Ángime

Shildening ekinshi on kýndigi, qarghanyng miy qaynady, Alataudyng baurayyndaghy alyp shahar Almatynyng ózi aptap ystyqtan mazasyzdandy, elding kóbi kimderin sheshe kólge qashty, «bizde elden qalmayyq»,- dep Núrman da Balqashqa barugha  alghash ret niyet etti, «kól jaghasynda shaytandardyng túzaghy qúruly túrady»,- degen talay jyldyng aldyndaghy eng alghash estigen qonyr dauysty jigitting uaghyzy qúlaghyna kele qaldy. Oiy bir búzylghan adam demalys kezinde ýige simaydy, dala kýiip túr, ýide kondior biraq birdene jetspeydi. Ishindegi aq iyti men qara iyti toqtausyz kýresip jatty.

Balqashqa jaqyn manda qystau-jaylauynda mynghyrghan maly bar Lepsining tumasy Jaqpbek dosy bir qoyyn ruhtar kókke kóterilgen dýisenbide «el-jerding býtindigi, úrpaghymyzdyng ósip ónip kóz quanyshmyz boluy» niyetimen soyatynyn aitqan uatsaptaghy jazbasyn oqyghan Núrman Balqashqa baratyn uaqyt jetti,- dep tang namazdan song әiel-bala shaghasyn alyp, qara túlpardyng ýstine jayghasyp qúiynday jýitkidi. Á, degennen-aq Qapshaghaydy artqa tastady, oipang jermen orghytty, dómpeng jermen syrghytty, tiygen jeri oshaqtay oiyp ketip barady, basqan jerde «Balqash» dep shauyp ketip barady, boz dalannyng sar jelimen jarysty, gulep ketip barady, zulap ketip barady, jol boyyndaghy baghanalar irkes-tirkes qúlap jatty.  Shengeldige baryp sergekte esin jiyp tizgin tartty. Taldyqorghannyng ýlken asuy Arqarly jotasyna jetti, artta qalghan bel belske bir qarap qol búlghady, gәzben bara jatqan túlpary kisinep jiberdi, sol sausaghyn tiygizgeni sol-aq eken, benzinge austy, bir silkingen qara aighyr qúiynday jýitkidi. Qara joldyng jon arqasyn tilgiley shapty, ýzik syzyq bar jerde talay ózi tendes túlpardy artqa tastady. Núrman atymen sóilese bastady...shu januar shaba týs dep,- basyn bos tastady, torghaylar pyr etip úshqanda qanatyn sipaghan arghymaghy arqyrap ketti, «Rahim bi» kesenesi túsynda sol aimaqta jatqan iygi jaqsylargha on bir «Yqlas sýresin» oqyp «Hu» dedi, túlparyng jal-qúiyryghy taralyp shu dedi, «ar jerding óz iyesi bar, biz bilmeytin kiyesi bar» olar tiri sәlemindi alady dedi,- túlpary, seni Alla jaratty, al meni adamdar jasadyndar, bir ghana tizbek boyyndamyz dep,- bas shúlghydy qara túlpar. Qyzyl jolbarys kiyesi bar Balpyq by әulie túsyna kelgende tizgindi tarta bir Fatiha ýsh Yqylas  oqyp «Hu» dedi.  Taldyqorghannyng syrtymen Lepsi búrylysyna jetip sary dalagha jetti, sekseuil, jynghyl, jusan, miya, týietiken, sasyrlar bastaryn iyip sәlem berdi alystan kelgen jolaushygha, Núrman da sәlem alyp az kidirdi, әiel bala-shaghasy úiqyda, jalyn taraghan túlpary oqyryna jan-jaghyna qarady, jelmen jarysty, januardyng kekilinen aqqan terin sýrtti, qazaqtyng apay tós dalasy, keng aspan, tóbede búlttar qalqidy. Kóz aldynda saghym oinady. Saghym arasynan Qazaq batyrlarynyng ruhyn kórdi....

Kýn shýlen shúghylasyn shashyp túr. Sahara tósi, shóleytti qúmdy dala, tal, toranghy, jynghyldy toghaylar. Ystyqta sarghayghan jelemik jelmen bayau terbeledi. Bek әulie tauy «búl mang bizdiki» dep,- biyikten kóz salady. Qabanbay, Matay Bóribayúly, Myqtybek Taghayúly, Álteke Jiydebayúly, Rayymbek syndy batyrlar bolghan edi aruaqty, Jongharlar týsinen shoshy sandyraqtady, Balqash-Ile atyrabynda bel sheshpey attan týspey shayqasty. Ataq-danyq, aqsha dәmetpey Qúday aldynda jýzmiz jarqyn bolsyn dep,- kelshek úrpaq bizder ýshin osynau ken-baytaq qút mekendi tastapty. Orys otarshyldary kelgenge deyin búl manda jolbarystar jortyp, jabayy shoshqalarda qorsyldap, elik, kiyik, qaraqúiryq, týlki jәne borsyq, qoyan shúbyrdy.

Qara túlparyn kisinete Núrman Balqashqa jaqyndady, kýn qighashtay tóbesine jaqyndap keledi. Ystyq samal soghady. Kól manynda qamys, qúraq jәne jóke jelmen terbeledi. Balqash әlemdegi on iri ýlken túiyq kólderding biri, qyzghylt jәne búira birqazandar, baklandar kól betine sәn bere jýzedi. Suda sazan, aqmarqa, alabúgha, jayyn, taban, amur jәne aqbalyq kól jaralghannan beri osynda. Batysy men shyghysy 614 shaqyrym, eni 3,5 shaqyrymnan 44 shaqyrym arasynda. Kólding eng tereng jeri 26 metr. Kólding batysy túshy. Shyghysy ashy. Balqashqa Ile, Qaratal, Lepsi ózenderi jetkenshe asyghady.

Dәretterin janalap azan shaqyrdy, besin namazdaryn jamaghatpen ótedi. Anadayda sar samauyr qaynap, ýsh bútty oshaqtyng ýstinde qara qazanda marqanyng eti bylqyp,iysi at shaptyrm aumaqqa tarap tәbetindi ashady. Alpys adamdy qanatyna alghan lapastaghy stoldyng betinde dastarhan jaynap túr. Baqytbek, Abylay, Meyrlan, Arman, Núrman bәri de otbastarymen irkes-tirkes kelip aq dastarhannyng basyna qonjidy. Kózi janghan, qúlaghy deldiygen kókqasqa qoydyng basyn kóterip qonaq iyesi amiyn,-dep túrystyq bere qaldy, jastary qatarlas, týrleri shamalas qúrdastar "al bata ber" dep,- bir-birine qarasty, barlyghynyng janary Núrmangha týiisti, Amin deseng bizge, Qúday bersin saghan, El dep,- soqqan tiliging qabyl bolsyn әmәnda, otbasy men otan baqtyn Jartqan Alla barshamyzgha bayandy qylsyn, úldarymyz namysty, qyzdarymyz arly da ibaly bolsyn, qayyrly baqtty ghúmyr keshsin, elding tútqasy bolsyn, amin dep bet sipaghan jigitter tauday et, kóldey sorpanyng ishinde jýzdi.

-Men tanghy as ishpeyim, al týski asty qomaghaylana soghamyn, tanghy asty zorlanyp ishkenimen ózimdi jaysyz sezinem, tek týste tamaqqa tәbetim ashylady dep,- Meyyrlan sherdiygen qozy qarnyna kóz saldy.

- Japondar qarny shyqqan adamdy auru dep, emhanagha shaqyrtady eken. Arman asyghys sóiledi.

- Bizde qarny joq adam auru sanalady-au dep,- Baqytbek sózge aralasty.

- Men tanghy asty tastaghan emespin, týski astyda jaqsy jeymin, keshte týlki qúrsaq jatam dep Abylay moynyn soza ýn qatty.

- Keshirip-qoyynyzdar, men keshte tamaq ishpesem úiqym kelmeydi dep,-Jaqypbek qonaqtaryna qarap meniki dúrys pa? degendey synay tanytty.

-Ár adam óz aldyna bir bólek, negizi  әr kim aghzasymen sóilesip qarny ashqanda tamaq jegeni eng dúrys pa,- dep oilaymyn,- Núrman óz sózine ózi riza boldy.

Osy kólding aty nege Balqash dep Abylay әngimenning auanyn basqa jaqqa búrdy. Bayaghyda Jetisuda bir bay ómir sýripti, baydyng Balqiya esimdi súlu qyzy bolypty. Jaqyndary ony erkeletip Balqash dep atapty. Ákesi qyzy besikte jatqanda dosymen qúda bolypty, ol kezde qyz perishtege jana ezu tarytqan eken. Aylar aunap, jyldar jylystap qúdalyqtyng alghashqy alym-berimin jasay bastaydy, alayda qyz atastyrylghan jigitin esh únatpaydy. Óz auyldasy Erden atty kedey jigitke ghashyq bolady, úzatar uaqyty tayap, qyzdyng mazasy kete bastaydy, ebin tauyp Erdenmen birge qashyp ketedi. Eki jas elden jyraqtap ýlken kólding jaghasyna kelip, qalyng qamystyng arasynda jasyrynyp ómir sýre bastaydy. Bir kýni jabayy qaban  abaysyzda Erdendi auyr jaralaydy. Balqash qansha kýtim jasaghanymen, jigitting jarasy asqynyp, kóp úzamay qaytys bolady. Sýiiktisinen aiyrylghan qyz kóz jasyn topyraqqa shylap jigitin jerleydi. Sol kezde Balqashty izdep tuystary keledi, qyz kólding betinde qolyn búlghap túrghan jigitin kóredi, kólge sekirip ketedi. Osydan keyin osy kólding aty Balqash bolypty. Otyrghandardyng barlyghy oigha shomyp ketti....

Qúddy aspan jerge qúlap týskendey alyp kólding bas-ayaghyna qaraugha janaryng talady. Kól beti shymyrlap bolymsyz tolqyn jaghany bayau úrghylaydy, tauyqtyng mýjilgen syiraghy, men piuanyng qúmyrasy jaghagha soghylady. Bismillah dep sugha týsti, su jyly da júmsaq jaghadan alystaghan sayyn terendep barady. Suda asyr sala dop alyp qashu, butolkagha qúm salyp su týbine jiberip ony tabu, kókpar tartu syndy birneshe oiyndarmen keshti batyryp mәre-sәre kýy keship, bir jyldyq ishke jinalghan ystyq energiyany shyghardy, boylary jenildep jyrghap qaldy... bir kýn búryn kelgen bazarda isteytin dostary Almatygha qaytty.

Núrman óz otbasymen qaldy. Elden onasha bolysyn dep,- eng shetki qonalqygha toqtaghan edi, týste shulap jýrgen elding qarasy azayyp, beren-saran adam bolmasa el ayaghy siyregen. Áyel bala-shaghasy joldan sharshaghan, bólmelerine kirdi. Júrttan bólek oy keshkendi qalaytyn ol kishkene qúmdauyt tóbeden asyp su jaghasynda qazday tizilgen tapshannyng birine jantaya, kólge qarap tapjylmay jatty....suyq ta ystyq te emes qonyr samal betin ópti...

Kýn kókjiyekke bayau sinip, songhy altyn shapaghyn Balqash kólining aidynyna tókti. Aspannyng qyzyl boyauy kýlginge, odan qong kókke auysqan sayyn kól de ózgeshe keyipke endi. Kýn artyna qarap az túryp, kólge týsip ketti. Kýndiz qyz-qyz qaynaghan kól jaghasy ýnsizdikke ótti, tabighat beymәlim bir qúpiyanyng shymyldyghyn týrgendey boldy. Kól jaghasyndaghy tapshanda azan shaqyryp aqsham namazan asyqpay oqydy.

Ay tolyqsyp shyghyp, kól betine kýmis sәulesin shashty, tolqyndar gauhar tastarday jarqyrap qoya berdi. Jaghalaudaghy qamystar әldekimmen sybyrlasqanday bayau terbeldi. Sol sybyrdyng arasynan adam qúlaghyna anyq jetpeytin, biraq jýrekke seziletin júmbaq ýn estildi. Búl jelding ýni me, әlde kólding óz ýni me? ony eshkimde bilmeydi. Qúruly qalyng qatar-qatar túrghan balqyshlardyng tory siyaqty torlardy kórdi, kóz úshynda búldyr beyneler toqtausyz jýredi, qúmdy jaghalauda ayaq dybystary estiledi. Ayatul-kursi, kafirun,yqylas, falaq, nas sýrelerin ýsh qaytar oqydy. Bәri tym-tynysh. Su beti tynshy qaldy. Tolqyn toqtady. Jel de sap tyiyldy. Sol mezette kólding ortasynan kógildir sәule bayau kóterildi. Áuelde ol ay sәulesining shaghylysy siyaqty kóringenimen, birte-birte jaryghy kýsheyip, su astynan alyp beyne qozghala bastady.

Kóp úzamay kólding tereninen búryn-sondy eshkim anyq kórmegen su january kórindi. Onyng denesi balyqqa úqsaytyn, biraq moyny úzyn, arqasyn kýmis qabyrshaq japqan. Ár qozghalghan sayyn denesinen kógildir sәule shashyrap, ainalasyndaghy sudy ottay jarqyratyp jiberedi. Kózderi qaranghylyqta laghyl tastay janyp túr. Ol eshkimge qauip tóndirmedi. Kerisinshe, kólding iyesi sekildi sabyrly әri aibarly.

Sol sәtte kólden shyqqan ýn búrynghydan da anyq estildi.

«Adamzat meni su dep qana kóredi. Biraq men ghasyrlardyng jadymyn. Mening týbimde úmytylghan qalalar, joghalghan taghdyrlar, oryndalmaghan armandar jatyr...»

Búl sózderdi Núrman qúlaqpen emes, jýrekpen estidi. Azan shaqyryp qúptan namazyn ótedi. Eki sýnet, ýtir uәjip namazyn bappen oqyp taspiq tartyp dúgha jasady. Qayta tapshangha jayghasyp kólge qarady.

Kólding betinde birinen song biri beyneler payda bola bastady. Ejelgi saq jauyngerleri túlparlarymen shauyp bara jatty. Artynsha Ýisin atty әskeri, Kók týrikter, Týrik qaghanaty, Týrkeshter, Qarlúqtar, Qarahan, Shynghys bahdýrleri, Qaza handyghy, Alash әskerleri kólding ýstinde sap týzep ketip bara jatty. Keshegi qyzyl ýkimet túsyndaghy balyqshylardyng múndy әni, analardyng әlsiz әldiyi, egemendik tuyn kótergen jigtter ata-baba esimin úran etip tolqyndardyng arasyn qayta janghyrtty. Qúddy kino kórgendey Núrman ýnsiz qarap otyrdy.

Su january kóldi ainala jýzdi. Onyng qozghalysynan keyin aidyn betinde kógildir shenberler payda bolyp, aspandaghy júldyzdar sugha qúlap jatqanday boldy. Tabighattyng tylsym kýshi sol týni jer men kókti, ótken men býgindi, adam men tabighatty bir arnagha toghystyrghanday edi.

Alyp maqúlyq bayau ghana terenge sýngip ketti. Kógildir sәule de birtindep óshti.

Týn terendegen sayyn Balqashtyng ýstin kógildir túman bayau basyp, kól men aspannyng arasy jalghasyp ketkendey boldy. Ay sәulesi endi tek su betine ghana emes, tolqyndardyng astyna da tógilip túrghanday. Árbir tolqyn kýmis qonyrauday synghyrlap, ýnsiz әlemge beymәlim әuen taratady. Kólding dem alghany seziledi. Ol jay ghana su emes, alyp tirshilik iyesi sekildi bayau tynystap jatty.

Kenet kólding ortasynda su beti eki aiyrylyp, qara kók terennen móldir hrustali saraydyng múnaralary kórindi. Múnaralardyng qabyrghasy ay sәulesin myng qúbyltyp, júldyzdardyng jaryghyn shashyratyp túrdy. Bir sәtke ghana kóringen sol saray qaytadan túnghiyqqa sinip joq boldy. Tek onyng ornyna kógildir sәule úzaq uaqyt terbelip túrdy.

Jelding baghyty ózgerdi. Qamys arasynan aq qanatty tyrnalar úshty. Biraq olar aspangha úshqan joq. Ay sәulesining boyymen qalyqtap, kólding dәl ortasyna qaray samghady. Qanattarynan týsken appaq qauyrsyndar sugha tiymey túryp inju-marjangha ainalyp, tolqyndardyng qoynyna sinip ketti.

Sol kezde alyp su january taghy da kórindi. Búl joly onyng arqasyn kóne týrki órnekterine úqsas altyn tanbalar kómkerip túrdy. Tanbalary ottay janyp, keyde kók, keyde jasyl, keyde altyn týske qúbyldy. Ol qúiryghyn bayau sermegen sayyn kól betinde sheksiz shenberler payda bolyp, әlgi shenberlerden kóne qobyzdyng qonyr ýni estile bastady.

Áuen kýsheygen sayyn Balqashtyng jaghalauyndaghy qúm betinde ejelgi jazulargha payda boldy. Árbir jazu ghasyrlar boyy aitylmaghan syrdy saqtap kelgendey edi. Jel sol jazulardy oqyp túrghanday kýbirleydi. Su da, qúm da, aspan da bir ghana tylsym tilde sóilesip túrghanday.

Osy kezde aspannyng eng jaryq júldyzy kenet qozghalyp, aqyryn ghana kólge qaray tómendey bastady. Ol sugha qúlaghan joq. Su betine qonyp, appaq lalagýlge ainaldy. Lalagýlding ortasynan kýmis sәule kóterilip, býkil kóldi  bólek bir núrgha bólendi. Sol núrdyng ishinde adamdardyng kózinen jasyryn ómir sýretin su perileri kórindi. Olardyng shashtary baldyrday tolqyp, dauystary búlaqtyng syldyryna úqsap, Balqashtyng mәngilik jyryn aityp túrdy.

Su january solardyng ortasyna kelip basyn iydi. Búl kólding patshasy emes, ol mәngilik kýzetshi. Myndaghan jyl boyy Balqashtyng jýregin, su astyndaghy kóne qalalardy, joghalghan qazynalardy emes, adamzattyng úmyt bolghan armanyn kýzetip keledi.

Barlyq  ghajayyp kórinis birtindep túmangha sinip joghalyp jatty. Saray da, periler de, jarqyraghan jazular da ghayyp boldy. Tek jaghalauda otyrghan Núrmannng alaqanynda injudey jarqyraghan jalghyz ghana tamshy qaldy. Ol qarapayym su emes edi. Ol - Balqashtyng týngi siqyrynyng belgisi bolatyn. Kimde-kim sol tamshyny jýreginde saqtay alsa, ómir boyy tabighattyng ýnin estip, júldyzdardyng tilin týsinedi.

Túman ydyrap ketti, kól ýnsiz qaldy. Qara kók tolqyndar sybdyrlasyp jatty. Núrmannyng úiqysy kelip qalghyp mýlgip otyrdy, týski abylaydyng әngimesi esine týsti... Balqash qyz ben ghashyghy Ernardy oilady... Úiqy men men oyaudyng arasy....Ay kólding dәl tóbesine kóterilip, su betine aq jolaq tógip túr. Kenet әlgi jolaqtyng ýstimen adam súlbasy bayau qozghaldy. Ayaghy sugha batpaydy, kólenkesi de joq.

- Ernar... Balqash....Búl Ernar men Balqashtyng ýni. Tiri adamnyng ýnine esh úqsamaydy ruh tilinde sóilesedi, ghasyrlardyng arasynan jetken qonyr saryngha úqsaytyn. Dauysy sudyng tolqynymen, jelding yzynymen aralasyp, tabighattyng óz ýnindey, kólding óz dausynday estildi.

Balqash bir qadam algha basty.

Adam ólgenimen, mahabbattyng ruhy joghalmaydy. Qyz ben jigit su betinde jaqyndasty.

Sol sәtte kólding tereninen kógildir sәule qayta kóterildi. Su betinde myndaghan shyraq ózdiginen janyp, júldyzdar jerge týskendey boldy.

Ernar qolyn sozdy. Onyng alaqanynan kógildir kóbelek úshyp shyghyp, Balqashtyng iyghyna qondy. Kóbelekting qanatynda ay sәulesimen jazylghan beymәlim tanbalar jarqyrap túrdy.

Mening jýregimning móri, -dedi Ernar. Osy kezde kól betinde iyirim payda boldy. IYirimning ishinen kýmistey jarqyraghan bәiterek boy kóterdi. Onyng tamyry kólding týbine ketip, bútaqtary júldyzdargha deyin sozylyp túrdy. Japyraqtary synghyrlap, qonyrauday ýn shyghardy. Ár japyraqta bir adamnyng armany, bir ananyng tilegi, bir ghashyqtyng syry jazylghan. Jyndar  sol syrdy úrlady, júldyzdar oq bolyp atyldy....kól jaghasyndaghy bir dosynyng qúlaghyna sybyrlap ýlgirdi...

Kenet kólding arghy jaghynan aq kiyimdi әje kórindi. Olda su betimen ýnsiz jýrip keledi. Qolynda janyp túrghan kókshil shyraq bar. Shyraghy barghan sayyn kýsheydi, kólding tolqyndary bir týrli әuenge salyp, qobyzdyng múnly ýni týndi terbetip jiberdi.

Balqash kózin júmdy. Sol sәtte Ernardyng alaqany mandayyna tiydi.

Qyz jigitting qúshaghynda terbeldi.... teniz tenselip túrdy..... Núrman azan shaqyryp eshkim joqta taghy namaz oqydy....

Tannyng alghashqy shapaghy kórindi. Kól beti kýmis týske boyaldy.... Balqash pen Ernardyng beynesi birte-birte núrgha sinip ketti.... Kólding astynan shyqqan kýn tóbede qalyqtap túrdy....tanghy asyn ishken adamdar jalanashtana kól jaghasyna kelip syrasyn simirdi, sugha sekirdi, bir jas qyz ózine toymay qarap túrdy, sheshesi óz qyzynyng jalanash tәnin fotogha týsirdi, vidogha aldy....Kól betinde toqtausyz tolqyn túrdy....adamdardy qúshaghyna alyp kókke laqtyra qayta jerge tasaydy.... jaghagha tauyq siraghy men baklashkalardy laqtyrdy...kól týnge qaray tazardy....

Núrhalyq Abdyraqyn

Abai.kz