قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعى قازاق ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعان ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ، وعان، ەڭ الدىمەن، جازۋشى قاۋىمنىڭ ءوزى قىزۋ قولداۋ بىلدىرۋدە. 

ءيا، كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ وكىلى الىپ جاتقان الەمدەگى ەڭ ايگىلى، بەدەلدى سىيلىقتاردىڭ قاتارىنداعى نوبەل سىيلىعىنا يە بولۋ قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ دا ۇلكەن ارمانى، ءارى، ءسوز جوق، مۇنداي ماراپاتقا لايىقتى تولەن ابدىك اعامىزدىڭ "پاراسات مايدانى", ءتىپتى «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» پوۆەستەرى سىندى وزگە دە شىعارمالاردىڭ جەتىپ ارتىلاتىنى ءمالىم. وسىناۋ بيىككە قول جەتكىزۋ - ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدى الەمدىك اۋقىمدا ناسيحاتتاۋمەن بىرگە، ەلىمىزدى، تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى تەرەڭىنەن تانىتۋ، ياعني ءبىزدىڭ دە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ ەشكىمنەن كەم ەمەس ىرگەلى مۇشەسى ەكەندىگىمىزدى مويىنداتۋدىڭ تاعى ءبىر اۋقىمدى مۇمكىندىگى بولار ەدى. الايدا ۇلتتىق قالامگەرلەر ءۇشىن بىرقاتار سەبەپتەرگە بايلانىستى مۇنداي تويدىڭ اۋىلى ءالى الىس ەكەندىگى ناقتى دالەلدەرمەن ايتىلۋدا.

وسى ماقساتتا قولداۋ ءبىلدىرۋ جونىندە ءوتىنىش العان قىتاي جازۋشىسى مو يان قازاق ادەبيەتىنىڭ تۋىندىلارىن جوعارى باعالاي وتىرىپ، دەگەنمەن نوبەل سىيلىعى ءبىر عانا شىعارما ءۇشىن ەمەس، قالامگەردىڭ جالپى شىعارماشىلىق جەتىستىگىنە، انىعىراق ايتقاندا الەمگە ناقتى مويىندالۋى باعالانىپ بارىپ بەرىلۋى ىقتيمالدىعىن جاريالادى. ءسويتىپ قولداۋ بىلدىرۋدەن سىپايى تۇردە باس تارتتى. دەمەك، بۇل تۇرعىدا وتاندىق شىعارمالاردىڭ الەم تىلدەرىنە، اسىرەسە باتىس تىلدەرىنە اۋدارىلۋىنىڭ وزەكتىلىگى بارشاعا تۇسىنىكتى. ساراپشىلار  الەۋەتى جوعارى قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىنالارىن الەم وقىرمانىنا تانىستىرۋ ءۇشىن ساپالى اۋدارماشىلاردى، حالىقارالىق باسپالاردى پايدالانۋ، ارنايى ادەبي اگەنتتىك ينستيتۋتىن دامىتۋ قاجەت دەگەن نەگىزى دۇرىس ويلارىن ورتاعا سالۋدا. مۇنداي اۋقىمدى ءىس جەكە جازۋشىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتىڭ مادەني ساياساتىنىڭ ءبىر باعىتى بولۋى، ەندەشە ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كۇن تارتىبىنە قويىلۋى دا وسىدان تۋىنداسا كەرەك.

قۇرىلعانىنا بۇتىندەي عاسىر تولعان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ، جەكە قالامگەرلەردىڭ تانىمالدىلىعى مەن بەدەلى، شىنىن ايتقاندا، كەڭەس وداعى كەزىندە دۇركىرەپ تۇرعاندىعى بەلگىلى. ول داۋىردە قازىرگىدەي ەمەس، اقپارات كوزدەرىنىڭ ازدىعى، حالىقتىڭ، اسىرەسە قازاق ءتىلدى قاۋىمنىڭ بىلىمگە، جاڭالىققا دەگەن قاجەتتىلىگى مەن رۋحاني سۇرانىسىن تاپ وسى ۇلتتىق قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى مەن ازىن-اۋلاق ءباسپاسوز قۇرالدارى عانا قاناعاتتاندىرىپ تۇردى. سول كەزەڭدەگى ساياسات پەن يدەولوگياعا سايكەس جازۋشى ەڭبەگىنىڭ مورالدىك، ماتەريالدىق جوعارى باعالانۋى، ەل ىشىندەگى جاپپاي سىي-قۇرمەت قالامگەر قاۋىمنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمى مەن بولمىسىنا ەرەكشە اسەر ەتتى. راسىندا، الگىندە ايتىلعان سەبەپتەرمەن زيالى، قالامگەر قاۋىم مەن قوعامنىڭ اراسىندا ءوزارا قاجەتتىلىك، بارىنشا تىعىز بايلانىس ورناعان-تۇعىن. بۇل كەزدە، بالكىم، نوبەل سىيلىعىنىڭ دا كوپ ەشكىمگە قاجەتتىلىگى بولا قويماعانداي.

مۇحاڭ ماعاۋين اعامىز ايتقانداي، كەڭەس وداعى كۇلپارا ىدىراعان كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلدىڭ الدىنا مۇلدە باسقا ماسەلەلەر شىعىپ، ادەبيەت پەن رۋحانيات سالاسى كۇندەلىكتى ومىردەن تىسقارى شەگەرىلگەن كۇي كەشتى. ءتاۋبا، ونداي كۇندەر دە ۇزاق ۋاقىت ارتتا قالدى. زامان وزگەرىپ، اقپاراتتىق تاسقىن پايدا بولدى. الايدا حالقىمىزدىڭ انا تىلىنە بەت بۇرۋى، ۇلتتىق تامىرلارعا قايتا ورالۋى، رۋحاني باستاۋلارعا باعىت الۋى كەز-كەلگەن كەدەرگىلەرگە قاراماستان قارقىندى جالعاسىپ كەلەدى. مىنەكي، ءدال وسىنداي تاعدىركەشتى، سىندارلى ساتتە ۇلتتىق زيالى قاۋىمنىڭ اسىرەسە قالامگەرلەردىڭ تاريح ساحناسىنا قايتا شىعاتىن اسا جاۋاپتى ءساتى ەدى. ولاي دەيتىنىمز، بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الدىندا ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇرعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق رۋحاني مۇراسى، سونىڭ ىشىندە ۇلى اباي ءسوزى ءاردايىم ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىرقازىعىنا اينالۋى قاجەتتىگىن، اقىندى تەرەڭ تانۋعا، عىلىمعا، بىلىمگە باسىمدىق بەرۋ، وسىلايشا جاڭا ساپاداعى ۇلت قالىپتاستىرۋعا ۇندەگەنى ءمالىم. پاراساتتى پاتريوتيزم مەكتەبى، ەلدىكتى قادىرلەۋدىڭ نەگىزىن قالايتىن سان عاسىرلىق ادەبي، مادەني مۇرانى، ابايدى وقۋدىڭ وزەكتىلىگىن العا قويدى. مىنەكي، وسىناۋ اۋقىمدى دا ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تىكەلەي جولدارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ۇلتتىق زيالى ورتالار مەن قوعام، مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن بايلانىستا.

الايدا، ءدال وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عىلىم اكادەمياسى، جازۋشىلار وداعى، جۋرناليستەر وداعى، تەاتر ۇجىمدارى، كىتاپحانا ت.ب. وسىنداي يدەولوگيالىق، رۋحاني سالاداعى بىرلەستىكتەر، ۇيىمدار مەن جالپى كەڭ ماعىناداعى قوعام اراسىندا بۇرىنعى كەزەڭدەردەگىدەي ىشكى بايلانىس مۇلدە السىرەپ جوققا تاياندى. اسىرەسە، كىتاپ وقۋدىڭ شەتىن كورگەن كەڭەستىك ۇراپاقتى قوسپاعاندا، ودان كەيىنگى بۋىنداردىڭ ۇلتتىق ادەبيەتتەن، زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ، اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنان از دا بولسا حاباردار ەكەندىگىنە ۇلكەن كۇمانىمىز بار. ال، ول قاۋىم جازعان، جاريالاعان، شىعارعان دۇنيەلەرىن حالىق بۇرىنعىشا قاپتاپ كەلىپ تالاسىپ ءجۇرىپ وقيدى، كورىپ تىڭدايدى دەگەندەي سەزىنەتىن سياقتى. الايدا، ناقتى احۋال مۇلدە ولاي ەمەس. ويتكەنى، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قازىرگى زاماندا اقپارات كوزدەرىنە ەشقانداي مۇقتاجدىق جوق. الەمجەلى اركىمنىڭ قالتاسى مەن سومكەسىندە، ەڭ قاۋىپتىسى – اقپاراتتىڭ ارزانى مەن ارسىزىنا ەشبىر كەدەرگى جوق. سوندىقتان جوعارى مادەنيەتتى، كوركەم ادەبيەتتى، بيىك پوەزيانى بۇقاراعا جەتكىزۋ، ءسىڭىرۋ ءۇشىن دۇنيەگە اكەلگەن قۇندى تۋىندىڭدى، جان ازابىمەن كەلگەن تەرەڭ ەڭبەگىڭدى ناسيحاتتاپ تاراتپاساڭ، ەشكىم قۇلاق اسىپ، كوز قىرىن سالماۋى دا اقيقات. ال، ءتيىستى مەكەمە، ۇيىمدار سول باياعىشا، ەسكىشە ءوز بەتىنشە تىرلىك كەشىپ، ءالى كۇنگە دەيىن ءوز قازاندارىندا وزدەرى قايناۋدا.

مىسالى، كەيىنگى وتىز بەس جىلعا جۋىق مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنىڭ وكىلى رەتىندە بايقاعان جايتتى ايتار بولساق، وسى كەزەڭ ىشىندە ءبىر دە ءبىر رەت بىزدەر قىزمەت جاسايتىن ۇلكەن مەملەكەتتىك ورگان - مينيسترلىكتە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ وكىلدەرىمەن، جازىپ جۇرگەن، جاريالانىپ جۇرگەن، كىتاپتارى شىققان قالامگەرلەرمەن ارنايى كەزدەسۋ، شىعارماشىلىق كەشتەر ت.ب. وتكەنىن كورگەن دە، ەستىگەن دە ەمەسپىز. مۇنداي فورماتتاعى ءىس-شارالار وزگە مەملەكەتتىك ورگانداردا دا وتكەندىگى جايىندا اقپاراتتى مۇلدە كوزىمىز شالعان ەمەس. ال، باسقاسىن ايتپاعاندا، ءدال وسى بىزدەر جۇرگەن مەكەمە اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان نوبەل سىيلىعى توڭىرەگىندەگى قاجەتتى ءىس-قيمىلدارعا تىكەلەي قاتىسا الاتىن، ارالاسا الاتىن، ءتىپتى، ءوز قۇزىرى شەگىندە حالىقارالىق ارەنادا قاجەتتى جاردەم دە بەرە الاتىن مەكەمە عوي. ءبىر دە ءبىر قالامگەر، زيالى ادام ونىڭ ەسىگىن اشىپ كورمەسە، ونىڭ ىشىندەگىلەر ولاردى قايدان ءبىلسىن. بۇل ءۇشىن بۇگىنگى ءومىر ريتمىندە جۇرگەن جاس مامانداردى كىنالاۋدىڭ ءوزى قيىن. ولاي بولسا، جەكە جازۋشىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن نوبەل سىيلىعى توڭىرەگىندەگى تىرلىك قالايشا تۇتاس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باعىتىنا اينالا الادى. مۇنداي كوزقاراس، ۇستانىممەن – ەشقاشان. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك، قوعامدىق ۇيىمدار، جوعارى وقۋ ورىندارى  جالپى قوعامنىڭ مۇددەلى سالالارى مەن زيالى قاۋىم، مادەني، عىلىمي، ياعني رۋحاني ورتا اراسىنداعى تىعىز بايلانىستىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا جۇمسالۋى لازىم، بۇعان مۇقتاجدىق تا سەزىلۋدە. مۇنداي بايلانىس، انىعىندا، مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ نىعايۋىنا، قوعامىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىنا، ەلدىڭ مادەني وزەگىنىڭ، ىشكى دىڭگەگىنىڭ بەرىكتىگىنە باستايتىنى كامىل. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى، پارلامەنتتە، ونىڭ اپپاراتىندا ىسكەرلىك حات الماسۋدى عانا ەمەس، ادەبي ءسوزدىڭ قادىرىن بىلەتىن ارىپتەستەرىمىزدىڭ بار ەكەندىگى دە بەلگىلى. ولاردىڭ ارقايسىسى ەكى ارادا التىن كوپىر قىزمەتىن اتقارا الاتىنى ءسوزسىز، اتقارىپ كەلەدى دە. الايدا ولاردى ىزدەپ وتىرعان، الەۋەتىن پايدالانايىن دەگەن، وزدەرىنە تارتايىن دەگەن ءتىرى جاندى تاپپايمىز.

سوعان قاراماستان، وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مەمقىزمەت تاقىرىبىندا عانا ەمەس، سونداي-اق، ادەبي رۋحاني مايدانداعى ماسەلەلەرگە ۇدايى كوڭىل ءبولىپ، كلاسسيكالىق ەڭبەكتەرمەن قاتار قازىرگى زامانعى قالامگەرلەردىڭ جاڭا تۋىندىلارىنا تىڭ پىكىر ءبىلدىرىپ، تالداۋ ماقالالارىن جازۋ داستۇرىمىزدەن باس تارتپايمىز. الايدا، وسىعان نازار اۋدارىپ، ازدى-كوپتى قولداۋ، جاقتاۋ ءبىلدىرىپ تىرس ەتكەن ءبىر بەلگىنى كوزىمىز شالماي-اق كەلەدى. ويتكەنى، زيالى ورتا مەن ودان تىس قوعامداستىق ءبىر مەملەكەتتىڭ ىشىندە قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمەن، ءبىر-بىرىمەن قوسىلمايتىن ەكى ارنامەن اعىپ جاتقانداي. ينتەللەكتۋالدى ۇلت، ساپالى قوعام قالىپتاستىرۋ، ءپاتريوتيزمدى نىعايتۋ، الەمگە مويىندالۋ، اقىرىندا، نوبەل سىيلىعىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەسكى، پايداسىز، ناتيجەسىز ۇردىستەردەن ارىلىپ، مۇددەلى سالالار اراسىندا، اسىرەسە الەۋەتى مەن ىقپالى جوعارى سان مىڭداعان قىزمەتكەرلەردى قامتىعان مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس جۇرگىزۋ مىندەتى الدىمىزدا تۇرعانى اقيقات.

مۇحتار كارىباي،

ديپلومات، پۋبليتسيست

Abai.kz