Ortalyq Aziyadaghy bilim beruding shynayy kóshbasshysy kim: reyting pe, әlde naqty kórsetkishter me?
Qazaqstan bilim salasyna 6,7 trln tenge bóldi, otandyq 44 joghary oqu orny QS Asia University Rankings reytingine endi, al sheteldik studentter sany 35 mynnan asty.
nNESKO derekteri negizinde jasalghan Visual Capitalist reytingining jariyalanuy Ortalyq Aziya elderinde qyzu talqylaugha sebep boldy. Zertteu qorytyndysyna sәikes, Qyrghyzstan bilim beruge júmsalatyn memlekettik shyghyndardyng jalpy ishki ónimdegi ýlesi boyynsha әlemdegi kóshbasshy elderding qataryna engen. Búl elde bilim salasyna JIÓ-ning shamamen 6,8%-y baghyttalady. Al Qazaqstan búl kórsetkish boyynsha shamamen eki ese az – JIÓ-ning 4,9%-yn júmsaydy. Alayda búl otandyq bilim beru jýiesi kórshi elden әlsiz degendi bildire me? BAQ.KZ tilshisi resmy derekterdi zerdelep, bilim beru salasynyng damu dengeyin tek bir ghana kórsetkishpen baghalau nege dúrys emes ekenin anyqtady.
Reyting neni kórsetedi, al neni nazardan tys qaldyrady?
Visual Capitalist reytingi bir ghana kórsetkishke – bilim beruge júmsalatyn memlekettik shyghyndardyng jalpy ishki ónimdegi ýlesine negizdelgen.
Múnday tәsil bilim beru salasynyng memleketting budjet sayasatyndaghy ornyn kórsetuge mýmkindik beredi. Alayda ol bilim beru jýiesining tiyimdiligin tolyq baghalay almaydy.
Zertteude mamandar dayarlaudyng sapasy, uniyversiytetterding bәsekege qabilettiligi, ghylymy zertteulerding kólemi, sheteldik studentter sany, týlekterding enbek naryghyndaghy súranysy jәne joghary oqu oryndarynyng halyqaralyq dengeyde moyyndaluy sekildi manyzdy kórsetkishter eskerilmegen.
Sondyqtan reytingte Qyrghyzstanmen qatar Botsvana, Aljir jәne birqatar shaghyn aral memleketteri túrsa, AQSh, Japoniya, Ontýstik Koreya men Singapur әldeqayda tómen ornalasqan. Búl olardyng bilim beru jýiesi әlsiz degendi bildirmeydi. Múnda tek memlekettik shyghyndardyng qúrylymy men últtyq ekonomikalardyng kólemindegi aiyrmashylyq kórsetilgen.
Absoluttik shyghyndar mýlde basqa kórinisti kórsetedi
Shyghyndardy salystyrghanda olardyng JIÓ-degi ýlesin ghana emes, absoluttik kólemin de eskeru manyzdy. Qazaqstan ekonomikasy Qyrghyzstan ekonomikasynan әldeqayda iri bolghandyqtan, shyghyndardyng ýlesi tómen bolghanymen, memleket bilim salasyna әldeqayda kóp qarajat bóledi.
2025 jyly Qazaqstannyng bilim salasyna júmsaghan shyghyny shamamen 6,7 trln tengeni qúrady. Kórsetilgen bilim beru qyzmetterining jalpy kólemi 6,99 trln tengege jetti. Salystyru ýshin, Qyrghyzstan bilim salasyna 68,8 mlrd som bólgen. Qazirgi bagham boyynsha búl shamamen 470–500 mlrd tenge, yaghny Qazaqstannyng bilim beru shyghyndarynan shamamen 14 ese az.
Osylaysha, JIÓ-degi ýlesi tómen bolghanyna qaramastan, absoluttik kólemde Qazaqstan bilim beru jýiesine әldeqayda kóp qarajat salady. Búl qarjy jana oqu korpustary men jataqhanalar salugha, zerthanalardy janghyrtugha, ghylymy zertteulerdi qarjylandyrugha jәne auqymdy bilim beru jobalaryn jýzege asyrugha mýmkindik beredi.
Qazaqstan bilim sapasyna basymdyq berip otyr
Songhy birneshe jylda Qazaqstannyng joghary bilim beru jýiesi auqymdy ózgeristerden ótti. Búryn basty maqsat bilimge qoljetimdilikti keneytu bolsa, býginde memlekettik sayasat kadrlar dayarlau sapasyn arttyrugha, uniyversiytet ghylymyn damytugha jәne әlemdik bilim kenistigine yqpaldasugha baghyttalghan.
Preziydent Qasym-Jomart Toqaev eldi Ortalyq Aziyanyng akademiyalyq әri bilim beru habyna ainaldyru mindetin qoydy. Osy maqsatqa jetu ýshin ghylymdy qarjylandyru kólemi úlghaytylyp, jetekshi sheteldik uniyversiytetterding filialdary ashylyp, akademiyalyq útqyrlyq baghdarlamalary keneytilip, zamanauy zertteu ortalyqtary qúryluda.
2025-2026 oqu jylynda elimizding joghary oqu oryndarynda 678,1 myng student bilim aluda. Memleket 93 116 bilim beru grantyn bóldi. Onyng ishinde 77 084-i bakalavriatqa, 13 229-y magistraturagha, 2 803-i doktoranturagha arnalghan. Sonymen qatar qazaqstandyq joghary oqu oryndarynda әlemning 100-den astam elinen kelgen shamamen 31,5 myng sheteldik student bilim aluda.
Qazaqstan Ortalyq Aziyanyng bilim beru habyna ainalyp keledi
Joghary bilimdi internasionaldandyru memlekettik sayasattyng negizgi baghyttarynyng biri bolyp qala beredi. Reformalardyng eng manyzdy nәtiyjelerining biri – jetekshi sheteldik uniyversiytetterdi tartu boldy.
Memleket basshysynyng aituynsha, songhy jyldary Qazaqstanda MIFI, Arizona uniyversiyteti, Sorbonna, Lotaringiya uniyversiyteti, Kardiff uniyversiyteti, De Monfort uniyversiyteti, Beyjing til jәne mәdeniyet uniyversiyteti, sonday-aq Lu Bani sheberhanalaryn qosa alghanda, 33 sheteldik uniyversiytettin filialy ashylghan.
Álemning jetekshi joghary oqu oryndarynyng filialdaryn ashu qazaqstandyq studentter ýshin bilim beru baghdarlamalarynyng tandauyn keneytip qana qoymay, jastardyng shetelge ketuin azaytugha mýmkindik beredi.
Mysal retinde Qazaqstannyng Ghylym jәne joghary bilim ministri Sayasat Núrbek Cardiff University men Heriot-Watt University uniyversiytetterin keltirdi. Onyng aituynsha, búl uniyversiytetterding negizgi kampustaryndaghy oqu aqysy Qazaqstandaghy filialdarymen salystyrghanda әldeqayda joghary.
Sonymen qatar Qazaqstan sheteldik studentter ýshin de barghan sayyn tartymdy elge ainalyp keledi. Búghan deyin joghary oqu oryndarynda shamamen 31,5 myng sheteldik azamat bilim alsa, Ghylym jәne joghary bilim ministrligining songhy mәlimeti boyynsha olardyng sany 35 mynnan asty.
Sayasat Núrbekting aituynsha, bilim beru qyzmetterining eksporty otandyq joghary oqu oryndaryna 22 mlrd tenge tabys әkelgen. Bolashaqta ministrlik sheteldik studentter sanyn 100 myng adamgha deyin jetkizudi josparlap otyr. Búl Qazaqstannyng Ortalyq Aziyadaghy bilim beru haby retindegi pozisiyasyn nyghaytuy tiyis.
Joghary bilimdi damytu pedagog kadrlardy dayarlau jýiesin janghyrtumen qatar jýrude. 2023 jyly Dýniyejýzilik bankting qoldauymen Finlyandiyanyng jetekshi uniyversiytetteri mamandarynyng qatysuymen pedagogikalyq bilim beru jýiesine auqymdy reforma jýrgizildi. Sonyng nәtiyjesinde bilim beru baghdarlamalary tolyq janartylyp, jana oqu josparlary әzirlendi. Olar kezen-kezenimen qazaqstandyq joghary oqu oryndaryna engizilude.
Reformalardyng alghashqy nәtiyjelerining biri retinde Abay atyndaghy Qazaq últtyq pedagogikalyq uniyversiytetinde jasandy intellekt fakuliteti ashyldy. Onda zamanauy jasandy intellekt tehnologiyalary men olardyng bilim beru ýderisindegi qoldanyluy oqytylady. Aldaghy uaqytta pedagogterdi dayarlaudyng janartylghan modeli eldegi 40-tan astam uniyversiytetke engiziledi.
Ghylym jәne joghary bilim ministrligining pikirinshe, halyqaralyq yntymaqtastyqty damytu, jetekshi sheteldik joghary oqu oryndarynyng filialdaryn ashu, bilim beru baghdarlamalaryn janghyrtu jәne sheteldik studentter sanyn arttyru Qazaqstanda zamanauy әri bәsekege qabiletti joghary bilim beru jýiesin qalyptastyrudyng jәne elding Ortalyq Aziyadaghy jetekshi bilim beru ortalyqtarynyng biri retindegi mәrtebesin nyghaytudyng negizi boluy tiyis.
Sonymen qatar otandyq joghary oqu oryndarynyng halyqaralyq yntymaqtastyghy da damyp keledi. Býginde qazaqstandyq uniyversiytetter әlemning 400-den astam joghary oqu ornymen yntymaqtastyq ornatqan.
Birlesken jobalar qos diplom baghdarlamalaryn, studentter men oqytushylardyng akademiyalyq útqyrlyghyn, ghylymy zertteulerdi jәne zertteu zerthanalaryn qúrudy qamtidy. Songhy jyldary Ghylym jәne joghary bilim ministrligi AQSh, Úlybritaniya, Germaniya, Qytay, Ontýstik Koreya, Týrkiya jәne Europalyq odaq elderining uniyversiytetterimen ondaghan jana kelisim jasasty.
Qazaqstan әlemdik reytingterdegi pozisiyasyn nyghaytyp keledi
Joghary bilim sapasynyng taghy bir obektivti kórsetkishi – halyqaralyq reytingter.
QS Asia University Rankings 2026 qorytyndysy boyynsha reytingke Qazaqstannyng 44 joghary oqu orny endi. Álemdik reytingte әl-Faraby atyndaghy QazÚU, L.N. Gumiylev atyndaghy Euraziya últtyq uniyversiyteti, Satbayev University jәne Abay atyndaghy Qazaq últtyq pedagogikalyq uniyversiyteti sekildi jetekshi otandyq joghary oqu oryndary úsynylghan.
Sonymen qatar Qazaqstannyng bes joghary oqu orny bedeldi Times Higher Education әlemdik reytingine endi. Búl – Ortalyq Aziya elderi arasyndaghy eng ýzdik nәtiyje.
Memleket ghylymdy qoldaudy kýsheytip jatyr
Joghary bilimning damuy ghylymdy memlekettik qoldaudyng artuymen qatar jýrude. Qazaqstan Ýkimetining mәlimetinshe, songhy alty jylda respublikalyq budjetten ghylymdy qarjylandyru alty esege ósip, 2025 jyly 252,5 mlrd tengege jetken.
2024-2029 jyldargha arnalghan ghylymdy damytu tújyrymdamasyna sәikes, onjyldyqtyng sonyna qaray ghylymy zertteulerge júmsalatyn shyghyndardy JIÓ-ning 1%-yna deyin jetkizu josparlanyp otyr. Osy maqsatta memleket ghylymy jobalardy granttyq qarjylandyrudy keneytip, әzirlemelerdi kommersiyalandyrudy qoldap, zamanauy zerthanalar men injenerlik ortalyqtar qúryp, salyqtyq jenildikter arqyly biznesting ghylymdy qarjylandyrugha qatysuyn yntalandyruda.
Ýkimetting baghalauynsha, múnday tәsil ghylym, bilim jәne óndiris arasyndaghy baylanysty nyghaytyp, otandyq joghary oqu oryndarynyng bәsekege qabilettiligin arttyrugha jәne әlemdik dengeydegi mamandar dayarlaugha jaghday jasaugha mýmkindik beredi.
Olimpiadalardaghy ýzdikter qatarynda
Qazaqstandyq mektep oqushylary da joghary nәtiyjeler kórsetip keledi. Oqu-aghartu ministrligining mәlimetinshe, 2024–2025 oqu jylynda últtyq qúrama halyqaralyq pәndik olimpiadalar men ghylymy konkurstarda 362 medali jenip aldy. Onyng ishinde 41 altyn, 127 kýmis jәne 194 qola medali bar. Sonymen qatar oqushylar 48 qúrmet gramotasyna ie boldy. Halyqaralyq jarystargha qatysqan әrbir ekinshi oqushy Qazaqstangha jýldemen oralghan.
Juyrda ghana ótken 56-shy Halyqaralyq fizika olimpiadasynda әlemning 85 elinen kelgen 381 ýzdik oqushy baq synady. Qazaqstan qúramasynyng barlyq bes mýshesi altyn medali jenip aldy. Oqu-aghartu ministrligining mәlimetinshe, búl – Qazaqstannyng IPhO olimpiadasyna qatysqan 29 jyl ishindegi jәne jalpy mektep pәnderi boyynsha búryn-sondy bolmaghan nәtiyje.
Osylaysha, bilim beruge júmsalatyn shyghyndardyng joghary ýlesi memlekettik sayasattaghy basymdyqtardy kórsetedi. Alayda búl kórsetkishting ózi ghana bilim beru jýiesining sapasyn aiqynday almaydy. Neghúrlym obektivti kórinisti qarjylandyru kólemi, ghylymnyng damuy, uniyversiytetterding halyqaralyq reytingterdegi orny, sheteldik studentter sany, halyqaralyq yntymaqtastyq jәne mektep oqushylarynyng jetistikteri sekildi kórsetkishterding jiyntyghy beredi. Osy ólshemder boyynsha Qazaqstan zamanauy bilim beru jәne ghylymy ortalyq qalyptastyru baghytyn dәiekti týrde jýzege asyryp, óz pozisiyasyn nyghaytyp keledi.
Abai.kz