Songhy kezde din men zayyrlylyq turaly, sekulyarly memleket pen qogham turaly pikirtalas kóp boldy. Pikirtalastyng ózegi zamanauy Qazaqstannyng dinge degen qatynasy. Din kýrdeli de, nәzik qoghamdyq fenomen. Onyng payda boluy men damuyna әser etetin faktorlar da әr týrli boluy mýmkin.Osy faktorlardyng araqatynasynan qoghamdaghy zayyrlylyq úghymy qalyptasady, týrlenedi, ózgeredi. Degenmen zayyrlylyq nemese sekulyarizm memleketting din isine, dinning memleket isine aralaspauyn bildiretin kýrdeli úghym. Alghash ret Europada payda bolghan búl úghymnyng negizgi maqsaty dinning sayasy astaryn әlsiretu, diny negizdegi qaqtyghystardy memlekettik sayasattyng ózegine ainaldyrmau. Shyn mәninde katolik shirkeuining úiymdastyruymen birneshe krest joryqtaryn bastan ótkerip, úzaqqa sozylghan joqshylyqtan keyin resmy katolik shirkeuining dogmalaryna qarsylyq retinde payda bolghan protestanttyq diny baghyttyng qalyptasuyn bastan ótkergen monarhiyalar qanshalyqty dәrejede dinmen baylanysty bolsa da, dinning sayasattaghy negizgi faktorgha ainaluynyng úzaq merzimdi joyqyn soghystargha alyp kelui mýkin ekendigin týsindi. Ekinshi jaghynan dindi qarudyng kýshimen taratu, sayasy dәiek retinde paydalanu erte orta ghasyrlarda ghana manyzdy oryngha ie boldy. Búl ýderis islamda ózgeshe jýrdi. HH ghasyrdyng alghashqy jyldaryna deyin islam әleminde halifat saqtalyp, tek Týrik Respublikasynyng qúryluymen ghana súltanat ta, halifat ta ómir sýruin toqtatty. Demek Europada erterek bastalghan ýderis islam әleminde ózindik ereksheliktermen keshirek ornady (keybir elderinde әli de ornamady). Sondyqtan da bolar Týrik Respublikasynyng Erdoghangha deyingi dәuirdegi zayyrlylyq qaghidalary erekshe qataldyqpen saqtalatyn bir jaghynan qúbyjyq, ózge jaghynan damu jәne ilgerileu ýshin erekshe manyzdy qúral retinde qalyptasty. Demek qoghamdyq jәne memlekettik qúrylymgha baylanysty dinge degen qatynas ózgerui, týrlenui mýmkin. Biraq sekulyarizmning úghymy men mazmúny ózgerissiz qala beredi.

Álemning kóp elderinde memleket pen dinning araqatynasy ózindik erekshelikter jýiesi arqyly qalyptasqan. Mysaly Úlybritaniya monarhy avtomatty týrde protestanttyq baghyttyng bir bóligi bolyp tabylatyn, anglikan shirkeuining basshysy, әri qorghaushysy bolyp tabylady. Áriyne is jýzinde búl proteksionizm ózge dinderdi shekteuge baghyttalmaghan. Sol sekildi keybir elderde tipti memleket diny úiymdardy tirkeuding tysynda ózge isterge aralasudy maqsat etip qoymaydy. Monarhiyalyq elderding kópshiliginde osy nysan saqtalghan. Sebebi formalidy bolsa da monarh Qúdaydyng jerdegi ókili bolyp qala beredi. Sondyqtan da olardyng biyligi tipti әlsiz bolghan kýnning ózinde belgili dәrejede diny sipatqa ie bolady.
Búl túrghydan bizge qyzyq ýlken ereksheligi bar memleket Týrkiya bolyp tabylady. Ol jerde memleket pen dinning qatynasy úzaqqa sozylghan qayshylyqqa arqa sýieydi. Týrkiyanyng alghashqy preziydenti úzaq uaqyt dindi memleketting damuyn tejeushi faktor retinde qarastyrdy. Sondyqtan da bolar halifat joyylghan dәuirden bastap, zayyrlylyqtyng erekshe tiypi qalyptasty. Din ókilderine qysym kórsetu sekildi faktorlar jýieli negizge alynyp, jas respublikanyng qarsy elementi retinde órbidi. Búl joba últtyq modernizasiyanyng bir bóligi retinde qarastyrylyp, shyn mәninde dinshilidik pen últshyldyqtyng aimaqtaghy jigin ajyratyp bergendey boldy. Últshyl ýkimet últ mýddesine qyzmet etudi maqsat etti. Sondyqtan da bolar búl yqpaldy eng qatty sezingen din bolatyn. Eskilikpen kýresting jalghyz obektisi din boldy deuge kelmes. Sebebi ol kezde dәstýrli kiyim kiiden bastap, әlipbiyge deyingi auqymdy qamtyghan ýlken ózgerister oryn aldy. Biraq shyn mәninde búl reformadlar qalyng halyqtyng tamyryna jete aldy ma? Mәsele osynda. Iri qalalar zayyrlylyq ortalyghyna ainalyp, eng bolmaghan jaghdayda zayyrlylyq nysanyn ústanudy әdetke ainaldyrdy. Alayda orta jәne shaghyn qalalar men auyldy mekenderde búl qaghidanyng keng qanat jayghandyghy kýmәn tudyrady. Erdoghannyng biylikke kelui, әri biylikti saqtauy osynyng aiqyn kórinisi bolsa kerek. Erdoghangha deyin әiel adamdardyng oramal taghu qúqyghynan bastap, balalardyng diny rәsimderge qatysu mәselesine deyin, sonyng ishinde memlekettik úiymdargha, jariya úiymdargha kiru barysyndaghy kiyim kii rәsimine deyingi mәseleler din men memleketting qatynasyn anyqtaytyn kýrdeli normalarldyng jýiesin qalyptastyrdy. Alayda Erdoghan biylikke kelip, kiyim kiiden bastap, ózge de qoghamdyq shekteulerding barlyghyn aldy. Bir jaghynan liyberaldy bolyp kóringen bastama zayyrly bolsa da dindar qauymdastyqty birtindep dinshil qauymdastyqqa ainaldyrdy. Erdoghangha deyin eng dindar sayasatkerding әieli oramal taqpay jýrgen bolsa, Erdoghan dәuirinde eng zayyrly partiya basshylarynyng әielderi bas oramalmen jýredi. Bәlkim kýndelikti ómir túrghysynan oramal ýlken mәsele bolyp kórine qoymas, biraq qoghamdyq qúrylys qaghidalary túrghysynan búl manyzdy simvol boldy. Atatýrikting kezindegi qatang zayyrlylyq shyn mәninde zayyrlylyq boldy ma? Mәsele osy bir kishkentay saualgha jauaptan túrady. Zayyrlylyq degen - din memleket isterine, memleket din isterine aralaspaydy degen sóz emes pe? Eger búl túrghydan qaraytyn bolsaq, onda adamnyng kiyimi, onyng ómirlik ústanymdary jeke bastyng mәselesi ghoy. Al jalpyúlttyq modernizasiyanyng bir bóligin dinning qogham ómirinen shettetu túrghysynan qaraytyn bolsaq, onda ol memleketti zayyrly dep aitugha kelmes. Ol prinsipter ýshin oramal simvol, simvol bolghanda da kertartpaly simvol. Sebebi diny yqpaldy joqqa shygharudy maqsat etip qoyghan memleket ýshin, oramal konservativti sarynnyng jenisin bildiredi. Bir qyzyghy Týrkiya zayyrlylyghynyng tiregi bolghan armiya qúramynyng negizgi bóligi ol kezde de, býgin de auyl jastarynan qúralady.

AQSh-ta din bostandyghy qúqyqtyq kepildik berligen instituttardyng biri. Yaghny adam ózi qalaghan dinning zandylyqtaryn saqtay otyryp ómir sýruge, ony erkin ýgitteuge qúqyly. Osy orayda eng keng taralghan saualdardyng biri diny zang men azamattyq zannyng arasynda qayshylyq tuyndaghan jaghdayda qanday zang qoldanyluy kerek degen saualgha AQSh Jogharghy soty din bostandyghy bar, zayyrly qauymda dinder sanynyng kóptigimen erekshelenetindikten, diny normalairdy paydalanu kóptegen qayshylyqqa jәne qoghamdyq túraqsyzdyqqa alyp kelui mýmkin. Qoldanystaghy zannamany әr týrli din, konfessiya ókilderi qabyldaghandyqtan azamattyq qúqyqtargha qayshylyq tudyrmau ýshin memlekettik biylik organdary tarapynan qabyldanghan zandargha basymdyq beriletindigin aityp nýkte qoyghan. Alayda nanym-senimning súraghy jeke súraq jәne memleket ol salagha moynyn búrmaydy delingen.

Úzaq uaqyt oppozisiyalyq kýshterge qysym kórsetken rejimderde dinge degen qatynas óte kýrdeli qayshylyq tudyratyndyghy jәne aiqyn. Oghan mysal birqatar kórshi Ortalyq Aziya aimaghyndaghy elder. Islam Ábdighaniyúlynyng kezenindegi Ózbekstandaghy oppozisiyanyng qudalanuy dindi qoghamdyq toptastyrushy retinde aliternativti sayasy kýshke ainaldyrdy. Nәtiyjesinde memleket qoghamdyq diny kórinisterge qarsy kýres jýrgizdi. Resmi, azamattyq oppozisiya bolmaghannan keyin, din memleketke qarsy legitimdi qarsylyq kýshine ainaldy. Múndaghy eskerilui kerek manyzdy faktor Ózbekstan qoghamyndaghy dinning orny. KSRO dәuren sýrip, diny senim boyynsha qughyn-sýrgin jýieli negizde jýzege asqan kezding ózinde ózbek aghayyndar diny qaghidattardy jasyryn negizde berik ústana bildi. Adam tәnin qúrsaugha alghan totalitarlyq jýiede, ruhany tandau әr adamnyng erkindigining kórinisi bolyp qala berdi. Sondyqtan da bolar Ózbekstandaghy zayyrlylyq qaghidalary ózindik ereksheligimen kórinis tapty.

Biz sekulyarly elmiz be? Qazaqstan aluantýrlilikti qoldaytyn tollerantty qogham qúryp kele jatyr. Tәuelsizdik alghan alghashqy kýnnen bastap kóptegen etnostar men últtar shoghyrlanghan elimizding bir diny baghytty ústanuy mýmkin bolmaghandyghy aiqyn. Alayda mәsele songhy saryndarda, oramalmen balalardy mektepke kirgizu, oramalmen jýru, saqal qon, uaghyz aitu sekildi mәseleler qoghamnyng ýlken alandauyn tughyzuda. Osy jerde manyzdy bir mәsele bar. Din óte nәzik qúbylys. Býgingi kýni din qogham ýshin óz ornyn aiqyndady. Dәl osy mәselening memleket ýshin de aiqyndalghany dúrys. Songhy uaqyttaghy saryngha nazar audarsaq, sekulyarlyqty, yaghny memleketting din isterine, tiyisinshe dinning memleket isterine aralaspauyn, dindi qoghamnan oqshaulau yntasymen shatastyryp otyrghan sekildi. Zayyrlylyq birinshi kezekte adamnyng diny tandauyn, onyng bostandyghyn, sonyng ishinde pikir aitu bostandyghyna arqa sýieydi. Demek, zayyrlylyq dindi joydy emes, adam qúqyqtaryn qorghaudy kózdeydi. Búl kepildikti Konstitusiya beretindigin esten shygharmaghan oryndy.

Abai.kz