1976 jyly on jyldyq "mәdeny revolusiya" ayaqtalyp, Qytay resmy týrde shekarasyn әlemge ashty. 1978 jyldan bastap reformalar men ashyq esik sayasatyn jýzege asyrdy. Kommunistik partiya óz últynyng jaghdayyna sýiene otyryp, ghylymy jәne útymdy týrde sheshim qabyldap, partiya men elding nazaryn jana kezenge, yaghni, "taptyq kýresten" "ekonomikalyq qúrylysqa" auystyrdy. Búl perspektivadaghy ózgeris jәne sayasy jaghdaydyng túraqtanuy sózsiz әdeby ortagha, jazushylardyng shygharmashylyq baghytyna óz әserin berdi.

Den Syaopin basshylyghyndaghy Qytay Kommunistik Partiyasy Ortalyq Komiytetining 11-shaqyrylymynyng III plenumy ( 18-22 jeltoqsan 1978 jyl) jәne de Býkilqytaylyq әdebiyet pen óner qyzmetkerlerining IV qúryltayy (30 qazan 1979 jyl) boldy. Qúrylytay taqyryby "繁荣文艺创作 - әdebiyet-kórkemóner jasampazdyghyn damytu" boldy. Chjou Yannyng (eng yqpaldy әdebiyet synshysy, iydeolog) bayandama jasady, sosialistik әdebiyet pen ónerdi odan әri damytu turaly úsynystaryn ortagha qoydy jәne songhy birneshe jyl ishinde jazylghan jaqsy әdeby jәne kórkem shygharmalardy joghary baghalady. Búl jazushylargha búdan keyin shygharmashylyq proseste "ne jazu kerek jәne qalay jazu kerek?" degen súraqtargha iytermelep, ong ról atqardy. Múnda, eng aldymen, ekonomikalyq reforma jýrgizuge shaqyrumen qatar, basshylyq ziyaly qauymdy «sanany azat etuge, oilaudy ózgertuge» shaqyrdy. Osylaysha, kezinde qoghamdyq ómirden qudalanghan ziyaly qauymnyng búrynghy ataq-danqyn qalpyna keltiru ýshin jasalghan alghashqy qadam boldy. Ádebiyet memleket isi sondyqtan ony jasaytyn qalamgerlerdi әdil týrde marapattau, olargha qarjylay syilyq beru mәselesi ortagha qoyyldy.

Qytay jazushylar odaghy eng ýzdik romandargha Mau Dýng atyndaghy әdeby syilyq, tarihy dastandargha Yaau Shýegin atyndaghy әdeby syilyq, kino salasyndaghylargha Sha Yan atyndaghy әdeby syilyq, drama maytalmandaryna Sau uy atyndaghy syilyqty berudi úighardy, sonymen birge Beyjiyndik shygharmalargha Lau Shy atyndaghy әdeby syilyq, povesti, ocherk, ólen, san un, aralaspa janrdaghy shygharmagha, audarma maytalmandaryna Lu Shýn atyndaghy әdeby syilyqty berudi bekitti. Múnyng ishinde Mau Dýn jәne Lu Shýn atyndaghy syilyqtar memlekttik dengeydegi óte ýlken syilyqtar. Sonymen qatar ólke (rayon) dengeyinde Jau Shauli, Bing Shyn, Go Moro syndy qalamgerler atyndaghy әdeby syilyqtar da taghayyndaldy. Búl әdebiyet sahnasyna jaqsy tuyndylarmen birge jana aghymdardy alyp keldi. Jana әdeby gazet-jurnaldar payda boldy.

1980 jyly partiya Ortalyq Komiyteti "文艺为人民服务，为社会主义服务 әdebiyet pen óner halyq pen sosializmge qyzmet etedi" degen jalpy úranyn úsyndy. Osy úrandardan keyin qytay әdebiyetshileri «jana әdebiyet» jasaugha talpyndy. Qytay әdebiyeti “伤痕-jaraly әdebiyet”, “反思-keri oilau” “改革文学-reforma әdebiyeti”syndy kezenderden ótip, jana aghym “寻根文学-tamyryn izdeushiler” әdebiyetine úlasty, osydan keyin qytay әdebiyetinde ýlken ózgerister bastaldy.

Tarihy oqigha retinde 1984 jyly qarashada Hanchjouda （杭州） ótken "新时期文学的回顾与预测-Jana dәuirdegi әdebiyet: sholu jәne boljam" atty konferensiyasy ýlken manyzgha ie boldy. Osy konferensiyada «sol zamanghy әdebiyet qay baghytqa bet búru kerek, әdebiyette qanday taqyryptar kóterilu kerek» syndy súraqtar talqylanylyp, úsynystar aityldy. Kezdesude 1985 jyldan keyingi tildik mәseleler, relyativizm, daosizm jәne mәdeny dәstýrler, sonday-aq modernizm siyaqty kóptegen ózekti taqyryptar qozghaldy. Qatysushylar negizinen jas jәne orta jastaghy jazushylar men synshylar boldy, olardyng bastylary: Han Shaogun(韩少功), Ly Tuo（李拓）, Chjen IY（郑义）, Achen（阿城）, Ly Hanu(李杭育), U Lian(吴亮), Ly Chiynsiy(李庆西), Ly Honchjen(季红真), Huang Szypiyn(黄子平), Suy Szedung (许子东), Chen Syhe(陈思和) syndy әdebiyet ókilderi edi, keyinirek olar “知青作家”-Bilimdi jas jazushylar dep ataldy. Ol kezde konferensiyanyng naqty formasy jәne belgili bir taqyryby bolghan joq, tek barlyghy ózderin tolghandyratyn әdeby mәseleler boyynsha pikirlesti jәne әdebiyettegi qazirgi jaghday men bolashaqta ne jazu turaly óz oilaryn bildirdi. Alayda, osy kezdesude bәrining oiyndaghy taqyryptyng biri - mәdeniyetti әdeby mýddelerding qataryna qosu, sonymen qatar Batysqa esh negizsiz elikteudi toqtatu, shygharmada adam ómirin naqtylap, terendete jazudy bastau, sonymen birge "Qytayding ishki problemasyna" kóp kónil bóludi dәriptedi. Kezdesu barysynda A Chennyng «棋王-shahmat koroli», Markestin  «百年孤独-Jýz jyldyq jalghyzdyq» jәne Ma Yuannyng «冈底斯的诱惑 -Gandisting azghyruy» syndy shygharmalar kópshilikting nazaryn audaryp, talqylandy. Jazushylar Nobeli әdebiyet syilyghyn alghan «百年孤独-Jýz jyldyq jalghyzdyq» romany negizinde әdebiyetti últtyq mәdeniyetti dәripteu maqsatynda jazugha sheshim qabyldady. "Jýz jyldyq jalghyzdyq" romany Qytay jazushylaryn Latyn Amerikasy mәdeniyetining siqyrly órnegimen tang qaldyrdy, sonymen qatar olar ózderining tanymal jәne dәstýrli mәdeniyetin osy romangha sýiene otyryp zerttey bastady. Osylaysha, Latyn Amerikasyndaghy siqyrly realizmdi salystyrmaly zertteu aimaqtyq mәdeny zertteulerding taghy bir baghytyn qalyptastyrdy. Mysaly, Den Nan (邓楠) jahandanu jaghdayynda últtyq әdebiyet pen últtyq mәdeny sәikestilikting úqsastyghyn rastady, sodan keyin olardyng arasyndaghy aiyrmashylyqtardy teoriyalyq innovasiyalar, metaforalyq jәne simvoldyq әdisterdi qoldanyp anyqtady, shygharmadyghy әngimeleu әdisindegi úqsastyqtar men aiyrmashylyqtardy qarastyrdy jәne dinge degen kózqarasyn bildirdi. Lokalizasiyagha basa nazar audaru jәne ózindik erekshelikke úmtylu, osy arqyly úqsastyqtar men olardyng arasyndaghy aiyrmashylyqtardy tereng týsinuge jol ashty. Tarihy jaghdaylardyng shekteulerine baylanysty, "Jýz jyldyq jalghyzdyqty" zerdeleu barysynda qytay jazushylary jazu daghdylary men taqyrypty tandaugha tym kóp kónil bóldi jәne últtyq mәdeniyettegi ýlken jetistikterdi bildiru ýshin qoldanghan әdisteri ýshin búl jaqsy synaq boldy. Degenmen, qytay jazushylarynyng kókeyinde "Jýz jyldyq jalghyzdyq" romany sekildi Nobeli syilyghyn jenip alu degen maqsat túrdy.

Kezdesuden keyin jazushylar bir uaqytta "mәdeniyet" jәne "últ tamyry" turaly teoriyalyq maqalalar jariyalady. Olar qytay әdebiyeti әlemdik әdebiyetpen dialog jýrgizu ýshin últtyng mәdeny tau jynystaryna tereng boylap keng jәne tereng mәdeny qazba júmystaryn jýrgizu kerek dep sanady; Modernizasiya prosesining әseri olardy últtyq mәdeny ruhtyng "shyghu tegi" (zattardyng "tamyry") izdeumen dәstýrge qazirgi kózqaraspen qaraugha mәjbýr etti. Ótken әleumettik jәne sayasy sebepterge baylanysty býlingen últtyq ruhty qalpyna keltirip, "modernizasiya"prosesining berik negizin qamtamasyz etu kerek degen tújyrymgha keldi.

1980 jyldyng ortasyna qaray әdebiyetting damuynyng jana satysyna kóterilui bayqaldy. Búnday betbúrysqa qytay qoghamynyng shetelding әdeby audarmalarymen jәne batys mәdeniyeti jónindegi enbektermen, filosofiyasymen, ónerimen tanysuy boldy. Búl ózgerister әdebiyettegi jana ruhtyng payda boluyna sebepker boldy. Birneshe ondaghan jyldyqtardaghy әlem әdebiyetining damu prosesinen shetkeri qalghan qytay әdebiyeti tek 1980 jyldyng ortasyna qaray belsendi «qabyldaushy» rólin oinay bastady. Batystyng әlem әdebiyetindegi qalyptasyp qoyghan damu satylaryn tez ýirenip, ózderining qalyp qoyghan jerlerin az uaqyttyng ishinde jedel týrde toltyrugha kiristi.

Bәrinen búryn, jana sana aghymyna jәne tvorchestvolyq tәsilderge iltipat bildirgen aqyndar boldy, oghan dәlel 1980 jyldyng basynda modernistik tәsilderdi belsendi  qoldanatyn «朦胧诗派túmandy poeziya» aghymy payda boldy. Onyng negizgin qalaghan Gu Chen, Bey Daolar boldy. Jana poeziyanyng ózegi bolyp, 1980 jyldyng ortasyna qaray «jana tolqyn poeziyasy» qalyptasty, búl aghym óz arnasyn keneytti. Onyng daryndy ókilderine Szyan He, Shu Tin jәne Lyan Syaobin boldy. Osy kezeng poeziyasynyng sipattamasyna adam taghdyryna býkil әlemdik kózqaras, adam men tabighattyng filosofiyalyq sanattyq ýilesimdiligi, olardyng qatar ómir sýrui men ózara әseri kiredi. Sonymen qatar, aqyndardyng nazary óz shygharmashylyqtarynda kórinis bergen mifter men anyzdargha, mәdeniyet múrasyna audy.

Osyghan úqsas tendensiyalar kórkem proza salasynda da kórinis berdi.

Jastyq shaqtary shalghay jatqan tauly auyl-aymaqtarda ótken jazushylar qarapayym halyqtyng túrmys-tirshiligi jәne mәdeniyetin baylanystyra otyryp jazdy. Búl topta Mo Yan, A Chen, Szya Pinva, Ly Haniu, Chjan Chenchji, Van Aniy degen jazushylar jarq etip kórindi. Dәl osy uaqytta sujetti prozada modernizmdi «qara qaljyn», «sana aghymy» siyaqty әdisterine say qabyldaghan jas jazushylar payda boldy. Búl jas jazushylardyng qataryna Lu Sola, Suy Siyn, Cheni Jani degen jazushy hanymdar payda boldy. Olardyng shygharmashylyqtarynda ómirge degen renish, әke men bala arasyndaghy qatynasta morali jәne adamgershilik dep eski dәstýrdi ústanghan kózqarasqa narazylyqtaryn bayqaymyz. Mo Yannyn, Sani Suenin, Ma Yuannyn, Van Shonyn, Su Tunnyn, Yuy Huanyn, Cheni Sunyanyng shygharmashylyqtary modernizm men postmodernizmning tәsilderin qayta jasaudyng jana belesin kórsetti. Olardyng avangardty prozasyn airyqsha derbes stilide jәne tilding shúraylyghy erekshelep túrdy.

1980 jyldyng ortasyna qaray qytay dramasy salasynda da jana jetistikter, «eksperiymentaldy teatr» degen qúbylystar payda bolady. Dәstýrli qytay realizmin, onyng batystyq ýlgilerimen úshyrasqan kezindegi, qayta qalyptastyru, jәne әdebiyetting jana kórkem tәsildermen tanysuy qazirgi qytay әdebiyeti dramasyn edәuir jana satygha shyghardy. Alghashqy «eksperiymentaldy dramalardyn» qataryna Sha Esinnyn, Szin Fusyanyn, Ma Chjunszuannyng piesalaryn jatqyzamyz. Eksperiymentaldy dramanyng odan әri damuyna qatty әser etken Gao Sinszyannyn  modernizmning aiqyn keskinderin kórsetken «Avtobus ayaldamasy» degen piesasy boldy. Keyinirek Gao Sinszyan ózining talantyn kórkem prozada da kórsetip, 2000 jyly birinshi qytay jazushysy retinde Nobeli әdebiyet syilyghyna ie bolady. Qytayda 1980 jyldyng ortasyna qaray Gao Sinszyannan basqa Lu Shugan jәne Van Peygun degen siyaqty dramaturg-eksperiymentatorlar ózderin kórsete bildi. 1980 jyldyng ekinshi jartysynda dramaturgiyada mazmúnynyng shynayylyghy modernizmge tәn kórkem tehnikamen ýilese bildi.

1980 jyldyng sonyna qaray shyqqan shygharmalarda ýilesimdi ómir sýrgen kórkem tәsilderdi alu jәne últtyq әdeby dәstýrler, basynda qytay synshyldarynyng keybir terminologiyalyq kelispeushilikterin tudyrghan, alayda ol әdebiyetting kópbaghdarly beynesin kórsetti. Ádebiyet shynayy ómirdi beyneleuge, әleumettik ózgerister men halyqtyng túrmysyn shynayy kórsetuge baghyttaldy. Jazushylar zamanauy ómirding aghymyn sezinip, qoghamnyng әrtýrli qyryn kórkem shygharmalar arqyly jetkizdi. Qalalardyng qarqyndy damuy men auyldyq jerlerdegi reformalardyng auqymdylyghy, qarapayym halyqtyng kýndelikti túrmys-tirshiligi men iri әleumettik mәselelerding talqylanuy – osy kezendegi realistik әdebiyetting basty taqyryptary boldy. 1980 jyldyng ekinshi jartysyndaghy avangardtyq prozagha qaraghanda, әdeby tilde kýrdelendirilgen jәne astarly stiliden sheginu bayqaldy. 1990 jylghy shygharmalardyng kópshiligining tili halyqtyng shynayy tilining kórinisin berdi, keyde biraz túrpayy, degenmen de halyqtyng jýregine birden týsinikti, jete qoyatyn til boldy.

Taqyryptyq túrghydan, reforma ýderisin sipattau manyzdy erekshelikke ainaldy. Mysaly, Szyan Szylunnyng «Chjao fabrika diyrektory qyzmetke kiristi»atty shygharmasy reforma dәuirinde payda bolghan janashyl túlghalardy beynelep, eski men jananyng qaqtyghysyn aiqyn kórsetti. Búl shygharma ózgeristerge úmtylghan jandardyng batyldyghyn sipattay otyryp, sol kezdegi qoghamnyng janarugha degen yntasyn beyneledi. Sonymen qatar, qoghamnyng tómengi taptaghy adamdardyng ómiri turaly jazylghan shygharmalar da ózektiligin joghaltpady. Lu Yaonyng «Qarapayym әlem» atty romany zaman aghynynda qarapayym adamdardyng basynan ótken qiyndyqtardy keng kólemde suretteydi. Shygharmadaghy Suni Shaoani, Suni Shaopin siyaqty keyipkerler arqyly jazushy kedeylik pen qiynshylyqtargha qarsy kýresting kórinisin sheber jetkizip, adamnyng jigeri men ruhany súlulyghyn beyneleydi. Búl tuyndy qoghamnyng әrtýrli әleumettik toptarynyng ómiri men ruhany bolmysyn tereng týsinuge mýmkindik beredi.

1980 jyldan keyingi әdebiyetting qayta qúryluynyng alghashqy kezenindegi barlyq әdebiyetshilerdi eki topqa bólip qarastyrugha bolady: shygharmashylyqqa qayta oralghandar jәne janadan bastaushylar. Alghashqy kezende әdebiyetshilerden qyzuqandylyq bayqaldy, sebebi olar óz dәuirining qúrghan toryna týsip qalghan andar sekildi boldy. Ortaq taqyryby ózderi kórgen tragediyalyq taqyryp boldy. Ásirese, «shramdar aghysyn» qúryp, odan keyin ol «búrynghy turaly oi-tolghanysqa» ainalghan kórkem prozada kórinis berdi. Onyng negizgi ókilderi Van Men, Sun Veysi, Fen Szisay, Chjan Syani, Gao Syaoshen, Chjan Syanilyan, Ly Goveni boldy.

Reformalargha arnalghan kurstardyng payda boluy qoghamda soghan say sayasi-ekonomikalyq basymdylyqty qúryluyna alyp keldi. Sol sebepten Qytaydyng әdebiyet salasyndaghy  sayasy mәselelerdegi shyndyqtyng aityluy tanghalarlyq jaghday emes. Eldegi qayta qúrylu – reformalar turaly týsinikterdi arqau etken әdebiyet aghymy payda boldy. Ony alghashqy ókili Szyan Szylun bolsa, «reforma әdebiyetinin» jaryq ókilderining ishinen Ke Yunilunyn, Chjan Szennin, Ly Govenyanyn, Gao Syaoshennin, Chjan Syanilyanndar edi, olar ómir joldaryndaghy qiynshylyqtary men jetistikterin beynelegen enbekterin ataugha bolady.

HH-ghasyrdyng 90 jyldarynan song Qytay mýlde ýlken ózgeriske úshyrady, sauda-sattyq ekonomikasy jandandy, qytay halqynyng egistik eguge degen mahabbatyn sauda-sattyqqa degen qyzyghushylyghy basyp týsti, barsha qytay últy jana naryqtyq kózqarastyng ishinde ómir sýrdi, «Damu degen dau jýrmeytin shyndyq», «jalpy halyqtyq ishki ónim» degen kózqarasty jәne ghylym arqyly damu baghytyn ústandy, ýzdiksiz reforma jasau, ýzdiksiz ortagha beyimdelu, ýzdiksiz algha ilgerileu degen siyaqty týrli baghyttarda úrandatty. Osy zaman qytay әdebiytinde orasan zor ózgeris payda boldy, búnda adamdar tanymdyq jaqtan tómendep, sauda-sattyq  ekonomikasynyng jetegimen tútynu mәdeniyeti qalyptastyrdy, osylaysha osy zamandaghy mәdeniyette, әdebiyette adamdyq qúqyq, azamattyq sana mәselesi kóterildi, shetelde túratyn qytay jazushylary men sheteldik kýshterding yqpalynda әdebiyet kóp baghdarlylyqqa beyimdeldi, adamdardyng gumanitarlyq ruhany súranystary sóz bola bastady, әdebiyette ishki iyrimder tómendep, býgingi jargon sózder ene bastady, tútynu mәdeniyeti, әdebiyette týrli týsti oi-tolghamdar beynelenetin boldy, jana ghasyrdyng jana mәseleleri kórinis taba bastady. Ádeby shygharmashylyqta jazushylargha óz oiyndaghysyn erkin jazugha tolyghymen mýmkindik berildi, әdebitte býgingi kýnning úsaq-týiek taqyryptary jәne zamandanu dep úyatsyzdau dýniyeni jazu óz aldyna ýrdiske ainaldy. Sonymen qatar býgingi kýnning tútynu mәdeniyetin dәripteu basty nazargha ústaldy.

HH-ghasyrdyng songhy mezgilderinde tek tómen qarap alyp kitaby jazghyshtyqtyq ózgerip, naqty bolghan ister ghana jazylyp, aqparattyq, didakatipti shygharmalar jaryqqa shyqty. HHI-ghasyrda jazushylargha materiyaldyq qajet qamtamassyz etilip, olargha ruhani, qoghamdyq mәselelerge shyndap kirisuge mýmkindik berildi. Sol sebepti de әdebiyetke qazirgi zaman mәdeniyeti qatty әser berip, әdebiyette kóp baghdarlylyqqa jol berildi. 1990 jyldarda әdebiyet teoriyasy turaly talas boldy, әdebiyet janrlaryn tolyqtyratyn sahnalyq qoyylymdar, kino, ghalamtor әdebiyeti jana janr retinde qalyptasa bastady.

QHR-nyng jan-jaqty reformalardy jýrgizui 1990 jyldary naryqtyq ekonomikanyng qarqyndy ósuine alyp keldi, ol óz kezeginde qytay әdebiyeti tәjiriybe jýzinde massalyq mәdeniyetting kórinisimen soqtyghysty. Sol uaqytta qytay qoghamynyng jana mazmúngha toly qytay әdebiyeti barlyq kóp týrli kórkem formalardy qoldanatyn dara shygharmashylyqty aldynghy qatargha shygharyp, gýldenuge ótti.

Ádebiyetti qarapayymdylandyru Qytay shygharmashylyghynda qarapayym adamnyng taghdyryna dәstýrli týrde kónil bólu, halyqtyng ómirine eshqanday da әsirelemey qarau, kýndelikti tirshilikti shekten tys tәptishtep jazu-neorealizmning damuyna alyp keledi. Ádebiyettanu múnday sipatqa ie shygharmashylyqtargha tabighilyq realizm termiynin qoldanady. Osynday ekzistensialdy prozanyng jarqyn ókilderi bolyp Fan Fan, Chy Li, Lu Chjeniuni, Lu Hen, Su Huadun degen jazushylar boldy.

1990 jyldary Qytayda eng alghash óz shygharmalaryn kóptegen tabynushylarynyng әdil sotyna shygharatyn «әdebiyet jelisi» payda boldy.

1990 jyldarda maqsaty kórermendermen tyghyz emosionaldy kópir qúru, kishi teatrlar ýshin qozghalystar bayqaldy. Eksperiymentaldy teatrlar búl kezde postmodernistik dramaturgiyagha sýiendi. Búl salada baghyt berip otyrghan Men Szinhuy men Go Shisin boldy. Al qalghan ústanymdar neorealizmdi qoldaushylardyng qolynda bolady.

1990 jyldary publisistikalyq shygharmashylyq sahnagha shyqty. Basqa janrlarda jýrgen kóptegen avtorlar publisistikalyq baghytqa auysty. Búl janrda Yuy Su, Chjan Chenchjy jәne Szya Pinvanyng enbekteri erekshe aitylady. Songhy on jyldyqtaghy әdebiyet erekshe dinamikalyq jәne jemisti damuyn kórsetti, sol sebepten, ótken onjyldyqty – qytay әdebiyetining damuynyng eng manyzdy kezeni dep aitugha әbden bolady.

Núrhalyq Abdyraqyn,

Ál-Faraby atyndaghy QazÚU Shyghystanu fakuliteti Qytaytanu kafedrasynyng assistent professory

Abai.kz