Áueli әngimemizdi qazaq tilining kezekti jenisinen bastayyn dep sheshtik: Búl teledebatta jeniske jetken – qazaq tili. Debatqa kelgen barlyq partiya qazaqshagha tili jýirik, memlekettik tildi mengergen ókilderin jibergen eken (birli-jarymynan basqasy).

QAZAQ TILINING JENISI

Ondaghy basty maqsattary – qazaq tildi auditoriyagha jaghu. Óitkeni, sheshushi sóz – qazaq tilinde, qazaq tildi qoghamda ekenin bәri moyyndaydy. Búryndary qos tilde ótken debattardy da kórgenbiz. Keyin qazaqsha debatta tilderi mýkistenip, mingir-mingir etip әreng sóileytin adamdardy da kórdik. Búl joly barlyghy tolyq qazaqsha sóileuge, onda da әdemi sóileuge tyrysty. Keybiri maqaldatty, keybiri ólendetti...

Búl – moyyndau. Búl – biylikting moyyndauy. Búl – sayasy partiyalardyng moyyndauy. Olar qazaqsha sóileytin adamdardyng qoldauyna múqtaj!

ADAM KAPITALY – ENG BASTY QÚNDYLYQ

23 tamyzgha belgilengen Qúryltay saylauynyng ýgit nauqany qyzu jýrip jatqan kezende, keshe «Qazaqstan» Últtyq telearnasynyng tikeley efiyrinde júrt asygha kýtken últtyq teledebattyng alghashqy kezeni ótti. Debat «Qazaqstannyng bolashaghy – adam kapitaly» degen ortaq taqyryppen ótti.

Kórermender ekrandaghy QR-kod arqyly onlayn-dauys beruge qatysa aldy. Saualnamany Ortalyq saylau komissiyasy akkredittegen «Demokratiya instituty» jýrgizdi. Efir bastalmas búryn partiya ókilderi teledebattardyng әdep hartiyasyna qol qoydy, al sóz kezegi sandyq randomayzer arqyly anyqtaldy. Osylaysha birinshi kezende әr qatysushygha óz baghdarlamasyn tanystyrugha 2 minuttan uaqyt berildi. Qúryltaygha ótuden ýmitti 7 sayasy partiyanyng saydyng tasynday iriktelgen sózin júptap kelgen ókilderi sóz sayysyna týsip, ózderining saylaualdy baghdarlamalaryn tanystyrugha kiristi. Shynymyzdy aitsaq, osy jolghy debatqa adam kapitaly taqyrybynyng tandalghany qúptarlyq. Óitkeni, Qúryltaydan ýmitti qay partiya bolmasyn, belgili bir әleumettik toptargha kóbirek basymdyq beru kerektigin óz baghdarlamalarynda ashyq ta, ashyp ta jazdy.

Ekinshi kezende spiykerlerge eki ortaq súraq qoyyldy. Dәl osy kezende debattaghy «dýldýlderdin» shyn dayarlyghy anyq bilindi. Biri qoyylghan saualgha mýdirmey jauap berse, endi bireuleri sabaqqa dayyndalmay kelgen oqushyday, sýmireyip qalghanyn kórdik.

Endi tarqatyp aitar bolsaq:

Alghashqy saual adam kapitalyn, bilimdi, ghylymdy jәne innovasiyalardy damytugha arnaldy. Spiykerler daryndy mamandardy elde ústap qalu jәne Qazaqstandy bilikti kadrlar tartylatyn ónirlik ortalyqqa ainaldyru joldaryn úsyndy. Artylghan jýgi auyr songhy saual әleumettik manyzy bar salalardaghy (әsirese ónirlerdegi dәrigerler, múghalimder men injenerler) kadr tapshylyghyn sheshuge arnaldy.

Al búghan partiya spiykerleri ne dep jauap berdi? Qaranyz:

«Ádilet» partiyasy (Renat Bektúrov): Sheteldegi qazaqstandyq mamandardy elge qaytaru ýshin jaghday jasaudy jәne ónirlerdegi jastardy qoldau baghdarlamalaryn keneytudi úsyndy.

«Aqjol» partiyasy (Oljas Núraldinov): Bilim sapasyn arttyrugha, mektep baghdarlamasyn janartugha jәne balalardy erte jastan jasandy intellektke ýiretuge basymdyq berdi. Sonymen qatar júmyssyzdyqty sheshuding basty joly — shaghyn jәne orta biznesti qoldau dep esepteydi.

«Qazaqstan Halyq partiyasy» (Islam Súnqar): JOO týlekteri óz mamandyghy boyynsha júmys isteui kerektigin aitty.

«Jalpyúlttyq sosial-demokratiyalyq» partiya (Tazabek Sambetbay): Eng joghary jalaqyny dәrigerler men múghalimder aluy tiyis ekenin ózge de jýieli reformalarmen qatar aitty.

«Auyl» partiyasy (Serik Egizbaev): Kadr tapshylyghyn jýieli týrde joidy jaqtady. Auyl mәselesine qatysty óz kandidattarynyng auyl ómirin jaqsy biletinin jәne keybiri qazir de auylda túryp jatqanyn jetkizdi.

«Respublica» partiyasy (Ekaterina Smolyakova): Erekshe bilim beru qajettilikteri bar balalarmen júmys isteytin mamandardy dayarlaugha nazar audardy.

«Baytaq» partiyasy (Núrghýl Qadyrbaeva): Ar-namys kodeksin engizudi úsyndy.

DEBATQA DAYYNDYQ – SAYLAUGhA DAYYNDYQTYNG BIR PARASY...

Dәl osy jerde qazaqtyng «aluan-aluan jýirik bar, әline qaray shabady» degen sózining shyn ekenine taghy bir mәrte kózimiz jetti.

Partiya baghdarlamasyn tanystyru, súraq-jauap almasu, kórermen súraqtaryna jauap beru kezenderinde jeti spiykerding shyn әleuetteri kórindi. Sózden sýringender de boldy. «Qinalghan Jambyl jeri osy» degendey, qoyylghan súraqqa jauap tappay qalghandar da boldy. Kerisinshe, qúiryrqy súraqqa útqyr jauap tauyp ketkender de boldy. Endi solar jayly eki auyz sóz:

Mysaly, «JSDP» spiykeri Tazabek Sәmbetbaydyng «Aq jol» spiykeri Oljas Núraldinovty sózben qaghytyp: «Galstugi ghalymnyng ailyghynan qymbat» degen sózine Núraldinov esh kibirtiktemey: «Galustugimde «Aq joldyn» aty, partiyamnyng simvoly beynelengen, sol ýshin de ol maghan kez kelgen dýniyeden qymbat» dep jauap berui útqyrlyq boldy.

Al «QHP» spiykeri Islam Súnqardyng sózden janyluy – búl partiyagha qazaq tildi spiykerlerding dayyndyghyn taghy bir pysyqtau kerektigin anghartty. Mysaly, Islam Súnqar óz sózinde birneshe kezek: «Bay memlekette – kedey adam ómir sýrmeui kerek!» dep qaldy. Anyghy ol – «qazba-baylyqqa bay Qazaqstanda kedeylerding boluynyng ózi absurd» demek bolghan shyghar dep topshyladyq. Dese de, birneshe kezek qaytalaghan búl sóz – onbay qate aitylghan sóz boldy. Óitkeni, elimizde kýnkóristing kedeylik sheginde ómir sýretin, eng tómengi ailyq jalaqygha ómir sýretin resmy top bar. Olar da Qazaqstan azamattary. Al olardy Qazaqstanda ómir sýru qúqynan aiyrugha eshkimning qúqy joq, әriyne memleketke opasyzdyq jasamasa!

Al «Baytaq» spiykeri búl debatqa mýlde dayyndyqsyz kelgeni kórinip-aq túr. Sondyqtan, búl jóninde artyq eshtene aita almaymyz.

TÝIIN SÓZ – HALYQTA!

Debat barysynda «onlayn-dauys beru» jýrgizildi. Bir kónildi quantqany – tikeley efir barysynda kórermenderden súraqtar qabyldandy. Kórermender qauymynan kelip týsken saualdardyng basym bóligi әleumettik salagha (40,37%) tiyesili boldy. Odan keyin ekonomika (19,27%), mәdeniyet (16,51%), sayasat (13,76%) jәne ekologiya (10,09%) mәseleleri bolyp keldi.

Abai.kz