ۇلتتىق دومبىرا كۇنى قارساڭىندا قمدب دومبىرانىڭ شاريعاتتاعى ورنىنا تۇسىنىكتەمە بەردى. الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى تولەبي وسپان مۋزىكا مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىنا قاتىستى شاريعاتتىڭ ۇكىمىن ءتۇسىندىردى. بۇل تۋرالى اقپاراتتىق ماتەريال قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ (قمدب) رەسمي سايتىندا جاريالاندى.

قمدب تۇسىنىكتەمەسى

وكىنىشكە قاراي سوڭعى كەزدەرى كەيبىر ءدىن ۇستانعان قاۋىم اراسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپابىن شاريعاتقا قايشى دەيتىن سوزدەر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. «ادام بىلمەگەنىنە دۇشپان» دەمەكشى، ادەتتە مۇنداي جاڭساق وي دومبىرا جايلى حابارى جوق جاننان تۋادى. ەندەشە ويىن-ساۋىق جانە مۋزىكا جايلى شاريعاتىمىزدا ايتىلعان بىرقاتار دەرەكتەرگە نازار اۋدارايىق. مۋزىكا مەن اۋەنگە قاتىستى ريۋايات كوپ. ەڭ كەڭ تاراعان دەرەكتەرگە تالداۋ جاساپ كورەيىك.

ايشا انامىز (اللا وعان رازى بولسىن) ءبىر انسار قىزدى ۇزاتادى. سوندا پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «ۋا، ايشا! ويىن-ساۋىق (مۋزىكا) بولدى ما؟ انسارلار ويىن-ساۋىقتى جاقسى كورەدى»، - دەگەن ەكەن (يمام بۇحاري). تابيعين امير يبن ساعد بىلاي اڭگىمەلەيدى: «قۇرادا يبن كاعب جانە ءابۋ ماسعۇد انساري تويدا وتىرعاندا كىردىم. سول جەردە ءان ايتىلىپ جاتقان. مەن: «ۋا، اللا ەلشىسىنىڭ قوس ساحاباسى! ءبادىر شايقاسىنىڭ باتىرلارى! سىزدەر وتىرعان جەردە وسىلاي جاسالادى ما؟» - دەدىم. ەكەۋى: «قالاساڭ وتىر، بىزبەن بىرگە تىڭدا. قالاساڭ، كەت. بىزگە تويدا ويىن-ساۋىق ەتۋگە رۇقسات ەتىلگەن», - دەپ جاۋاپ بەردى» (يمام ناساي).

تاعى ءبىر ريۋاياتتا: «نەكەدە ادال مەن ارام اراسىن داعىرا مەن داۋىس اجىراتادى», - دەلىنگەن (تيرميزي، يبن ماجا، ءناساي). بۇل حاديستەگى داعىرا - مۋزىكالىق اسپاپ، ال داۋىس - ءان-كۇي. تابيعين نافيع ۇستازى، ساحابا ابدۋللا يبن ومار (اللا وعان رازى بولسىن) حاقىندا بىلاي اڭگىمەلەيدى: «يبن ومار سىرنايدىڭ ءۇنىن ەستىگەندە ەكى قۇلاعىنا ساۋساعىن تىعىپ، كولىگىن باسقا باعىتقا بۇردى دا: «ەي، نافيع! ەستىپ تۇرسىڭ با؟» – دەدى. مەن: «ءيا» دەدىم. وسىلاي ءجۇرىپ كەتە بەردىك. سوسىن: «جوق، ەستىلمەيدى»، - دەگەنىمدە قۇلاعىنان قولىن الىپ: «پايعامبارمەن (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) بىرگە بولعانىمدا وسىنداي ءۇندى ەستىگەندە وسىلاي ەتكەن ەدى»، - دەيدى (احمەد، ءابۋ داۋد، يبن ماجا). ال حافيز يبن حازم كىتابىندا مۇحاممەد يبن سيرين دەرەگىندە ابدۋللا يبن ومار (اللا وعان رازى بولسىن) ساز تارتاتىن كۇڭ ايەلدىڭ اۋەنىن ەستىگەندىگى جايلى ريۋايات ەتىلەدى. جوعارىداعى ريۋايات لەگىن سالىستىراتىن بولسا، اۋەندى تۇبەگەيلى تىيىم سالىنعان دەپ ايتۋعا كەلمەيدى.

ۇقبا يبن امير (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتكەن حاديستە: «ەر كىسىنىڭ ساداق اتۋ، ات باپتاۋ جانە ايەلىمەن ۋاقىت وتكىزۋىنەن باسقا ءاربىر نارسە بوس، جالعان», - دەلىنگەن.(احمەد، تيرميزي، يبن ءماجا). وسى حاديستەگى «جالعان» سوزىنە سۇيەنىپ، اۋەندى جانە مۋزىكانى حارام دەيتىندەر بار. الايدا حاديستەگى «جالعان» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن عالىمدار «پايداسى جوق» دەپ تۇسىندىرگەن. سوعان سۇيەنە وتىرىپ، زياندى بولماعان جانە مىندەتتى ىسكە كەدەرگى بولمايتىن ءاربىر (سپورت، مۋزىكا جانە ت.ب.) ساۋىق ءتۇرى – مۋباح، ياعني ەرىكتى ءىس تۇرىنە جاتادى دەگەن.

ساحابا ءابۋ ءداردا (اللا وعان رازى بولسىن): «مەن اقيقاتقا كومەك بەرەتىن جالعان (بوس، ەشبىر زيانى جوق ءىس-ارەكەت) ءبىر نارسەمەن جانىمدى تىنىقتىرامىن»، – دەيدى ەكەن. ساحابانىڭ «جالعان» دەپ تۇرعانى - نيەتكە جاراسا ۇكىمى وزگەرەتىن جايت. ويى مەن ماقساتى جىمىسقى بولسا، كۇناعا اينالادى. نيەتى ءتۇزۋ، ويى تازا بولسا، ىزگىلىك بولاتىن ءىس.

مۋزىكا جانە اۋەنگە قاتىستى ريۋاياتتارعا تالداۋ جاساعان ءحاديسشى عالىم يبن حازم: «كىسى اۋەن تىڭداۋىن كۇنا ىسكە ارقاۋ ەتسە – پاسىقتىق. اۋەننەن باسقا ىستە دە ءدال وسىلاي. ال (مۋزىكا، اۋەن تىڭداۋمەن) جانىن تىنىشتاندىرىپ، قۇلشىلىققا قۋات الماق بوپ، ونىمەن ىزگىلىككە ءوزىن جىگەرلەندىرۋ بولسا، ول - ىزگى ادام. ءارى ونىڭ بۇل ارەكەتى جاقسىلىق بولماق. ال ەندى (مۋزىكا تىڭداۋمەن) قۇلشىلىقتى ماقسات ەتپەسە، سونداي-اق كۇنانى دە نيەت ەتپەسە، ونىڭ بۇل ارەكەتى شاريعات كەشىرەتىن بوس ارەكەت بولماق. بۇل ادامنىڭ باۋ-باقشادا سەرۋەندەۋى، ەسىك الدىندا دەمالىپ وتىرۋى سياقتى جاي ءىس-قيمىلى سياقتى بولماق»، – دەگەن ء(مۋحاللا 9/60).

«ءاننىڭ دە ەستىسى بار، ەسەرى بار،

تىڭداۋشىنىڭ قۇلاعىن كەسەرى بار.

اقىلدىنىڭ سوزىندەي ويلى كۇيدى

تىڭداعاندا كوڭىلدىڭ وسەرى بار...», دەگەن حاكىم ابايدىڭ ءسوزى مۋزىكا مەن اۋەنگە بەرىلگەن ولشەم ىسپەتتى.

دەسە دە، شاريعات اتىنان سويلەمەس بۇرىن مىنا جايتتى ەسكەرىپ جۇرسەك يگى. يمام شافيعي «ءال-ءۇمم» ەڭبەگىندە بىلاي جازادى: ءابۋ حانيفانىڭ شاكىرتى ءابۋ يۋسۋف: «ءبىلىم يەلەرى بولعان ءبىزدىڭ شەيحتاردىڭ كوزىن كوردىم. ولار اللانىڭ كىتابىندا اشىق جانە ەشبىر ءتاپسىرسىز بولعان ماسەلەدەن باسقا بۇل ادال، بۇل حارام دەپ ءپاتۋا بەرۋدى جاقتىرمايتىن».

ال ءابۋ ساعلابا ءحۋشاني (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتكەن حاديستە: «اقيقاتىندا اللا تاعالا پارىزداردى بۇيىردى، سالعىرتتىق ەتپەڭدەر. جازالاردى بەكىتتى، شەكتەن شىقپاڭدار. تىيىمدار جاسادى، ودان وتپەڭدەر. ال كەيبىر نارسەلەر جايلى ۇندەمەدى، ۇمىتقاندىقتان ەمەس سەندەرگە دەگەن مەيىرىمنەن، ونى قازبالاماڭدار», - دەلىنگەن (داراقۇتني).

مىنە، بۇل حاديس اسىل ءدىنىمىزدىڭ بولمىسىن كورسەتەدى. بۇل جەردە يسلام شاريعاتى تولىعىمەن قامتىلعان. يسلام شاريعاتىنىڭ نەگىزدەرى مەن تارماقتارىنا قاتىستى باستى ەرەجە وسى حاديستە ايتىلۋدا.

يسلامداعى ۇلكەن عالىمنىڭ ءبىرى يمام شافيعي: «ولەڭ - ول ءبىر ءسوز. سوندىقتان ونىڭ جاقسىسى - جاقسى، جامانى - جامان»، – دەگەن. يمام ءابدۋ ءال-عاني ءان-ءنابۋلۋسي ءال-حانافي: «مۋزىكالىق اسپاپتاردان شىعاتىن دىبىس حارام ەمەس. ويتكەنى قۇستاردىڭ سايراعانى دا اۋەن. عالىمداردىڭ ءبىر اۋىزدى كەلىسىمىمەن قۇستىڭ اۋەنى حارام ەمەس. ال ەگەر ول بەكەرشىلىك، حارام نارسەلەرمەن ارالاسسا، سول ۋاقىتتا تىيىم سالىنادى»، – دەگەن.

يسلام عۇلامالارىنىڭ پىكىرى بويىنشا، ىزگىلىكتى ناسيحاتتاۋ، حالىقتى وتانسۇيگىشتىككە، يماندىلىققا، بىرلىك پەن ادامگەرشىلىككە شاقىرۋ ماعىناسىندا ايتىلعان انگە رۇقسات. ال ادامعا جامان وي تاستايتىن، مىسالى اراق پەن ادەپسىز ىسكە ۇندەيتىن ءان ايتۋعا شاريعاتىمىز تىيىم سالعان.

عۇلاما ابدۋل-عاني ءان-ءنابۋلۋسي ءوزىنىڭ كىتابىندا: «پايعامبارىمىزدىڭ كەيبىر حاديستەرىندەگى اۋەنگە بايلانىستى تىيىمدار وسىنداي تەرىس باعىتقا جەتەلەيتىن اۋەندەرگە بايلانىستى بولسا كەرەك» ء(ال-يمامۋل-اكبار ماحمۋد ءشالتۋت، ءال-ءفاتااۋا. 355-بەت) دەپ جازادى. ءىرى عالىم يززۋددين يبن ابدۋسسالامنان مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ۇكىمى جايىندا ءپاتۋا سۇراعاندا ول كىسى: «بۇل – مۋباح)»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن. مۋباح دەگەن ءسوز ورىنداسا دا، ورىنداماسا دا ساۋاپ نە كۇنا جوق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

سان عاسىردان بەرى يسلام ءدىنىن ۇستانىپ كەلە جاتقان قازاق حالقى ۇلتتىق اسپابىمىز دومبىرا ارقىلى ءان، تەرمە-تولعاۋ شىرقاپ، تىڭداۋشىنى يماندىلىققا، ىزگىلىككە، ادامگەرشىلىككە، وتاندى قورعاۋعا، اتا-انامىزدى قادىرلەۋگە شاقىرعان. جىراۋلارىمىز ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا باتىرلارىمىزدى جىگەرلەندىرۋ ماقساتىندا قارا دومبىرانى قولعا الىپ، جىر ايتىپ، وتاندى قورعاۋعا ۇندەگەن. بۇل جىرلار جاۋانگەرلەرىمىزگە رۋح بەرگەن.

«ەكى ىشەكتىڭ ءبىرىن قاتتى، ءبىرىن ءسال-ءپال كەم بۇرا.

ناعىز قازاق – قازاق ەمەس، ناعىز قازاق – دومبىرا!

بىلگىڭ كەلسە ءبىزدىڭ جايدى، سودان سۇرا تەك قانا:

ودان اسقان جوق شەجىرە، ودان اسقان جوق دانا!» دەپ

قادىر مىرزا-ءالى اقىن ايتقانداي، دومبىرا – كونەنىڭ كوزى، بابادان قالعان اسىل ميراس، قۇندى قازىنا، ۇلتتىق رۋحىمىز.

تولەبي وسپان،

الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى

Abai.kz