Dýisenbi, 10 Tamyz 2026
46 - sóz 1584 0 pikir 6 Tamyz, 2026 saghat 15:08

Abay. Zaman. Nobeli

Suret: mobilaser.kz, wikipedia.org saytynan alyndy.

Qazaqstan jazushylar odaghynyng basshylyghy qazaq әdebiyetin әlemdik dengeyge kóteruge baghyttalghan úzaq merzimdi memlekettik baghdarlama әzirleu jóninde bastama kóterip, oghan, eng aldymen, jazushy qauymnyng ózi qyzu qoldau bildirude. 

IYә, kýni býginge deyin kóptegen elderding ókili alyp jatqan әlemdegi eng әigili, bedeldi syilyqtardyng qataryndaghy Nobeli syilyghyna ie bolu qazaq aqyn-jazushylarynyng da ýlken armany, әri, sóz joq, múnday marapatqa layyqty Tólen Ábdik aghamyzdyng "Parasat maydany", tipti «Tozaq ottary jymyndaydy» povesteri syndy ózge de shygharmalardyng jetip artylatyny mәlim. Osynau biyikke qol jetkizu - últtyq әdebiyetimizdi әlemdik auqymda nasihattaumen birge, elimizdi, tarihymyz ben mәdeniyetimizdi tereninen tanytu, yaghny bizding de dýniyejýzilik qoghamdastyqtyng eshkimnen kem emes irgeli mýshesi ekendigimizdi moyyndatudyng taghy bir auqymdy mýmkindigi bolar edi. Alayda últtyq qalamgerler ýshin birqatar sebepterge baylanysty múnday toydyng auyly әli alys ekendigi naqty dәleldermen aityluda.

Osy maqsatta qoldau bildiru jóninde ótinish alghan qytay jazushysy Mo Yani qazaq әdebiyetining tuyndylaryn joghary baghalay otyryp, degenmen Nobeli syilyghy bir ghana shygharma ýshin emes, qalamgerding jalpy shygharmashylyq jetistigine, anyghyraq aitqanda әlemge naqty moyyndaluy baghalanyp baryp berilui yqtimaldyghyn jariyalady. Sóitip qoldau bildiruden sypayy týrde bas tartty. Demek, búl túrghyda otandyq shygharmalardyng әlem tilderine, әsirese batys tilderine audaryluynyng ózektiligi barshagha týsinikti. Sarapshylar  әleueti joghary qazaq әdebiyetining qazynalaryn әlem oqyrmanyna tanystyru ýshin sapaly audarmashylardy, halyqaralyq baspalardy paydalanu, arnayy әdeby agenttik institutyn damytu qajet degen negizi dúrys oilaryn ortagha saluda. Múnday auqymdy is jeke jazushynyng ghana emes, tútas memleketting mәdeny sayasatynyng bir baghyty boluy, endeshe arnayy memlekettik baghdarlama әzirleuding manyzdylyghy kýn tәrtibine qoyyluy da osydan tuyndasa kerek.

Qúrylghanyna býtindey ghasyr tolghan Qazaqstan jazushylar odaghynyn, jeke qalamgerlerding tanymaldylyghy men bedeli, shynyn aitqanda, Kenes odaghy kezinde dýrkirep túrghandyghy belgili. Ol dәuirde qazirgidey emes, aqparat kózderining azdyghy, halyqtyn, әsirese qazaq tildi qauymnyng bilimge, janalyqqa degen qajettiligi men ruhany súranysyn tap osy últtyq qalamgerlerding shygharmalary men azyn-aulaq baspasóz qúraldary ghana qanaghattandyryp túrdy. Sol kezendegi sayasat pen iydeologiyagha sәikes jazushy enbegining moralidik, materialdyq joghary baghalanuy, el ishindegi jappay syi-qúrmet qalamger qauymnyng ózine degen senimi men bolmysyna erekshe әser etti. Rasynda, әlginde aitylghan sebeptermen ziyaly, qalamger qauym men qoghamnyng arasynda ózara qajettilik, barynsha tyghyz baylanys ornaghan-túghyn. Búl kezde, bәlkim, Nobeli syilyghynyng da kóp eshkimge qajettiligi bola qoymaghanday.

Múhang Maghauin aghamyz aitqanday, kenes odaghy kýlpara ydyraghan kezenning alghashqy jyldarynda elding aldyna mýlde basqa mәseleler shyghyp, әdebiyet pen ruhaniyat salasy kýndelikti ómirden tysqary shegerilgen kýy keshti. Tәuba, onday kýnder de úzaq uaqyt artta qaldy. Zaman ózgerip, aqparattyq tasqyn payda boldy. Alayda halqymyzdyng ana tiline bet búruy, últtyq tamyrlargha qayta oraluy, ruhany bastaulargha baghyt aluy kez-kelgen kedergilerge qaramastan qarqyndy jalghasyp keledi. Mineki, dәl osynday taghdyrkeshti, syndarly sәtte últtyq ziyaly qauymnyng әsirese qalamgerlerding tarih sahnasyna qayta shyghatyn asa jauapty sәti edi. Olay deytinimz, býgingi zaman talabyna say, bizding elimizding aldynda intellektualdy últ qalyptastyru mindeti túrghany belgili. Memleket basshysy Q.Toqaev «Abay jәne XXI ghasyrdaghy Qazaqstan» maqalasynda qazaq halqynyng san ghasyrlyq ruhany múrasy, sonyng ishinde úly Abay sózi әrdayym úrpaqtyng baghyt alatyn temirqazyghyna ainaluy qajettigin, aqyndy tereng tanugha, ghylymgha, bilimge basymdyq beru, osylaysha jana sapadaghy últ qalyptastyrugha ýndegeni mәlim. Parasatty patriotizm mektebi, eldikti qadirleuding negizin qalaytyn san ghasyrlyq әdebi, mәdeny múrany, Abaydy oqudyng ózektiligin algha qoydy. Mineki, osynau auqymdy da manyzdy mindetterdi jýzege asyrudyng tikeley joldarynyng biri de biregeyi últtyq ziyaly ortalar men qogham, memlekettik mekemeler arasyndaghy tyghyz yntymaqtastyq pen baylanysta.

Alayda, dәl osy tәuelsizdik jyldarynda ghylym akademiyasy, jazushylar odaghy, jurnalister odaghy, teatr újymdary, kitaphana t.b. osynday iydeologiyalyq, ruhany saladaghy birlestikter, úiymdar men jalpy keng maghynadaghy qogham arasynda búrynghy kezenderdegidey ishki baylanys mýlde әlsirep joqqa tayandy. Ásirese, kitap oqudyng shetin kórgen kenestik úrapaqty qospaghanda, odan keyingi buyndardyng últtyq әdebiyetten, ziyaly qauym ókilderinin, aqyn-jazushylardyng shygharmashylyghynan az da bolsa habardar ekendigine ýlken kýmәnymyz bar. Al, ol qauym jazghan, jariyalaghan, shygharghan dýniyelerin halyq búrynghysha qaptap kelip talasyp jýrip oqidy, kórip tyndaydy degendey sezinetin siyaqty. Alayda, naqty ahual mýlde olay emes. Óitkeni, jogharyda aitqanymyzday, qazirgi zamanda aqparat kózderine eshqanday múqtajdyq joq. Álemjeli әrkimning qaltasy men sómkesinde, eng qauiptisi – aqparattyng arzany men arsyzyna eshbir kedergi joq. Sondyqtan joghary mәdeniyetti, kórkem әdebiyetti, biyik poeziyany búqaragha jetkizu, siniru ýshin dýniyege әkelgen qúndy tuyndyndy, jan azabymen kelgen tereng enbegindi nasihattap taratpasan, eshkim qúlaq asyp, kóz qyryn salmauy da aqiqat. Al, tiyisti mekeme, úiymdar sol bayaghysha, eskishe óz betinshe tirlik keship, әli kýnge deyin óz qazandarynda ózderi qaynauda.

Mysaly, keyingi otyz bes jylgha juyq memlekettik qyzmet salasynyng ókili retinde bayqaghan jaytty aitar bolsaq, osy kezeng ishinde bir de bir ret bizder qyzmet jasaytyn ýlken memlekettik organ - ministrlikte Qazaqstan jazushylar odaghynyng ókilderimen, jazyp jýrgen, jariyalanyp jýrgen, kitaptary shyqqan qalamgerlermen arnayy kezdesu, shygharmashylyq keshter t.b. ótkenin kórgen de, estigen de emespiz. Múnday formattaghy is-sharalar ózge memlekettik organdarda da ótkendigi jayynda aqparatty mýlde kózimiz shalghan emes. Al, basqasyn aitpaghanda, dәl osy bizder jýrgen mekeme әngimege arqau bolyp otyrghan Nobeli syilyghy tóniregindegi qajetti is-qimyldargha tikeley qatysa alatyn, aralasa alatyn, tipti, óz qúzyry sheginde halyqaralyq arenada qajetti jәrdem de bere alatyn mekeme ghoy. Bir de bir qalamger, ziyaly adam onyng esigin ashyp kórmese, onyng ishindegiler olardy qaydan bilsin. Búl ýshin býgingi ómir ritminde jýrgen jas mamandardy kinәlaudyng ózi qiyn. Olay bolsa, jeke jazushynyng qolynan kelmeytin Nobeli syilyghy tóniregindegi tirlik qalaysha tútas memlekettik sayasattyng baghytyna ainala alady. Múnday kózqaras, ústanymmen – eshqashan. Sondyqtan aldaghy uaqyttyng barlyghy memlekettik, qoghamdyq úiymdar, joghary oqu oryndary  jalpy qoghamnyng mýddeli salalary men ziyaly qauym, mәdeni, ghylymi, yaghny ruhany orta arasyndaghy tyghyz baylanystyng jýzege asyryluyna júmsaluy lazym, búghan múqtajdyq ta sezilude. Múnday baylanys, anyghynda, memleketting ishki sayasatynyng nyghangyna, qoghamyng birligi men tútastyghyna, elding mәdeny ózeginin, ishki dingegining beriktigine bastaytyny kәmil. Ortalyq memlekettik organdarda, preziydent әkimshiligi, parlamentte, onyng apparatynda iskerlik hat almasudy ghana emes, әdeby sózding qadirin biletin әriptesterimizding bar ekendigi de belgili. Olardyng әrqaysysy eki arada altyn kópir qyzmetin atqara alatyny sózsiz, atqaryp keledi de. Alayda olardy izdep otyrghan, әleuetin paydalanayyn degen, ózderine tartayyn degen tiri jandy tappaymyz.

Soghan qaramastan, otandyq búqaralyq aqparat qúraldarynda memqyzmet taqyrybynda ghana emes, sonday-aq, әdeby ruhany maydandaghy mәselelerge údayy kónil bólip, klassikalyq enbektermen qatar qazirgi zamanghy qalamgerlerding jana tuyndylaryna tyng pikir bildirip, taldau maqalalaryn jazu dәstýrimizden bas tartpaymyz. Alayda, osyghan nazar audaryp, azdy-kópti qoldau, jaqtau bildirip tyrs etken bir belgini kózimiz shalmay-aq keledi. Óitkeni, ziyaly orta men odan tys qoghamdastyq bir memleketting ishinde qatar ómir sýrip jatqanymen, bir-birimen qosylmaytyn eki arnamen aghyp jatqanday. Intellektualdy últ, sapaly qogham qalyptastyru, patriotizmdi nyghaytu, әlemge moyyndalu, aqyrynda, Nobeli syilyghyna qol jetkizu ýshin eski, paydasyz, nәtiyjesiz ýrdisterden arylyp, mýddeli salalar arasynda, әsirese әleueti men yqpaly joghary san myndaghan qyzmetkerlerdi qamtyghan memlekettik organdarmen ózara tyghyz qarym-qatynasta júmys jýrgizu mindeti aldymyzda túrghany aqiqat.

Múhtar Kәribay,

diplomat, publisist

Abai.kz

0 pikir