1976 جىلى ون جىلدىق "مادەني رەۆوليۋتسيا" اياقتالىپ، قىتاي رەسمي تۇردە شەكاراسىن الەمگە اشتى. 1978 جىلدان باستاپ رەفورمالار مەن اشىق ەسىك ساياساتىن جۇزەگە اسىردى. كوممۋنيستىك پارتيا ءوز ۇلتىنىڭ جاعدايىنا سۇيەنە وتىرىپ، عىلىمي جانە ۇتىمدى تۇردە شەشىم قابىلداپ، پارتيا مەن ەلدىڭ نازارىن جاڭا كەزەڭگە، ياعني، "تاپتىق كۇرەستەن" "ەكونوميكالىق قۇرىلىسقا" اۋىستىردى. بۇل پەرسپەكتيۆاداعى وزگەرىس جانە ساياسي جاعدايدىڭ تۇراقتانۋى ءسوزسىز ادەبي ورتاعا، جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق باعىتىنا ءوز اسەرىن بەردى.

دەن سياوپين باسشىلىعىنداعى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 11-شاقىرىلىمىنىڭ III پلەنۋمى ( 18-22 جەلتوقسان 1978 جىل) جانە دە بۇكىلقىتايلىق ادەبيەت پەن ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ IV قۇرىلتايى (30 قازان 1979 جىل) بولدى. قۇرىلىتاي تاقىرىبى "繁荣文艺创作 - ادەبيەت-كوركەمونەر جاسامپازدىعىن دامىتۋ" بولدى. چجوۋ ياننىڭ (ەڭ ىقپالدى ادەبيەت سىنشىسى، يدەولوگ) بايانداما جاسادى، سوتسياليستىك ادەبيەت پەن ونەردى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا قويدى جانە سوڭعى بىرنەشە جىل ىشىندە جازىلعان جاقسى ادەبي جانە كوركەم شىعارمالاردى جوعارى باعالادى. بۇل جازۋشىلارعا بۇدان كەيىن شىعارماشىلىق پروتسەستە "نە جازۋ كەرەك جانە قالاي جازۋ كەرەك؟" دەگەن سۇراقتارعا يتەرمەلەپ، وڭ ءرول اتقاردى. مۇندا، ەڭ الدىمەن، ەكونوميكالىق رەفورما جۇرگىزۋگە شاقىرۋمەن قاتار، باسشىلىق زيالى قاۋىمدى «سانانى ازات ەتۋگە، ويلاۋدى وزگەرتۋگە» شاقىردى. وسىلايشا، كەزىندە قوعامدىق ومىردەن قۋدالانعان زيالى قاۋىمنىڭ بۇرىنعى اتاق-داڭقىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاسالعان العاشقى قادام بولدى. ادەبيەت مەملەكەت ءىسى سوندىقتان ونى جاسايتىن قالامگەرلەردى ءادىل تۇردە ماراپاتتاۋ، ولارعا قارجىلاي سىيلىق بەرۋ ماسەلەسى ورتاعا قويىلدى.

قىتاي جازۋشىلار وداعى ەڭ ۇزدىك روماندارعا ماۋ ءدۇڭ اتىنداعى ادەبي سىيلىق، تاريحي داستاندارعا يااۋ شۇەگىن اتىنداعى ادەبي سىيلىق، كينو سالاسىنداعىلارعا شا يان اتىنداعى ادەبي سىيلىق، دراما مايتالماندارىنا تساۋ ۋي اتىنداعى سىيلىقتى بەرۋدى ۇيعاردى، سونىمەن بىرگە بەيجيڭدىك شىعارمالارعا لاۋ شى اتىنداعى ادەبي سىيلىق، پوۆەست، وچەرك، ولەڭ، سان ۋن، ارالاسپا جانرداعى شىعارماعا، اۋدارما مايتالماندارىنا لۋ ءشۇن اتىنداعى ادەبي سىيلىقتى بەرۋدى بەكىتتى. مۇنىڭ ىشىندە ماۋ ءدۇن جانە لۋ ءشۇن اتىنداعى سىيلىقتار مەملەكتتىك دەڭگەيدەگى وتە ۇلكەن سىيلىقتار. سونىمەن قاتار ولكە (رايون) دەڭگەيىندە جاۋ شاۋلي، بيڭ شىن، گو مورو سىندى قالامگەرلەر اتىنداعى ادەبي سىيلىقتار دا تاعايىندالدى. بۇل ادەبيەت ساحناسىنا جاقسى تۋىندىلارمەن بىرگە جاڭا اعىمداردى الىپ كەلدى. جاڭا ادەبي گازەت-جۋرنالدار پايدا بولدى.

1980 جىلى پارتيا ورتالىق كوميتەتى "文艺为人民服务，为社会主义服务 ادەبيەت پەن ونەر حالىق پەن سوتسياليزمگە قىزمەت ەتەدى" دەگەن جالپى ۇرانىن ۇسىندى. وسى ۇرانداردان كەيىن قىتاي ادەبيەتشىلەرى «جاڭا ادەبيەت» جاساۋعا تالپىندى. قىتاي ادەبيەتى “伤痕-جارالى ادەبيەت”، “反思-كەرى ويلاۋ” “改革文学-رەفورما ادەبيەتى”سىندى كەزەڭدەردەن ءوتىپ، جاڭا اعىم “寻根文学-تامىرىن ىزدەۋشىلەر” ادەبيەتىنە ۇلاستى، وسىدان كەيىن قىتاي ادەبيەتىندە ۇلكەن وزگەرىستەر باستالدى.

تاريحي وقيعا رەتىندە 1984 جىلى قاراشادا حانچجوۋدا （杭州） وتكەن "新时期文学的回顾与预测-جاڭا داۋىردەگى ادەبيەت: شولۋ جانە بولجام" اتتى كونفەرەنتسياسى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى. وسى كونفەرەنتسيادا «سول زامانعى ادەبيەت قاي باعىتقا بەت بۇرۋ كەرەك، ادەبيەتتە قانداي تاقىرىپتار كوتەرىلۋ كەرەك» سىندى سۇراقتار تالقىلانىلىپ، ۇسىنىستار ايتىلدى. كەزدەسۋدە 1985 جىلدان كەيىنگى تىلدىك ماسەلەلەر، رەلياتيۆيزم، داوسيزم جانە مادەني داستۇرلەر، سونداي-اق مودەرنيزم سياقتى كوپتەگەن وزەكتى تاقىرىپتار قوزعالدى. قاتىسۋشىلار نەگىزىنەن جاس جانە ورتا جاستاعى جازۋشىلار مەن سىنشىلار بولدى، ولاردىڭ باستىلارى: حان شاوگۋن(韩少功), لي تۋو（李拓）، چجەن ي（郑义）، اچەڭ（阿城）، لي حانيۋ(李杭育), ۋ لياڭ(吴亮), لي چيڭسي(李庆西), لي حوڭچجەن(季红真), حۋاڭ تسزىپيڭ(黄子平), سيۋي تسزەدۋڭ (许子东), چەن سىحە(陈思和) سىندى ادەبيەت وكىلدەرى ەدى، كەيىنىرەك ولار “知青作家”-ءبىلىمدى جاس جازۋشىلار دەپ اتالدى. ول كەزدە كونفەرەنتسيانىڭ ناقتى فورماسى جانە بەلگىلى ءبىر تاقىرىبى بولعان جوق، تەك بارلىعى وزدەرىن تولعاندىراتىن ادەبي ماسەلەلەر بويىنشا پىكىرلەستى جانە ادەبيەتتەگى قازىرگى جاعداي مەن بولاشاقتا نە جازۋ تۋرالى ءوز ويلارىن ءبىلدىردى. الايدا، وسى كەزدەسۋدە ءبارىنىڭ ويىنداعى تاقىرىپتىڭ ءبىرى - مادەنيەتتى ادەبي مۇددەلەردىڭ قاتارىنا قوسۋ، سونىمەن قاتار باتىسقا ەش نەگىزسىز ەلىكتەۋدى توقتاتۋ، شىعارمادا ادام ءومىرىن ناقتىلاپ، تەرەڭدەتە جازۋدى باستاۋ، سونىمەن بىرگە "قىتايدىڭ ىشكى پروبلەماسىنا" كوپ كوڭىل ءبولۋدى دارىپتەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ا چەننىڭ «棋王-شاحمات كورولى»، ماركەستىڭ  «百年孤独-ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» جانە ما يۋاننىڭ «冈底斯的诱惑 -گانديستىڭ ازعىرۋى» سىندى شىعارمالار كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارىپ، تالقىلاندى. جازۋشىلار نوبەل ادەبيەت سىيلىعىن العان «百年孤独-ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانى نەگىزىندە ادەبيەتتى ۇلتتىق مادەنيەتتى دارىپتەۋ ماقساتىندا جازۋعا شەشىم قابىلدادى. ء"جۇز جىلدىق جالعىزدىق" رومانى قىتاي جازۋشىلارىن لاتىن امەريكاسى مادەنيەتىنىڭ سيقىرلى ورنەگىمەن تاڭ قالدىردى، سونىمەن قاتار ولار وزدەرىنىڭ تانىمال جانە ءداستۇرلى مادەنيەتىن وسى رومانعا سۇيەنە وتىرىپ زەرتتەي باستادى. وسىلايشا، لاتىن امەريكاسىنداعى سيقىرلى رەاليزمدى سالىستىرمالى زەرتتەۋ ايماقتىق مادەني زەرتتەۋلەردىڭ تاعى ءبىر باعىتىن قالىپتاستىردى. مىسالى، دەن نان (邓楠) جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق ادەبيەت پەن ۇلتتىق مادەني سايكەستىلىكتىڭ ۇقساستىعىن راستادى، سودان كەيىن ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى تەوريالىق يننوۆاتسيالار، مەتافورالىق جانە سيمۆولدىق ادىستەردى قولدانىپ انىقتادى، شىعارمادىعى اڭگىمەلەۋ ادىسىندەگى ۇقساستىقتار مەن ايىرماشىلىقتاردى قاراستىردى جانە دىنگە دەگەن كوزقاراسىن ءبىلدىردى. لوكاليزاتسياعا باسا نازار اۋدارۋ جانە وزىندىك ەرەكشەلىككە ۇمتىلۋ، وسى ارقىلى ۇقساستىقتار مەن ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى تەرەڭ تۇسىنۋگە جول اشتى. تاريحي جاعدايلاردىڭ شەكتەۋلەرىنە بايلانىستى، ء"جۇز جىلدىق جالعىزدىقتى" زەردەلەۋ بارىسىندا قىتاي جازۋشىلارى جازۋ داعدىلارى مەن تاقىرىپتى تاڭداۋعا تىم كوپ كوڭىل ءبولدى جانە ۇلتتىق مادەنيەتتەگى ۇلكەن جەتىستىكتەردى ءبىلدىرۋ ءۇشىن قولدانعان ادىستەرى ءۇشىن بۇل جاقسى سىناق بولدى. دەگەنمەن، قىتاي جازۋشىلارىنىڭ كوكەيىندە ء"جۇز جىلدىق جالعىزدىق" رومانى سەكىلدى نوبەل سىيلىعىن جەڭىپ الۋ دەگەن ماقسات تۇردى.

كەزدەسۋدەن كەيىن جازۋشىلار ءبىر ۋاقىتتا "مادەنيەت" جانە "ۇلت تامىرى" تۋرالى تەوريالىق ماقالالار جاريالادى. ولار قىتاي ادەبيەتى الەمدىك ادەبيەتپەن ديالوگ جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ مادەني تاۋ جىنىستارىنا تەرەڭ بويلاپ كەڭ جانە تەرەڭ مادەني قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك دەپ سانادى; مودەرنيزاتسيا پروتسەسىنىڭ اسەرى ولاردى ۇلتتىق مادەني رۋحتىڭ "شىعۋ تەگى" (زاتتاردىڭ "تامىرى") ىزدەۋمەن داستۇرگە قازىرگى كوزقاراسپەن قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. وتكەن الەۋمەتتىك جانە ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇلىنگەن ۇلتتىق رۋحتى قالپىنا كەلتىرىپ، "مودەرنيزاتسيا"پروتسەسىنىڭ بەرىك نەگىزىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى.

1980 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ادەبيەتتىڭ دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلۋى بايقالدى. بۇنداي بەتبۇرىسقا قىتاي قوعامىنىڭ شەتەلدىڭ ادەبي اۋدارمالارىمەن جانە باتىس مادەنيەتى جونىندەگى ەڭبەكتەرمەن، فيلوسوفياسىمەن، ونەرىمەن تانىسۋى بولدى. بۇل وزگەرىستەر ادەبيەتتەگى جاڭا رۋحتىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپكەر بولدى. بىرنەشە ونداعان جىلدىقتارداعى الەم ادەبيەتىنىڭ دامۋ پروتسەسىنەن شەتكەرى قالعان قىتاي ادەبيەتى تەك 1980 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي بەلسەندى «قابىلداۋشى» ءرولىن ويناي باستادى. باتىستىڭ الەم ادەبيەتىندەگى قالىپتاسىپ قويعان دامۋ ساتىلارىن تەز ۇيرەنىپ، وزدەرىنىڭ قالىپ قويعان جەرلەرىن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جەدەل تۇردە تولتىرۋعا كىرىستى.

بارىنەن بۇرىن، جاڭا سانا اعىمىنا جانە تۆورچەستۆولىق تاسىلدەرگە ءىلتيپات بىلدىرگەن اقىندار بولدى، وعان دالەل 1980 جىلدىڭ باسىندا مودەرنيستىك تاسىلدەردى بەلسەندى  قولداناتىن «朦胧诗派تۇماندى پوەزيا» اعىمى پايدا بولدى. ونىڭ نەگىزگىن قالاعان گۋ چەڭ، بەي داولار بولدى. جاڭا پوەزيانىڭ وزەگى بولىپ، 1980 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي «جاڭا تولقىن پوەزياسى» قالىپتاستى، بۇل اعىم ءوز ارناسىن كەڭەيتتى. ونىڭ دارىندى وكىلدەرىنە تسزيان حە، شۋ تين جانە ليان سياوبين بولدى. وسى كەزەڭ پوەزياسىنىڭ سيپاتتاماسىنا ادام تاعدىرىنا بۇكىل الەمدىك كوزقاراس، ادام مەن تابيعاتتىڭ فيلوسوفيالىق ساناتتىق ۇيلەسىمدىلىگى، ولاردىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋى مەن ءوزارا اسەرى كىرەدى. سونىمەن قاتار، اقىنداردىڭ نازارى ءوز شىعارماشىلىقتارىندا كورىنىس بەرگەن ميفتەر مەن اڭىزدارعا، مادەنيەت مۇراسىنا اۋدى.

وسىعان ۇقساس تەندەنتسيالار كوركەم پروزا سالاسىندا دا كورىنىس بەردى.

جاستىق شاقتارى شالعاي جاتقان تاۋلى اۋىل-ايماقتاردا وتكەن جازۋشىلار قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جانە مادەنيەتىن بايلانىستىرا وتىرىپ جازدى. بۇل توپتا مو يان، ا چەن، تسزيا پينۆا، لي حانيۋ، چجان چەنچجي، ۆان اني دەگەن جازۋشىلار جارق ەتىپ كورىندى. ءدال وسى ۋاقىتتا سيۋجەتتى پروزادا مودەرنيزمدى «قارا قالجىڭ»، «سانا اعىمى» سياقتى ادىستەرىنە ساي قابىلداعان جاس جازۋشىلار پايدا بولدى. بۇل جاس جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا ليۋ سولا، سيۋي سين، چەن جان دەگەن جازۋشى حانىمدار پايدا بولدى. ولاردىڭ شىعارماشىلىقتارىندا ومىرگە دەگەن رەنىش، اكە مەن بالا اراسىنداعى قاتىناستا مورال جانە ادامگەرشىلىك دەپ ەسكى ءداستۇردى ۇستانعان كوزقاراسقا نارازىلىقتارىن بايقايمىز. مو ياننىڭ، تسان سيۋەنىڭ، ما يۋاننىڭ، ۆان شونىڭ، سۋ تۋڭنىڭ، يۋي حۋانىڭ، چەن تسۋنيانىڭ شىعارماشىلىقتارى مودەرنيزم مەن پوستمودەرنيزمنىڭ تاسىلدەرىن قايتا جاساۋدىڭ جاڭا بەلەسىن كورسەتتى. ولاردىڭ اۆانگاردتى پروزاسىن ايرىقشا دەربەس ستيلدە جانە ءتىلدىڭ شۇرايلىعى ەرەكشەلەپ تۇردى.

1980 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي قىتاي دراماسى سالاسىندا دا جاڭا جەتىستىكتەر، «ەكسپەريمەنتالدى تەاتر» دەگەن قۇبىلىستار پايدا بولادى. ءداستۇرلى قىتاي رەاليزمىن، ونىڭ باتىستىق ۇلگىلەرىمەن ۇشىراسقان كەزىندەگى، قايتا قالىپتاستىرۋ، جانە ادەبيەتتىڭ جاڭا كوركەم تاسىلدەرمەن تانىسۋى قازىرگى قىتاي ادەبيەتى دراماسىن ەداۋىر جاڭا ساتىعا شىعاردى. العاشقى «ەكسپەريمەنتالدى درامالاردىڭ» قاتارىنا شا ەسيننىڭ، تسزين فۋسيانىڭ، ما چجۋنتسزيۋاننىڭ پەسالارىن جاتقىزامىز. ەكسپەريمەنتالدى درامانىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاتتى اسەر ەتكەن گاو سينتسزياننىڭ  مودەرنيزمنىڭ ايقىن كەسكىندەرىن كورسەتكەن «اۆتوبۋس ايالداماسى» دەگەن پەساسى بولدى. كەيىنىرەك گاو سينتسزيان ءوزىنىڭ تالانتىن كوركەم پروزادا دا كورسەتىپ، 2000 جىلى ءبىرىنشى قىتاي جازۋشىسى رەتىندە نوبەل ادەبيەت سىيلىعىنا يە بولادى. قىتايدا 1980 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي گاو سينتسزياننان باسقا ليۋ شۋگان جانە ۆان پەيگۋن دەگەن سياقتى دراماتۋرگ-ەكسپەريمەنتاتورلار وزدەرىن كورسەتە ءبىلدى. 1980 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا دراماتۋرگيادا مازمۇنىنىڭ شىنايىلىعى مودەرنيزمگە ءتان كوركەم تەحنيكامەن ۇيلەسە ءبىلدى.

1980 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي شىققان شىعارمالاردا ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرگەن كوركەم تاسىلدەردى الۋ جانە ۇلتتىق ادەبي داستۇرلەر، باسىندا قىتاي سىنشىلدارىنىڭ كەيبىر تەرمينولوگيالىق كەلىسپەۋشىلىكتەرىن تۋدىرعان، الايدا ول ادەبيەتتىڭ كوپباعدارلى بەينەسىن كورسەتتى. ادەبيەت شىنايى ءومىردى بەينەلەۋگە، الەۋمەتتىك وزگەرىستەر مەن حالىقتىڭ تۇرمىسىن شىنايى كورسەتۋگە باعىتتالدى. جازۋشىلار زاماناۋي ءومىردىڭ اعىمىن سەزىنىپ، قوعامنىڭ ءارتۇرلى قىرىن كوركەم شىعارمالار ارقىلى جەتكىزدى. قالالاردىڭ قارقىندى دامۋى مەن اۋىلدىق جەرلەردەگى رەفورمالاردىڭ اۋقىمدىلىعى، قاراپايىم حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن ءىرى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋى – وسى كەزەڭدەگى رەاليستىك ادەبيەتتىڭ باستى تاقىرىپتارى بولدى. 1980 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى اۆانگاردتىق پروزاعا قاراعاندا، ادەبي تىلدە كۇردەلەندىرىلگەن جانە استارلى ستيلدەن شەگىنۋ بايقالدى. 1990 جىلعى شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءتىلى حالىقتىڭ شىنايى ءتىلىنىڭ كورىنىسىن بەردى، كەيدە ءبىراز تۇرپايى، دەگەنمەن دە حالىقتىڭ جۇرەگىنە بىردەن تۇسىنىكتى، جەتە قوياتىن ءتىل بولدى.

تاقىرىپتىق تۇرعىدان، رەفورما ۇدەرىسىن سيپاتتاۋ ماڭىزدى ەرەكشەلىككە اينالدى. مىسالى، تسزيان تسزىلۋننىڭ «چجاو فابريكا ديرەكتورى قىزمەتكە كىرىستى»اتتى شىعارماسى رەفورما داۋىرىندە پايدا بولعان جاڭاشىل تۇلعالاردى بەينەلەپ، ەسكى مەن جاڭانىڭ قاقتىعىسىن ايقىن كورسەتتى. بۇل شىعارما وزگەرىستەرگە ۇمتىلعان جانداردىڭ باتىلدىعىن سيپاتتاي وتىرىپ، سول كەزدەگى قوعامنىڭ جاڭارۋعا دەگەن ىنتاسىن بەينەلەدى. سونىمەن قاتار، قوعامنىڭ تومەنگى تاپتاعى ادامداردىڭ ءومىرى تۋرالى جازىلعان شىعارمالار دا وزەكتىلىگىن جوعالتپادى. لۋ ياونىڭ «قاراپايىم الەم» اتتى رومانى زامان اعىنىندا قاراپايىم ادامداردىڭ باسىنان وتكەن قيىندىقتاردى كەڭ كولەمدە سۋرەتتەيدى. شىعارماداعى سۋن شاوان، سۋن شاوپين سياقتى كەيىپكەرلەر ارقىلى جازۋشى كەدەيلىك پەن قيىنشىلىقتارعا قارسى كۇرەستىڭ كورىنىسىن شەبەر جەتكىزىپ، ادامنىڭ جىگەرى مەن رۋحاني سۇلۋلىعىن بەينەلەيدى. بۇل تۋىندى قوعامنىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ ءومىرى مەن رۋحاني بولمىسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

1980 جىلدان كەيىنگى ادەبيەتتىڭ قايتا قۇرىلۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى بارلىق ادەبيەتشىلەردى ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى: شىعارماشىلىققا قايتا ورالعاندار جانە جاڭادان باستاۋشىلار. العاشقى كەزەڭدە ادەبيەتشىلەردەن قىزۋقاندىلىق بايقالدى، سەبەبى ولار ءوز ءداۋىرىنىڭ قۇرعان تورىنا ءتۇسىپ قالعان اڭدار سەكىلدى بولدى. ورتاق تاقىرىبى وزدەرى كورگەن تراگەديالىق تاقىرىپ بولدى. اسىرەسە، «شرامدار اعىسىن» قۇرىپ، ودان كەيىن ول «بۇرىنعى تۋرالى وي-تولعانىسقا» اينالعان كوركەم پروزادا كورىنىس بەردى. ونىڭ نەگىزگى وكىلدەرى ۆان مەن، تسۋن ۆەيسي، فەن تسزيتساي، چجان سيان، گاو سياوشەن، چجان سيانليان، لي گوۆەن بولدى.

رەفورمالارعا ارنالعان كۋرستاردىڭ پايدا بولۋى قوعامدا سوعان ساي ساياسي-ەكونوميكالىق باسىمدىلىقتى قۇرىلۋىنا الىپ كەلدى. سول سەبەپتەن قىتايدىڭ ادەبيەت سالاسىنداعى  ساياسي ماسەلەلەردەگى شىندىقتىڭ ايتىلۋى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس. ەلدەگى قايتا قۇرىلۋ – رەفورمالار تۋرالى تۇسىنىكتەردى ارقاۋ ەتكەن ادەبيەت اعىمى پايدا بولدى. ونى العاشقى وكىلى تسزيان تسزىلۋن بولسا، «رەفورما ادەبيەتىنىڭ» جارىق وكىلدەرىنىڭ ىشىنەن كە يۋنلۋنىڭ، چجان تسزەننىڭ، لي گوۆەنيانىڭ، گاو سياوشەننىڭ، چجان سيانليانندار ەدى، ولار ءومىر جولدارىنداعى قيىنشىلىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن بەينەلەگەن ەڭبەكتەرىن اتاۋعا بولادى.

حح-عاسىردىڭ 90 جىلدارىنان سوڭ قىتاي مۇلدە ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى، ساۋدا-ساتتىق ەكونوميكاسى جانداندى، قىتاي حالقىنىڭ ەگىستىك ەگۋگە دەگەن ماحابباتىن ساۋدا-ساتتىققا دەگەن قىزىعۋشىلىعى باسىپ ءتۇستى، بارشا قىتاي ۇلتى جاڭا نارىقتىق كوزقاراستىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇردى، «دامۋ دەگەن داۋ جۇرمەيتىن شىندىق»، «جالپى حالىقتىق ىشكى ءونىم» دەگەن كوزقاراستى جانە عىلىم ارقىلى دامۋ باعىتىن ۇستاندى، ۇزدىكسىز رەفورما جاساۋ، ۇزدىكسىز ورتاعا بەيىمدەلۋ، ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەۋ دەگەن سياقتى ءتۇرلى باعىتتاردا ۇرانداتتى. وسى زامان قىتاي ادەبيتىندە وراسان زور وزگەرىس پايدا بولدى، بۇندا ادامدار تانىمدىق جاقتان تومەندەپ، ساۋدا-ساتتىق  ەكونوميكاسىنىڭ جەتەگىمەن تۇتىنۋ مادەنيەتى قالىپتاستىردى، وسىلايشا وسى زامانداعى مادەنيەتتە، ادەبيەتتە ادامدىق قۇقىق، ازاماتتىق سانا ماسەلەسى كوتەرىلدى، شەتەلدە تۇراتىن قىتاي جازۋشىلارى مەن شەتەلدىك كۇشتەردىڭ ىقپالىندا ادەبيەت كوپ باعدارلىلىققا بەيىمدەلدى، ادامداردىڭ گۋمانيتارلىق رۋحاني سۇرانىستارى ءسوز بولا باستادى، ادەبيەتتە ىشكى يرىمدەر تومەندەپ، بۇگىنگى جارگون سوزدەر ەنە باستادى، تۇتىنۋ مادەنيەتى، ادەبيەتتە ءتۇرلى ءتۇستى وي-تولعامدار بەينەلەنەتىن بولدى، جاڭا عاسىردىڭ جاڭا ماسەلەلەرى كورىنىس تابا باستادى. ادەبي شىعارماشىلىقتا جازۋشىلارعا ءوز ويىنداعىسىن ەركىن جازۋعا تولىعىمەن مۇمكىندىك بەرىلدى، ادەبيتتە بۇگىنگى كۇننىڭ ۇساق-تۇيەك تاقىرىپتارى جانە زاماندانۋ دەپ ۇياتسىزداۋ دۇنيەنى جازۋ ءوز الدىنا ۇردىسكە اينالدى. سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇننىڭ تۇتىنۋ مادەنيەتىن دارىپتەۋ باستى نازارعا ۇستالدى.

حح-عاسىردىڭ سوڭعى مەزگىلدەرىندە تەك تومەن قاراپ الىپ كىتابي جازعىشتىقتىق وزگەرىپ، ناقتى بولعان ىستەر عانا جازىلىپ، اقپاراتتىق، ديداكاتيپتى شىعارمالار جارىققا شىقتى. ءححى-عاسىردا جازۋشىلارعا ماتەريالدىق قاجەت قامتاماسسىز ەتىلىپ، ولارعا رۋحاني، قوعامدىق ماسەلەلەرگە شىنداپ كىرىسۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. سول سەبەپتى دە ادەبيەتكە قازىرگى زامان مادەنيەتى قاتتى اسەر بەرىپ، ادەبيەتتە كوپ باعدارلىلىققا جول بەرىلدى. 1990 جىلداردا ادەبيەت تەورياسى تۋرالى تالاس بولدى، ادەبيەت جانرلارىن تولىقتىراتىن ساحنالىق قويىلىمدار، كينو، عالامتور ادەبيەتى جاڭا جانر رەتىندە قالىپتاسا باستادى.

قحر-نىڭ جان-جاقتى رەفورمالاردى جۇرگىزۋى 1990 جىلدارى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قارقىندى وسۋىنە الىپ كەلدى، ول ءوز كەزەگىندە قىتاي ادەبيەتى تاجىريبە جۇزىندە ماسسالىق مادەنيەتتىڭ كورىنىسىمەن سوقتىعىستى. سول ۋاقىتتا قىتاي قوعامىنىڭ جاڭا مازمۇنعا تولى قىتاي ادەبيەتى بارلىق كوپ ءتۇرلى كوركەم فورمالاردى قولداناتىن دارا شىعارماشىلىقتى الدىڭعى قاتارعا شىعارىپ، گۇلدەنۋگە ءوتتى.

ادەبيەتتى قاراپايىمدىلاندىرۋ قىتاي شىعارماشىلىعىندا قاراپايىم ادامنىڭ تاعدىرىنا ءداستۇرلى تۇردە كوڭىل ءبولۋ، حالىقتىڭ ومىرىنە ەشقانداي دا اسىرەلەمەي قاراۋ، كۇندەلىكتى تىرشىلىكتى شەكتەن تىس تاپتىشتەپ جازۋ-نەورەاليزمنىڭ دامۋىنا الىپ كەلەدى. ادەبيەتتانۋ مۇنداي سيپاتقا يە شىعارماشىلىقتارعا تابيعيلىق رەاليزم تەرمينىن قولدانادى. وسىنداي ەكزيستەنتسيالدى پروزانىڭ جارقىن وكىلدەرى بولىپ فان فان، چي لي، ليۋ چجەنيۋن، ليۋ حەن، تسيۋ حۋادۋن دەگەن جازۋشىلار بولدى.

1990 جىلدارى قىتايدا ەڭ العاش ءوز شىعارمالارىن كوپتەگەن تابىنۋشىلارىنىڭ ءادىل سوتىنا شىعاراتىن «ادەبيەت جەلىسى» پايدا بولدى.

1990 جىلداردا ماقساتى كورەرمەندەرمەن تىعىز ەموتسيونالدى كوپىر قۇرۋ، كىشى تەاترلار ءۇشىن قوزعالىستار بايقالدى. ەكسپەريمەنتالدى تەاترلار بۇل كەزدە پوستمودەرنيستىك دراماتۋرگياعا سۇيەندى. بۇل سالادا باعىت بەرىپ وتىرعان مەن تسزينحۋي مەن گو شيسين بولدى. ال قالعان ۇستانىمدار نەورەاليزمدى قولداۋشىلاردىڭ قولىندا بولادى.

1990 جىلدارى پۋبليتسيستيكالىق شىعارماشىلىق ساحناعا شىقتى. باسقا جانرلاردا جۇرگەن كوپتەگەن اۆتورلار پۋبليتسيستيكالىق باعىتقا اۋىستى. بۇل جانردا يۋي تسيۋ، چجان چەنچجي جانە تسزيا پينۆانىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە ايتىلادى. سوڭعى ون جىلدىقتاعى ادەبيەت ەرەكشە ديناميكالىق جانە جەمىستى دامۋىن كورسەتتى، سول سەبەپتەن، وتكەن ونجىلدىقتى – قىتاي ادەبيەتىنىڭ دامۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.

نۇرحالىق ابدىراقىن،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ شىعىستانۋ فاكۋلتەتى قىتايتانۋ كافەدراسىنىڭ اسسيستەنت پروفەسسورى

Abai.kz