Tәuelsizdik – tek memlekettik shekaranyng belgilenui nemese halyqaralyq qauymdastyqtyng moyyndauy ghana dep týsinbeyik. Tәuelsizdik – eng aldymen últtyng ruhany kenistiginin, mәdeny bolmysynyn, memlekettik tilining ýstemdik qúruy. Memlekettik rәmizdermen qatar memlekettik til de egemendikting eng basty nyshandarynyng biri. Sondyqtan qay elge barsanyz da, әueli kóretininiz – sol elding memlekettik tilinde jazylghan kóshe ataulary, әuejaydaghy kórsetkishter, vokzaldaghy habarlandyrular, memlekettik mekemelerding mandayshalary men qoghamdyq oryndardaghy aqparattar.

Qazaqstanda da memlekettik til – qazaq tili. Búl – tarihy shyndyq, Konstitusiyamen bekitilgen qúqyqtyq norma. Soghan qaramastan, býgingi kýni halyqqa qyzmet kórsetu ortalyqtarynda, әuejaylarda, temirjol vokzaldarynda, sauda ortalyqtarynda, dәrihanalarda, meyramhanalarda, dýkenderde, tipti keybir memlekettik mekemelerding ózinde qazaq tilinen keyin nemese onymen qatar orys tilindegi jazulardyng basym qoldanyluy qoghamda týrli pikir tughyzuda. Kópshilik arasynda: «Nelikten memlekettik til barlyq mandayshalar men kórsetkishterding jalghyz tiline ainalmay otyr?» degen zandy saual jii qoyylady.

Búl jaghdaydy emosiyamen emes, qúqyqtyq jәne qoghamdyq túrghydan saralaghan jón.

Qazaqstan Respublikasy jana Konstitusiyasynyng 9-babynda memlekettik til – qazaq tili ekeni naqty jazylghan.

Demek, býgingi ahualdyng negizgi sebebi – Konstitusiya men salalyq zandardyng qoldanystaghy talaptary. Sondyqtan, memlekettik organdar da, kәsipkerler de aqparatty memlekettik tilde ghana ornalastyrudy qúqyqtyq talaptardyng biri retinde qabyldau kerek.

Qazaq tilining qoghamdyq kenistiktegi orny turaly jaghday tek jazulargha ghana qatysty emes. Búl – azamattyng memleketpen alghashqy baylanysy. Áuejaygha kelgen jolaushy, halyqqa qyzmet kórsetu ortalyghyna barghan túrghyn nemese auruhanagha kelgen nauqas eng aldymen memlekettik tildegi aqparatty kórui tiyis. Búl – memlekettik tilding kýndelikti ómirdegi naqty kórinisi.

Álemdik tәjiriybege qarasaq, kóptegen memleketter óz memlekettik tilining qoghamdyq kenistiktegi ýstemdigin zang arqyly qamtamasyz etken. Fransiyada resmy aqparat fransuz tilinde beriledi. Japoniyada qoghamdyq aqparattyng negizgi bóligi japon tilinde jazylady. Ontýstik Koreyada da memlekettik til qoghamdyq kenistikting basty tili bolyp tabylady. Turkiyada memlekettik mekemelerding barlyq resmy mandayshalary týrik tilinde rәsimdeledi. Sheteldik azamattardyng qajettiligi ýshin halyqaralyq nysandarda aghylshyn tili qosymsha paydalanyluy mýmkin, biraq negizgi til ózgermeydi.

Qazaqstan ýshin de osynday qaghidat qalyptasuy qajet. Memlekettik til barlyq qoghamdyq aqparattyng negizgi tili boluy tiyis. Qajet bolghan jaghdayda ghana halyqaralyq qatynasqa nemese turisterge ynghayly bolu ýshin basqa tilderde qosymsha aqparat berilui mýmkin. Búl әlemning kóptegen elderinde qalyptasqan qalypty tәjiriybe.

Songhy jyldary qazaq tilining qoldanys ayasy mýlde keneydi. Memlekettik qyzmet kórsetu salasynda, elektrondyq ýkimet platformalarynda, bilim jýiesinde jәne búqaralyq aqparat qúraldarynda qazaq tilining ýlesi artty. Degenmen, qoghamdyq kenistiktegi kórneki aqparat problemasy әli de tolyq sheshilgen joq. Keybir ónirlerde qazaqsha mәtinderding sapasy tómen, orfografiyalyq qateler jii kezdesedi nemese qazaq tili tek formaldy týrde ghana berilip, negizgi nazar ózge tildegi aqparatqa audarylady.

Búl jaghdaydy sheshuding birneshe joly bar. Birinshiden, memlekettik tildegi kórneki aqparattyng sapasyna túraqty monitoring jýrgizu qajet. Sonymen qatar, memlekettik mekemelerding barlyq mandayshalary men ishki navigasiyasynda qazaq tili negizgi orynda túruy qatang saqtaluy tiyis. Jәne, kәsipkerlerge qazaq tilindegi sapaly mәtinderdi әzirleuge әdistemelik qoldau kórsetken jón. Taghyda, zannamany kezen-kezenimen jetildiru arqyly memlekettik tilding qoghamdyq kenistiktegi basymdyghyn mýlde kýsheytu jaghdayyn qoghamdyq talqylaumen birge qarastyru manyzdy.

Sonymen qatar, búl isti qoghamdy bólip-jaratyn emes, biriktiretin dengeyde talqylau qajet. Memlekettik tilding mәrtebesin kóteru qanday da bir ózge tilge qarsy әreket retinde qabyldanbauy tiyis. Kerisinshe, ol – Qazaqstan Respublikasynyng tәuelsizdigin, últtyq biregeyligin jәne memlekettik tútastyghyn nyghaytudyng manyzdy qúraly.

Qazaq tili – ghasyrlar boyy qalyptasqan últtyng ruhany qazynasy. Ol tek qarym-qatynas qúraly ghana emes, tarihy jadynyn, mәdeniyettin, dýniyetanymnyn, últtyq sananyng ainasy. Memlekettik tilding qoghamdyq kenistiktegi tolyqqandy ýstemdigi – últtyng ózin qúrmetteuining belgisi. Sondyqtan, mandayshalarda, kórsetkishterde, resmy aqparattarda tek qana memlekettik til – qazaq tilining túruy uaqyt talaby.

Eng bastysy – memlekettik tilding qoghamdaghy bedeli eng aldymen zanmen ghana emes, ony kýndelikti ómirde erkin qoldanatyn azamattardyng sany men sapaly tildik orta arqyly nyghayady. Sonda ghana qazaq tili Qazaqstannyng barlyq qoghamdyq kenistigining tabighi, negizgi jәne biriktirushi tiline ainalady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz