine sýienip, әuendi jәne muzykany haram deytinder bar. Alayda hadistegi «jalghan» sózining maghynasyn ghalymdar «paydasy joq» dep týsindirgen. Soghan sýiene otyryp, ziyandy bolmaghan jәne mindetti iske kedergi bolmaytyn әrbir (sport, muzyka jәne t.b.) sauyq týri – mubah, yaghny erikti is týrine jatady degen.

Sahaba Ábu Dardә (Alla oghan razy bolsyn): «Men aqiqatqa kómek beretin jalghan (bos, eshbir ziyany joq is-әreket) bir nәrsemen janymdy tynyqtyramyn», – deydi eken. Sahabanyng «jalghan» dep túrghany - niyetke jarasa ýkimi ózgeretin jayt. Oiy men maqsaty jymysqy bolsa, kýnәgha ainalady. Niyeti týzu, oiy taza bolsa, izgilik bolatyn is.

Muzyka jәne әuenge qatysty riuayattargha taldau jasaghan hadisshi ghalym Ibn Hazm: «Kisi әuen tyndauyn kýnә iske arqau etse – pasyqtyq. Áuennen basqa iste de dәl osylay. Al (muzyka, әuen tyndaumen) janyn tynyshtandyryp, qúlshylyqqa quat almaq bop, onymen izgilikke ózin jigerlendiru bolsa, ol - izgi adam. Ári onyng búl әreketi jaqsylyq bolmaq. Al endi (muzyka tyndaumen) qúlshylyqty maqsat etpese, sonday-aq kýnәni de niyet etpese, onyng búl әreketi sharighat keshiretin bos әreket bolmaq. Búl adamnyng bau-baqshada seruendeui, esik aldynda demalyp otyruy siyaqty jay is-qimyly siyaqty bolmaq», – degen (Muhallә 9/60).

«Ánning de estisi bar, eseri bar,

Tyndaushynyng qúlaghyn keseri bar.

Aqyldynyng sózindey oily kýidi

Tyndaghanda kónilding óseri bar...», degen hәkim Abaydyng sózi muzyka men әuenge berilgen ólshem ispetti.

Dese de, sharighat atynan sóilemes búryn myna jaytty eskerip jýrsek iygi. Imam Shafighy «Ál-Ýmm» enbeginde bylay jazady: Ábu Hanifanyng shәkirti Ábu Yusuf: «Bilim iyeleri bolghan bizding sheyhtardyng kózin kórdim. Olar Allanyng kitabynda ashyq jәne eshbir tәpsirsiz bolghan mәseleden basqa búl adal, búl haram dep pәtua berudi jaqtyrmaytyn».

Al Ábu Sәghlәbә Hushәny (Alla oghan razy bolsyn) riuayat etken hadiste: «Aqiqatynda Alla Taghala paryzdardy búiyrdy, salghyrttyq etpender. Jazalardy bekitti, shekten shyqpandar. Tyiymdar jasady, odan ótpender. Al keybir nәrseler jayly ýndemedi, úmytqandyqtan emes senderge degen meyirimnen, ony qazbalamandar», - delingen (Daraqútniy).

Mine, búl hadis asyl dinimizding bolmysyn kórsetedi. Búl jerde Islam sharighaty tolyghymen qamtylghan. Islam sharighatynyng negizderi men tarmaqtaryna qatysty basty ereje osy hadiste aityluda.

Islamdaghy ýlken ghalymnyng biri Imam Shәfighi: «Óleng - ol bir sóz. Sondyqtan onyng jaqsysy - jaqsy, jamany - jaman», – degen. Imam Ábdu әl-Ghany әn-Nәbulusy әl-Hanafi: «Muzykalyq aspaptardan shyghatyn dybys haram emes. Óitkeni qústardyng sayraghany da әuen. Ghalymdardyng bir auyzdy kelisimimen qústyng әueni haram emes. Al eger ol bekershilik, haram nәrselermen aralassa, sol uaqytta tyiym salynady», – degen.

Islam ghúlamalarynyng pikiri boyynsha, izgilikti nasihattau, halyqty otansýigishtikke, imandylyqqa, birlik pen adamgershilikke shaqyru maghynasynda aitylghan әnge rúqsat. Al adamgha jaman oy tastaytyn, mysaly araq pen әdepsiz iske ýndeytin әn aitugha sharighatymyz tyiym salghan.

Ghúlama Abdul-Ghany әn-Nәbulusy ózining kitabynda: «Payghambarymyzdyng keybir hadisterindegi әuenge baylanysty tyiymdar osynday teris baghytqa jeteleytin әuenderge baylanysty bolsa kerek» (әl-Imamul-әkbar Mahmud Shәltut, Ál-Fәtaaua. 355-bet) dep jazady. Iri ghalym Izzuddin Ibn Abdussalamnan muzykalyq aspaptardyng ýkimi jayynda pәtua súraghanda ol kisi: «Búl – mubah)», – dep jauap bergen. Mubah degen sóz oryndasa da, oryndamasa da sauap ne kýnә joq degen maghynany bildiredi.

San ghasyrdan beri Islam dinin ústanyp kele jatqan qazaq halqy últtyq aspabymyz dombyra arqyly әn, terme-tolghau shyrqap, tyndaushyny imandylyqqa, izgilikke, adamgershilikke, Otandy qorghaugha, ata-anamyzdy qadirleuge shaqyrghan. Jyraularymyz el basyna kýn tughan shaqta batyrlarymyzdy jigerlendiru maqsatynda qara dombyrany qolgha alyp, jyr aityp, Otandy qorghaugha ýndegen. Búl jyrlar jauangerlerimizge ruh bergen.

«Eki ishekting birin qatty, birin sәl-pәl kem búra.

Naghyz qazaq – qazaq emes, naghyz qazaq – dombyra!

Bilging kelse bizding jaydy, sodan súra tek qana:

Odan asqan joq shejire, odan asqan joq dana!» dep

Qadyr Myrza-Áli aqyn aitqanday, dombyra – kónening kózi, babadan qalghan asyl miras, qúndy qazyna, últtyq ruhymyz.

Tóleby OSPAN,

Almaty qalasynyng bas imamy

Abai.kz