Bizge úzaq jyldar boyy tarihy oqulyqtarda әsireley bayandalyp kelgendey, Dmitriy Donskoy 1380 jyly Altyn Ordanyng negizgi kýshin talqandap, Rusiti Orda biyliginen azat etken joq. Kerisinshe, XIV ghasyrdaghy ózge orys kinәzderi sekildi Dmitriy Ivanovich te Altyn Orda hanymen sanasyp, handyq biylikti moyyndap, alym-salyq tólep otyrghan.

Kulikovo dalasyndaghy shayqas – Altyn Ordanyng zandy hanyna qarsy soghys emes, sol kezdegi Ordadaghy sayasy daghdarys kezinde asa zor yqpalgha ie bolghan beklerbek Mamaymen aradaghy qaqtyghys edi. Mamay ózi ruy qiyat bolghanymen, Shynghys әuletinen shyqpaghandyqtan, han taghyna otyrugha qúqy joq bolatyn. Ol Altyn Ordanyng batys bóliginde biylikti óz qolynda ústap, Shynghys túqymynan shyqqan handardy taqqa otyrghyzyp, solardyng atynan memleket basqardy.

Sondyqtan Kulikovo shayqasyn «Rusiting Altyn Ordany jenui» dep kórsetu tarihy shyndyqty tym qarabayyr týsindiru bolyp tabylady. Onyng ýstine, Kulikovodan keyingi oqighalardyng ózi múnday týsinikting әlsizdigin anyq kórsetedi.

1380 jylghy shayqastan song Altyn Ordanyng zandy biyligin qalpyna keltiruge úmtylghan Toqtamys han kýsheydi. Ol Mamaydyng sayasy tobyn birjola joyyp, Altyn Ordanyng negizgi aumaghyn qaytadan bir biylikke biriktirdi. Mamay kóp úzamay Qyrymda qaza tapty.

Al arada nebәri eki jyl ótkende, 1382 jylghy 26 tamyzda Toqtamys Mәskeudi basyp alyp, órtep jiberdi. Osy oqighadan keyin Dmitriy Ivanovich Altyn Ordamen búrynghy sayasy qatynasyn qayta qalpyna keltiruge mәjbýr boldy. Rusi kinәzderi Orda handarynan biylik jýrgizuge jarlyq alyp, alym-salyq tóleudi әri qaray jalghastyrdy. Ordagha sayasy tәueldilik te Kulikovo shayqasynan keyin birden joyylghan joq, ol taghy úzaq uaqyt saqtaldy.

Osy jaghynan qaraghanda, 1382 jyl keyin qalyptasqan «Kulikovo – Rusiting Ordadan azat bolghan kýni» degen anyzgha óte qolaysyz tarihy data.

Kulikovo shayqasynyng tarihynda taghy bir qyzyq qúbylys bar. Biz býgin osy oqighamen baylanystyryp jýrgen kóptegen әigili epizodtar shayqas bolghan 1380 jyldyng ózindegi derekterden emes, keyingi ghasyrlarda jazylghan әdeby shygharmalardan taraghan. Mysaly, Peresvet pen Chelubeyding jekpe-jegi, sheshushi sәtte «jasyryn polktin» atoylap shygha kelui, eki jaqtaghy әsker sanynyng jýzdegen myng adamgha jetui tәrizdi kórinisterding deni keyingi әdeby dәstýrde mifke ainalyp ketti.

Ásirese «Skazanie o Mamaevom poboiyshe» tәrizdi shygharmalar Kulikovo oqighasynan edәuir keyin qalyptasqan. Sóitip naqty tarihy shayqas uaqyt óte kele diny jәne últtyq qaharmandyq eposqa ainalyp shygha keldi.

Tipti Dmitriy Ivanovichke qatysty «Donskoy» atauynyng ózi onyng kózi tirisindegi negizgi resmy aty emes. «Donskoy» degen laqap attyng ózi kinәzge onyng óliminen shamamen 100-150 jyl ótken song ghana túraqty týrde teline bastaghan.

Al, sol soghysta jýzdegen myng әsker boldy ma?

Keyingi orys tarihnamasynda Kulikovo shayqasynyng kólemi de tanghalarlyq dәrejede úlghaytylghan. Bir kezende Mamay jaghynda 300 myn, Dmitriy jaghynda 150 myngha deyin әsker boldy degen sandar aityldy. Býgingi әskery tarihshylar múnday kórsetkishterdi shynayy dep qabyldamaydy.

XIV ghasyrdaghy qiyr jol, azyq-týlik, at-kólik, әskerdi jabdyqtau mýmkindikterin esepke alghanda, jýzdegen myng adamnyng bir jerde soghysuy asa kýmәndi. Qazirgi zertteuler eki jaqtyng kýshin әldeqayda tómen baghalaydy, biraq naqty sany jóninde ghalymdar arasynda ortaq pikir joq. Kemi jogharydaghy sannan 15-20 ese kem bolghany anyq.

Arheologiyalyq derekter de keyingi jylnamalardaghy jýzdegen myng adamdyq alyp qyrghyn turaly suretti dәleldey alghan joq. Úrys alanynan tabylghan birer zat keyingi anyzdardaghyday orasan zor armiyalardyng qaqtyghysyn birjaqty rastamaydy.

Búl «orystar men Orda» arasyndaghy últtyq soghys ta emes edi. XIV ghasyrdyng ekinshi jartysy – Altyn Ordadaghy úzaq sayasy daghdarys pen taq talasynyn, azamattyq soghystardyng kezeni. Sondyqtan Kulikovo shayqasyn qazirgi últtyq ólshemmen «orystardyng tatar-mongholdargha qarsy azattyq soghysy» dep týsindiru de tarihy jaghdaydy tolyq ashyp bere almaydy.

Mamaydyng jaghynda әrtýrli etnikalyq jәne sayasy toptar boldy. Dmitriy jaghyndaghy orys kinәzdikterining ózi de birtútas últtyq memleket bolghan joq. Olardyng arasynda ózara baqtalastyq, soghys pen sayasy tartys ýzdiksiz jýrip jatty.

Dmitriy Donskoy da ómirining edәuir bóligin kórshi kinәzdiktermen kýreste ótkizdi. Sol kezdegi Mәskeu, Tveri, Ryazani, Nijniy Novgorod jәne basqa kinәzdikterding arasynda býgingi týsiniktegi «birtútas orys memleketi» bolghan joq. Olar bir-birining qalalaryn tonady, eginin órtedi, adamdaryn óltirdi. Múnyng saldary súmdyq indetterge әkelip soqty. Mysaly, sonday indetterding biri XIV ghasyrdyng sonynda sol kezdegi Smolensk halqyn týgelge juyq qyryp ketken.

Biraq keyin búl shaghyn soghys birneshe ghasyr boyy qayta jazylyp, oghan bastapqy tarihy maghynasynan әldeqayda zor rәmizdik mәn berildi.

Toqtamys han Mәskeudi basyp alyp, órtep jibergen song kinәzderding Ordagha tәueldiligi búrynghysynan auyr kýide jalghasa berdi. Sondyqtan Kulikovo dalasyndaghy shayqasty tarihy ornynan júlyp alyp, «eki ghasyrlyq Orda biyligin qiratqan sheshushi jenis» dәrejesine kóteru keyingi dәuirlerde jasalghan tarihy mifologiyanyng jemisi.

Qysqasy, jogharyda aitylghan mifting shynayy siqyn Mәskeu qaqpasynyng aldyna jetken aibyndy Toqtamys hannyng qalyng qoly kýlli Europagha da dәleldep bergen-túghyn....

Úlarbek Dәleyúly

Abai.kz