تاۋەلسىزدىك – تەك مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بەلگىلەنۋى نەمەسە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ مويىنداۋى عانا دەپ تۇسىنبەيىك. تاۋەلسىزدىك – ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنىڭ، مادەني بولمىسىنىڭ، مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى. مەملەكەتتىك رامىزدەرمەن قاتار مەملەكەتتىك ءتىل دە ەگەمەندىكتىڭ ەڭ باستى نىشاندارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان قاي ەلگە بارساڭىز دا، اۋەلى كورەتىنىڭىز – سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە جازىلعان كوشە اتاۋلارى، اۋەجايداعى كورسەتكىشتەر، ۆوكزالداعى حابارلاندىرۋلار، مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ماڭدايشالارى مەن قوعامدىق ورىندارداعى اقپاراتتار.

قازاقستاندا دا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. بۇل – تاريحي شىندىق، كونستيتۋتسيامەن بەكىتىلگەن قۇقىقتىق نورما. سوعان قاراماستان، بۇگىنگى كۇنى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا، اۋەجايلاردا، تەمىرجول ۆوكزالدارىندا، ساۋدا ورتالىقتارىندا، ءدارىحانالاردا، مەيرامحانالاردا، دۇكەندەردە، ءتىپتى كەيبىر مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ وزىندە قازاق تىلىنەن كەيىن نەمەسە ونىمەن قاتار ورىس تىلىندەگى جازۋلاردىڭ باسىم قولدانىلۋى قوعامدا ءتۇرلى پىكىر تۋعىزۋدا. كوپشىلىك اراسىندا: «نەلىكتەن مەملەكەتتىك ءتىل بارلىق ماڭدايشالار مەن كورسەتكىشتەردىڭ جالعىز تىلىنە اينالماي وتىر؟» دەگەن زاڭدى ساۋال ءجيى قويىلادى.

بۇل جاعدايدى ەموتسيامەن ەمەس، قۇقىقتىق جانە قوعامدىق تۇرعىدان سارالاعان ءجون.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ 9-بابىندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى ەكەنى ناقتى جازىلعان.

دەمەك، بۇگىنگى احۋالدىڭ نەگىزگى سەبەبى – كونستيتۋتسيا مەن سالالىق زاڭداردىڭ قولدانىستاعى تالاپتارى. سوندىقتان, مەملەكەتتىك ورگاندار دا، كاسىپكەرلەر دە اقپاراتتى مەملەكەتتىك تىلدە عانا ورنالاستىرۋدى قۇقىقتىق تالاپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداۋ كەرەك.

قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتەگى ورنى تۋرالى جاعداي تەك جازۋلارعا عانا قاتىستى ەمەس. بۇل – ازاماتتىڭ مەملەكەتپەن العاشقى بايلانىسى. اۋەجايعا كەلگەن جولاۋشى، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارعان تۇرعىن نەمەسە اۋرۋحاناعا كەلگەن ناۋقاس ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك تىلدەگى اقپاراتتى كورۋى ءتيىس. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى ناقتى كورىنىسى.

الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق، كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءوز مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتەگى ۇستەمدىگىن زاڭ ارقىلى قامتاماسىز ەتكەن. فرانتسيادا رەسمي اقپارات فرانتسۋز تىلىندە بەرىلەدى. جاپونيادا قوعامدىق اقپاراتتىڭ نەگىزگى بولىگى جاپون تىلىندە جازىلادى. وڭتۇستىك كورەيادا دا مەملەكەتتىك ءتىل قوعامدىق كەڭىستىكتىڭ باستى ءتىلى بولىپ تابىلادى. تۋركيادا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بارلىق رەسمي ماڭدايشالارى تۇرىك تىلىندە راسىمدەلەدى. شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن حالىقارالىق نىسانداردا اعىلشىن ءتىلى قوسىمشا پايدالانىلۋى مۇمكىن، بىراق نەگىزگى ءتىل وزگەرمەيدى.

قازاقستان ءۇشىن دە وسىنداي قاعيدات قالىپتاسۋى قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىل بارلىق قوعامدىق اقپاراتتىڭ نەگىزگى ءتىلى بولۋى ءتيىس. قاجەت بولعان جاعدايدا عانا حالىقارالىق قاتىناسقا نەمەسە تۋريستەرگە ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن باسقا تىلدەردە قوسىمشا اقپارات بەرىلۋى مۇمكىن. بۇل الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە قالىپتاسقان قالىپتى تاجىريبە.

سوڭعى جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى مۇلدە كەڭەيدى. مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا، ەلەكتروندىق ۇكىمەت پلاتفورمالارىندا، ءبىلىم جۇيەسىندە جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسى ارتتى. دەگەنمەن، قوعامدىق كەڭىستىكتەگى كورنەكى اقپارات پروبلەماسى ءالى دە تولىق شەشىلگەن جوق. كەيبىر وڭىرلەردە قازاقشا ماتىندەردىڭ ساپاسى تومەن، ورفوگرافيالىق قاتەلەر ءجيى كەزدەسەدى نەمەسە قازاق ءتىلى تەك فورمالدى تۇردە عانا بەرىلىپ، نەگىزگى نازار وزگە تىلدەگى اقپاراتقا اۋدارىلادى.

بۇل جاعدايدى شەشۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىك تىلدەگى كورنەكى اقپاراتتىڭ ساپاسىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بارلىق ماڭدايشالارى مەن ىشكى ناۆيگاتسياسىندا قازاق ءتىلى نەگىزگى ورىندا تۇرۋى قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس. جانە، كاسىپكەرلەرگە قازاق تىلىندەگى ساپالى ماتىندەردى ازىرلەۋگە ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتكەن ءجون. تاعىدا، زاڭنامانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەتىلدىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتەگى باسىمدىعىن مۇلدە كۇشەيتۋ جاعدايىن قوعامدىق تالقىلاۋمەن بىرگە قاراستىرۋ ماڭىزدى.

سونىمەن قاتار، بۇل ءىستى قوعامدى ءبولىپ-جاراتىن ەمەس، بىرىكتىرەتىن دەڭگەيدە تالقىلاۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ قانداي دا ءبىر وزگە تىلگە قارسى ارەكەت رەتىندە قابىلدانباۋى ءتيىس. كەرىسىنشە، ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن، ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن جانە مەملەكەتتىك تۇتاستىعىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى.

قازاق ءتىلى – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسى. ول تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس، تاريحي جادىنىڭ، مادەنيەتتىڭ، دۇنيەتانىمنىڭ، ۇلتتىق سانانىڭ ايناسى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتەگى تولىققاندى ۇستەمدىگى – ۇلتتىڭ ءوزىن قۇرمەتتەۋىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان، ماڭدايشالاردا، كورسەتكىشتەردە، رەسمي اقپاراتتاردا تەك قانا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ تۇرۋى ۋاقىت تالابى.

ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامداعى بەدەلى ەڭ الدىمەن زاڭمەن عانا ەمەس، ونى كۇندەلىكتى ومىردە ەركىن قولداناتىن ازاماتتاردىڭ سانى مەن ساپالى تىلدىك ورتا ارقىلى نىعايادى. سوندا عانا قازاق ءتىلى قازاقستاننىڭ بارلىق قوعامدىق كەڭىستىگىنىڭ تابيعي، نەگىزگى جانە بىرىكتىرۋشى تىلىنە اينالادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz